Arquivo da categoría: Bichos y papóis

Zampeña (Carcinus maenas)

Zampeña Represas IMG_0217

Zampeña nel ribeiro de Represas (Tapia).

Hoi xa nun se ven nas pescadeirías, pro, nun tempo, das nasas botadas na Ría del Eo polos marineiros das Figueiras salían muitos quilos de zampeña (Carcinus maenas) pra vender en Uvieo. Hoi el que se vende máis é outra raza de crustáceo, Necora puber, el andarica, da mesma feitura de casco, trapezoidal, anque neste caso é meirande. As zampeñas son máis pequenas.

Se ides por un ribeiro condo ta vazando el mar, na barba del augua igual podedes ver dalgúa escapando pr’abaxo ou tamén núa poceira das que quedan entre as pedras. As zampeñas son averdosadas, pro a coloración tamén pode ser tirante a encarnao.

Nun ye chaman asina en todos os portos de mar da zona unde se fala galego-asturiano, porque en dalgús, como nas Figueiras y El Porto, chámanye cangrexo, pro escoyín el nome de zampeña por ser característico noso. Según el Atlas Léxico Marinero d’Emilio Barriuso é el nome que ye dán a esta especie en Tapia y Ortigueira, pro tamén mo deron en Serantes y Mántaras, nel conceyo de Tapia, y en Andés (Navia). Condo se falóu aquí d’outra especie de crustáceo, Pachygrapsus marmoratus, pra titulala escoyémos el nome de cangrexo basándonos nos datos da zona.

Y é qu’en cada porto estreman as dúas especies con diferentes recursos. Nas Figueiras, como ye chaman cangrexo a Carcinus maenas, pra referírense al outra especie amécenye el adxacente molieiro ou del molín. En Tapia, deixan zampeña prá primeira y cangrexo prá segunda, igual que fain en Ortigueira. Nel Porto, el que fain é cambiar el xénero: cangrexo prá primeira y cangrexa prá segunda. En Cartavio (Cuaña), sicasí, fainlo al rovés: chámanye cangrexa á zampeña, y cangrexo a Pachygrapsus marmoratus, cousa que lleva máis xeito, porque aveza a usarse el feminino pras realidades máis grandes (rato/rata, pataco/pataca, caldeiro/caldeira) y a primeira especie é máis grande qu’a segunda.

Acevedo y Fernández recoyen nel sou vocabulario a denominación de cangrexo, que definen col nome científico de Cancer maritimus, pro deben tar referíndose al noso, a Carcinus maenas. É a especie que se conoce normalmente en casteyano estándar como cangrejo de mar común o cangrejo común.

IMG_0209

Pódese estremar a feitura trapezoidal del casco da zampeña y, neste caso, a súa coloración averdosada

Se miramos pra os laos da nosa zona, podemos comprobar tamén a variedá de denominacióis. En Galicia volvemos atopar zampeña nel porto de Burela (Lugo), pro el máis común é el nome de cangrexo, con dalgúas variantes máis: caranquexo, cancarexa, caranquexa, cancrexa, candrexo, caranguexo, carangueixo, cangreixo, carambexo, canguexo, cranguexo... Tamén ye amecen outros elementos: caranquexa da raña, cangrexo galego, cangrexo do rei ou canguexo da pedra. Einda hai máis xeitos de chamarye en galego: nácara, nacra, anacra, xacra, lánguicho, jaiba, jabato ou vaca mona.

En asturiano, nos portos máis achegaos á zona eonaviega chámanye distinto: en Veiga, centolla, y en L.luarca, cangrexa, anque en Ouviñana, ademáis de cangrexu, chámanye zarampeñu. Outros nomes que ye dan nos portos asturianos, aparte del xa dito cangrexu, son moranata, costaraña, cámbaru y cambarón. El Atlas Léxico Marinero d’Emilio Barriuso recoye en Cuideiru a denominación zampeña como outro xeito de chamarye al andarica, el que s’esplica, como s’apuntóu, pol asomeñanza das dúas especies. Precisamente en Andés atopéi xente que ye chamaba andarica á zampeña. É úa confusión entre as dúas especies que se dá noutros sitos da costa peninsular.

¿Y d’únde vén este nome de zampeña? Antón Santamarina relaciónalo con zampar ou con zambo, ‘torpe al andar’. Y é verdá qu’os biólogos describen estos crustáceos como mui fartóis, que comen de todo, dende moluscos hasta crías de pexes. Anque son orixinarios das costas atlánticas europeas y del norte d’África, estendéronse por muitos mares del mundo hasta ser consideraos especie invasora.

Se efectivamente zampeña ten que ver con zampar, pode entenderse como un adxetivo que describe al bicho y que despóis acabóu convertíndose en sustantivo. El adxetivo taría formao por derivacion col sufixo –eño, –eña, como rouqueño ‘de voz rouca’ (de rouco), rapeño ‘de pouca altura’ (de rapar) ou os xentilicios veigueño ‘da Veiga’, santiseño ‘de San Tiso’ ou castripoleño ‘de Castripol’.

Postos a elucubrar, podemos darye outra volta de torca. ¿Y se se trata d’un diminutivo de sapa, úa denominación típica del asturiano pral cangrexo (Pachygrapsus marmoratus)? El sufixo atopámolo en galego-asturiano en angareña ‘tableiro con úa vara por cada lao pra levar cargas entre dous’ (en asturiano, angariella ou angariya > angaría, con outros sufixos tamén diminutivos). Y nesta segunda llingua ta en palabras como carreña (tamén carriella) ‘clas de carro pequeno sin rodas, que se move arrastrándolo’. Pois ben, nel caso del crustáceo, el resultao sería un diminutivo sapeña. A vacilación s-/z- nun é rara, como se ve en samborca/zamborca ‘clas de pexe’, sapuada/zapuada ‘cayida de focíos’. Y tamén pode darse a presencia d’un elemento nasal: zapuada/zampuada. ¿Por qué non sapeña > zapeña > zampeña? Y, se seguimos a relación apuntada por Santamarina col galego zambo ‘torpe’, temos en galego-asturiano adxetivos como zamprón, zampeiro ‘malcurioso, desdeixao’ ou zambro ‘qu’anda xuntando as rodiyas’, que puideron axudar por asociación semántica nese resultao zampeña.

Escolanzo (Anguis fragilis)

Atopéi este escolanzo á tardía, nel brao, calecendo nel asfalto del Camín Veyo, en Mántaras (Tapia), y saquéiye fotos col móbil, así que nun ten muita calidá. Pro inda reluma col rubién.

Sempre que dou úa charla sobre cuestióis sociolingüísticas, sobre as clasificacióis das linguas y os criterios lingüísticos, y tamén os estralingüísticos, que se manexan pra eso, boto mao del exemplo del escolanzo (Anguis fragilis). Sigo muito a Ramón d’Andrés, que ten escrito lamar sobre esas cuestióis, anque él usa outros exemplos aparecidos. Al cabo, col caso del escolanzo el que busco é esplicar cómo ben veces as clasificacióis que fain os biólogos, con criterios científicos, nun coinciden cuas que fai a xente nel ámbito popular basándose en impresióis ou apreciacióis esternas (xa s’apuntóu tamén al falar dos limacos). Esta constatación, qu’é clara na Bioloxía, pódese tamén aplicar na Dialectoloxía prá clasificación da variedá lingüística del mundo ou, neste caso, del noroeste peninsular, qu’é pral qu’eu recurro al exemplo del escolanzo.

¿Por qué? Porque el escolanzo, ese reptil que tanto s’atopaba condo s’iba al herba, arrastrándose lixeiro entre a humedanza del verde, anque teña esa traza de colobra y muita xente pense que lo é, nun é úa colobra. En realidá é da familia das largatas y polo tanto clasifícase como elas nel suborde Lacertilia. Quen máis, quen menos, hoi todo el mundo pasóu pol sistema educativo y ten un feixe d’información al alcance. Y hasta sabemos que se chama lución ou culebrilla de cristal en casteyano. Por eso ben sei qu’haberá pouca xente que siga pensando qu’os escolanzos son colobras, pro dito queda. Son largatas sin patas, anque yes quede nel esqueleto un recordo das patías. Como as largatas, tamén el escolanzo pode perder a punta del rabo como un xeito de despistar a os enemigos. As súas presas, coscos y limacos, fain del escolanzo un bon parceiro pra quen teña un horto, así que nun hai por qué atacalos ou teryes medo ou noxo. Se yes pois el dido, poderán trabarte, pro tanto como poda trabar úa largata. Pouco, al cabo. Inda menos se femos caso da crencia popular de que, de todos os días da semana, namáis morden os venres…

¿Cómo ye chamamos en galego-asturiano? As publicacióis recoyen, ademáis d’escolanzo (Acevedo y Fernández, Bual, A Roda, El Franco, Eilao), as variantes escolancio (Ponticella, Bual, Castaedo y Monón, El Valledor), escolar (Mántaras), escolandro (Bual) y escónzaro (A Veiga, As Figueiras). El vocabulario d’Acevedo y Fernández recoye tamén el acepción d’escolanzo pra chamar a xente que nun hai quen la piye, que sempre amaña de desaparecer ou escurrir el bulto, y d’escolar apunta que tamén é un nome pra referirse al trasno. José Ramón López Blanco, que publicóu en 1986 un artículo con denominacióis que ye deron por toda Asturias, dá dalgús datos da zona del galego-asturiano: escolancio en Bual, Cuaña, Campos (Tapia), Tol (Castripol), Navia y Ponticella (Villayón); escolanzo en Bual y Cuaña; escónzalo na Veiga; escónzaro en Taramunde; y escancio en Ibias.

Pro inda se poden amecer máis puntos unde s’usan estas formas y hasta se poden dar outras variantes novas que nos deixen dibuxar miyor úa zonificación de resultaos. A máis datos en máis puntos, máis información pra sacar conclusióis. Pois meu dito, meu feito. A forma mayoritaria escolanzo tamén la constatéi nel Castro, Vilarín, As Campas, Piñeira y Tol (Castripol), Serantes y Acebedo (Tapia), Valdepares y Miudes (El Franco), Trelles, Lloza y Ortigueira (Cuaña), El Monte (Navia), Rozadas y Llaviada (Bual), y Cachafol (Eilao). Polo tanto, a zona coye búa parte del metá norte del Navia-Eo.

Completando os datos bibliográficos que xa se citaron cos datos que recoyín d’escolancio en Andés, a villa de Navia y Sante, ademáis d’en Eilao, Grandas y Penafonte, y en Tol (Castripol), compróbase qu’a zona d’escolanzo ten úa veira oriental (Navia, Bual, Eilao) unde se dan as dúas variantes y qu’hai puntos soltos unde tamén conviven. Y tamén se ve qu’a zona d’escolancio amaña úa franxa que la arrodía pol oriente y pol sur (Navia, Villayón, Ayande y Grandas), en continuidá xa cua forma del asturiano occidental escolanciu (qu’usan nos lugares naviegos de Santa Marina, Vigu y Tox).

A forma escolar ten pinta de ser un cruce por etimoloxía popular cua familia da palabra escola. Ademáis d’en Mántaras, tamén me dixeron que s’usa na vila de Tapia, así que se trata d’un resultao circunscrito a úa zona pequena d’influencia. Pro hai outro xeito de chamar al escolanzo que recorda tamén el ámbito escolar: escolante, dato que recoyín de xente de Grandas y de Sanzo (Pezós). Y xa se mencionóu outra variante de Bual, escolandro, con un sufixo despectivo, como pasa con melandro ‘porcoteixo’, del latín meles.

Citéi antias dalgús datos bibliográficos d’escónzaro, pro hai máis puntos unde constatéi a denominación y qu’enanchan el sou territorio conocido de distribución: Castripol, Barres y A Veiga dos Molíos (Castripol), Bustapena (Vilanova), Santalla, Ouria (Taramunde) y San Tiso d’Abres. Hai tamén a variante esgónzaro, con sonorización da consonante oclusiva, que recoyín na Veiga dos Molíos y en Piñeira (Castripol). Polo tanto, temos xa cuberta a parte que restaba del noso territorio nel estremo occidental, unde se ve el ámbito d’influencia de dúas vilas, A Veiga y Castripol, pra estender a denominación. Hai qu’aseñalar tamén el dato de qu’escónzaro y esgónzaro tán rexistraos na veira oriental de Lugo, en conceyos como A Fonsagrada, Burón ou Suarna.

¿Qué variantes máis se poden amecer contra el sur del occidente asturiano? En Ibias déronme as denominacióis escáncer, en Carbueiro, y escancio, en Tormaleo. Como un cruce d’estas formas col casteyano ángel hai qu’interpretar a variante escángel, recoyida en Castro y Zreixeira (Grandas), y escánger, dada por xente de Nogueiróu, Pelóu, A Airela y Viladefondo (Grandas). A forma escángel tamén ta constatada en dalgún punto da veira máis oriental de Lugo.

El escolanzo cansóu de que lo retratara y iscóu. Tampouco nun era un sito seguro pra él, nel medio del camín.

Xa s’apuntóu a continuidá das formas en galego-asturiano nos territorios vecíos tanto al leste como al oeste, pro el panorama en galego y asturiano é muito máis variao. En galego danse muitas variantes pra chamarye al noso reptil. Amañan ademáis úa xarta de cruces y evolucióis entre elas qu’é como sacar úa cereixa d’un montón: escáncer, escánzaro, escónzaro, escronzo, esgonzo, esgónzaro, cáncer, escance, escanzre, escáncel, escángel… Sobre estas formas, influídas pol verbo liscar ‘escapar’, tan relacionao semánticamente cua conducta habitual del escolanzo, amáñanse variantes como liscanzo, iscanzo, licácer, liscáncer, riscáncer, liscáncere, liscanzre, liscánciro, liscáncero, liscánzaro, liscoranzo, liscandre, liscante, lizcante, liscrán… Y aquí crúzase cua palabra alicrán, cua que tamén chaman al noso escolanzo: aliscrán, alcánger… Convén recordar tamén a denominación estándar del reptil en portugués: licranço. Pra rematar este recorrido polas variantes galegas, a consonante inicial líquida pode cambiar á bilabial oclusiva sonora: biscáncel, biscanzre… Y einda quedan outras denominacióis como vivirón, alguízaro ou esguízaro.

Se nos pintaban muitas as variantes en galego, el asturiano nun queda atrás (y eso qu’é muito menos territorio). Pode que sía das palabras que máis variantes ten nesta lingua (al pé das usadas pra chamar al amorolo, que tamén hai un feixe). Se las poño aquí todas xuntas de sutaque, daquén pode alouriar, así que, antias de presentalas, vén ben esplicar qu’en realidá todas esas variantes pódense xuntar en tres tipos principales. As variantes sobre escolanciu coyen todo el occidente y úa franxa sur hasta Cangues d’Onís, mentres qu’as variantes sobre esculibiertu son sobre todo da franxa central del territorio, superposta nel sur á zona d’escolanciu. Hai úa terceira zona, a oriental, de variantes sobre alagüezu que se superpóin en dalgús puntos cos resultaos das outras dúas zonas.

Da primeira clas son as formas escolanciu, esgolanciu, escolianzu y as variantes con metafonía (zarramento da vocal tónica por influencia da vocal final -u): escolenciu, esculenzu, esculinciuescurenciu y escurienciu. Da segunda clas, esculibiertu, esculibierzu, esculierzuesculigüerzuesculoabiertu, escaligüerzu, escalamuertu, escalamuerzu, escalagüertu, escalagüerniu, escalagüezu y escalagüérzanu. Da terceira, alagüezu, alagüez, alagüeru, alangüetu, alangüezu, elangüezu, algüezuallagüezu, alagüézanu, alabuézanualigüézanu, aragüez, arangüezu, arangüetu, erangüezu, aragüézanu, arangüézanu y oragüénzanu.

D’úa primeira oyuada vese qu’en todas as linguas que se comentaron hai un baile de reices y sufixos que se comparten y combinan. Nel caso del galego-asturiano, qu’é el que nos interesa agora, tou na fe de que todas as variantes parten d’úa mesma reiz, escol-, y as máis d’elas con un mesmo sufixo –anzo / –ancio al que se puideron amecer despóis outros sufixos.

Boto mao das hipótesis etimolóxicas de Xosé Lluis García Arias pral resultao asturiano escolanciu y pra outros sufixos. Él pensa que vén del latín colare ‘filtrar’, que deu un verbo colar que, en asturiano, tamén ten el acepción de ‘irse, desaparecer’. Aquí convén recordar el caso da denominación galega del reptil, liscanzo, unde de seguro que ten que ven el verbo liscar ‘irse mui apresa’. García Arias recorda que d’un composto latín excolare vén un verbo como escolar. É conocido en galego-asturiano como ‘recudir, quitar el augua’, ‘marchar, desaparecer el augua d’úa presa, d’un molín’. Polo tanto, nun costa caro pensar nesa relación del verbo escolar col idea de ‘sumirse, marchar, desaparecer’, igual que pasóu en casteyano con escurrir ‘recudir’, que tamén ten un uso pronominal de ‘irse, escapar’, ‘safarse’. É daqué que describe muito ben os movementos del escolanzo condo lo atopas entre el herba al segar.

En conto al sufixo –anzo ou –ancio, según García Arias, viría de sustantivar el verbo excolare col participio de presente latín: excolante ‘que marcha’. Despóis esa forma puido caracterizarse como masculina col sufixo correspondente y dar *excolantium. D’ei viría el noso acabo en –anzo (resultao popular) ou en –ancio (resultao semiculto).

¿Y qué pasa con escancio, escónzaro y variantes? A súa distribución territorial nel Navia-Eo é occidental y sureña, núa zona esta unde atopamos señales claros de que nun tempo, quizáis hai centos d’anos, ten habido perda del -l- intervocálico, condo en muitos d’esos conceyos hoi nun se perde. Xa se comentóu máis veces. É abondo con reparar na toponimia: en Bual hai Santoulaya, pro en Castripol hai Santaya y nos Ozcos, Santalla. Ou mirar pral Pacios (non *Palacios) de Vilanova, ou el Peizáis (non *Peizales) de Santalla. Pois col -l- d’escolanzo tuvo que pasar igual y ese resultao con perda da consonante líquida chegóu hasta hoi anque nel máis del vocabulario restante se mantuvera el -l-. Ta claro: escolancio > escoancio > escancio.

En conto a escónzaro, esa palabra esdrúxula tan chamadeira, hai que pensar pra ela na participación del sufixo diminutivo átono ´-ulus, un sufixo, como aseñala García Arias, qu’acabóu confundíndose con outros acabos como ´-aro, d’orixe latina ou grega, ou ás veces prerromana. Ei ta, por poñer outro caso, a palabra latina clocca ‘choca’ +´-ulus > chócaro. Ou el caso de demo, demontre, demóngaro… Pois nel caso del nome del reptil, é posible esta evolución: *excolantium + –ulus > *excolantiulus > *escoánzalo > *escoánzaro > escónzaro. A forma escónzalo, se nun é úa pervivencia del sufixo orixinal, pode ser úa confusión habitual entre consonantes líquidas. Y a variante con -g- (esgónzaro) é úa sonorización perfectamente normal, como pasa en asturiano con escolanciu y esgolanciu.

Limaco (Arionidae, Limacidae)

Limaco da especie Arion ater entre el herba en Vilarín (Balmonte, Castripol).

As clasificacióis que femos da realidá biolóxica os que nun somos biólogos sempre las imos basar na traza que tein por fora os seres vivos. Y de seguro que nos imos engañar. Claro, nun botamos mao como elos de criterios evolutivos y fisiolóxicos. Pasa nel caso dos limacos, esos bichos terrestres qu’intuitivamente describimos como coscos sin cáscara. A palabra limaco é mui pouco científica ou, por dicilo d’outro xeito, úsase popularmente pra especies mui heteroxéneas anque nos pinten mui aparecidas. A realidá biolóxica é muito máis arrevesada porque muitas especies de limacos qu’hai son el resultao d’un proceso evolutivo de mengua da cáscara que se deu independientemente en muitas familias de gasterópodos. Eso si, hai que reparar en qu’a perda é namáis esterna: a casca teinla por dentro ou, se acaso, poden mantela, pro mui pequena. El que se deu foi úa converxencia evolutiva: d’us contos antepasaos diferentes, chegóuse a ese feixe d’especies tan aparecidas qu’ademáis comparten os mesmos nichos ecolóxicos.

Se miramos as clasificacióis dos gasterópodos del orde Pulmonata (qu’eso son os coscos y os limacos terrestres, que tein pulmóis) y imos baxando (suborde, superfamilia, familia…), hai grupos unde tán clasificadas xuntas especies de coscos y de limacos porque el importante nun é se tein cáscara ou non. Pra identificar os limacos nel título escoyín namáis un par de familias, quizabes as máis comúis y reconocibles nel noso ámbito xeográfico, Arionidae y Limacidae, qu’engloban outro mañuzo grande de xéneros y especies. Á máis búa d’atopar se imos por un camín y chovéu ou se escarrapatamos nun feixe de broza nun horto, é Arion ater, un limaco grande que pode ser dende naranxa hasta mouro. Son bichos omnívoros que s’alimentan de carroña, cuito y cualquera materia vexetal descomposta. Esta especie trátase en realidá d’un grupo formao por dous: Arion ater y Arion rufus, que, a pesar del que diga el epíteto rufus ‘colorao’, nun ten que ver a color pra estremalos senón diferencias na feitura dos sous xenitales que deixamos pra os especialistas. Máis chama el atención outro ariónido, Geomalacus maculosus, qu’é pinto. Tamén é chamadeiro Limax maximus, da familia Limacidae. El manto (a parte detrás da cabeza que cubre dalgús órganos con úa laminía de cáscara interna) ten pintas como se fora un leopardo y el rabo é alistarao, con tiras escuras y claras.

Exemplar de limaco da especie Limax maximus, cuas manchas características nel manto y el rabo alistarao. Brañanoceo (Santuyano, Mieres).

Os limacos sempre trouxeron de cabeza a os labradores polos destrozos qu’amañan nas prantas nel horto ou nel eiro. A súa feitura y os sitos por unde se move, sempre húmedos y escuros, tampouco nun axuda muito a que teñan búa prensa. Quizabes por eso os diabrecos, us personaxes da mitoloxía popular que se cría qu’axudaban a xente ruía a fer malas accióis, tein feitura de limacos, según recoyéu Berto Álvarez Peña en Sarandías (Bual), nun artículo que publicóu na revista Entrambasauguas.

¿Qué datos temos sobre a denominación en galego-asturiano d’estos moluscos gasterópodos? A forma limaco recóyenla os vocabularios d’Acevedo y Fernández, A Veiga y Mántaras. A variante llimaco, con palatal inicial (na zona unde dicen llume, lleite, llobo), ademáis de recoyerse, como se dixo, en Sarandías (Bual), rexístranla Acevedo y Fernández y os vocabularios da Roda, El Franco, Bual y Ponticella, parroquia unde tamén s’usa a variante llumaco, qu’é a propia das parroquias ayandesas de Llago y Santa Colomba, según recoye el vocabulario de Castaedo y Monón. A estos datos podo amecer dalgús que recoyín: limaco nel Valín y As Figueiras (Castripol), Vilela (San Tiso d’Abres), Bustapena (Vilanova d’Ozcos), Santalla (Santalla d’Ozcos), Ouria (Taramunde), Grandas y Penafonte (Grandas), Eilao y Cachafol (Eilao), y Sanzo (Pezós); llimaco en Valdepares (El Franco), Vivedro (Cuaña), Rozadas (Bual) y Andés (Navia); lumaco en Tormaleo y Carbueiro (Ibias); y llumaco en Corondeño y Llago (Ayande).

A distribución das denominacióis en galego-asturiano podemos resumila esplicando qu’a parte meirande del territorio, a centronorte, é a de resultaos del tipo limaco (ou llimaco, na zona de palatalización). Pral sur atopamos resultaos cua vocal -u- na reiz: lumaco (y llumaco na zona de palatalización).

Quédanos un nome chamadeiro verdá, el que ye dan en Vilarín, na parroquia de Balmonte (Castripol): minaco, qu’é un cruce entre limaco y minoca.

En galego, limaco rexístrase en Cedofeita (Ribadeo), pro nesta lingua ta máis rexistrada a palabra col acepción de ‘limo que botan dalgús animales’. El xeito máis común y estandarizao en galego pra chamar os gasterópodos sin cárcara é lesma, con variantes como lesmia, lesme, lesmes, denominación que tamén pode sufrir fenómenos de rotacismo (lerma, lermia, lerme, lerne) ou d’interdentalización del -s- (lezma, lezme). Outro mañuzo de variantes que se cruzan entre elas amáñanlo palabras como alimacha, lagáchema, lamáchega, lamagacha, lemegacha, limigocha, lizmacha, lumacha, lumigacha, lurmigacha, miligacha, miligocha ou meligoxo. Y hasta ta rexistrao limiago, al xeito asturiano, en Viana do Bolo, na veira suroriental d’Ourense, apegao á Seabra zamorana.

Y é qu’en asturiano a forma más común pra chamar al limaco é llimiagu, cua variante con l.l- na zona centrosur y occidental. Tamén se dan nel asturiano occidental formas cua perda da consonante na sílaba final (l.limiáu). Outra variación pode darse na vocal da reiz, que sía con -u-, como na parte sur del Navia-Eo, y cuas combinacióis dos fenómenos xa comentaos na consonante del última sílaba, qu’incluyen el resultao oclusivo (l.lumiacu), el sonoro (l.lumiagu, llumiagu) y a perda (l.lumiáu, llumiáu). Outra denominación nel asturiano é a que leva outro acabo: llimaz. Na veira del territorio lingüístico asturiano máis achegada al galego-asturiano, en Santa Marina, Vigu, Vil.lapedre y Vil.labona (Navia), ta rexistrada a forma l.limacu. Outra posibilidá de variación en asturiano é que teña a vocal -a- na reiz (l.lamacu, llamiáu). Evidentemente, esta clas de variantes siguen contra el sur en Lión y Zamora con formas como llimiacu, llumiacu, l.limiacu, l.limayu… En Cantabria tán recoyidas denominacióis como llumiaco y lumaco.

Limaco anaranxao da especie Arion ater, cos cornos a medio sacar, entre a foya seca na Ferraúra (Santuyano, Mieres).

En casteyano tamén s’usa a palabra limaco, que ten traza de ser úa voz norteña, porque ta constatada como usada en sitos como Álava, Navarra, A Rioxa y Aragón. A denominación máis popular quizáis sía babosa, emparentao evidentemente col sustantivo baba, elemento definitorio da traza del animal. Así y todo, hai outras formas máis locales de chamarye que relacionan al gasterópodo con bóvidos: en Burgos, buey, y en Palencia, vaquilla.

García Arias supón pral asturiano llimia(g)u úa orixe nun hipotético *limacum, del latín limacem, mentres que llimaz viría directamente d’esta última forma. El noso limaco tamén viría d’ese posible *limacum. A palabra latina pra chamar a este bicho era limax, limacis. Xa os escritores latinos relacionaran etimolóxicamente limax con limus ‘basa’, ‘pouso del viño’, ‘cotra’, polo que tein de común todas estas acepcióis col idea da baba, del limo. É evidente a relación, anque dalgús refugaran esa hipótesis etimolóxica pensando que se trata d’un fenómeno d’etimoloxía popular. Según estudióu Julián Santano Moreno, esta relación semántica é común nun feixe de linguas d’Europa. Propón úa reiz indoeuropea *(s)leim ‘limoso’ da que virían palabras como el inglés slim ‘basa, limo’, el latín limus ‘basa’ ou limax ‘limaco’, el alemán schleim ‘mocayada’, el catalán llimac ‘limaco’, el casteyano limaco y as formas xa vistas del asturiano y el galego.

En galego-asturiano temos úas contas palabras máis d’esta familia lim– (y as correspondentes con llim– na zona de palatalización, que nun repito nos exemplos). Ta el verbo eslimar ‘esbarar’, qu’é el que che pode pasar se pisas un tarrén con limo. Este sustantivo, anque s’usa por exemplo pra os limos del augua parada, aplícase sobre todo á sustancia viscosa que botan pola natura as vacas en celo. Esta limitación del significao namáis ás vacas, sendo real, é un caso típico de diglosia aparecido al que se dá con palabras como fégado ou morrer. Xa se sabe: morren os cochos, non as personas, qu’esas mueren; y el fégado é el dos cochos, qu’el das personas é hígado. Como se comproba, é aplicao a os animales unde se mantén el vocabulario autóctono, mentres qu’el casteyano, con miyor consideración social, vai desprazando as formas patrimoniales condo nos referimos a realidades relacionadas cuas personas.

Al feito de botar el limo pola natura chámaseye limarse ou eslimarse, del que sal el adxetivo pra referirse á fema que ta nesa situación: limada. Úa superficie qu’eslima, qu’esbaría, pódese dicir que ta eslimúa, eslimosa ou eslimacuada. Tamén s’aplica este último adxetivo a úa persona mui esmirriada. Y un sito unde s’eslima é un eslimadeiro. A baba dos limacos é a limacada ou limacuada. Da familia da palabra tamén vén un apareyo de pesca, úa nasa pra pescar truitas que se chama limaqueira porque se poñía de cebo úa xarta de limacos ou coscos.

Cascarín (Balanomorpha)

Cascarín apegao ás arribadas de Barayu (Valdés).

Nel brao andábamos todo el día polos ribeiros: A Ribeira Nova, Turbela, Salgueiriza, El Cántaro, As Poleas, Fontá, Burdeos, A Louxeira… Engarabitando y saltando de pedra en pedra, de mar vazo íbamos fendo treitos da costa hasta qu’un olga mui fonda ou úa parede mui lisa nos quitaba de seguir a nosa espedición costeira. Y fíamolo descalzos, qu’as alparagatas eran un estongo pra poder usar as maos na travesía. El cascarín das pedras unde batía el mar abrasábanos os pés os primeiros días, pro al cabo d’úas contas xornadas viaxeiras acabábamos aféndonos a aquel tarrén aroxo tapizao d’esos crustáceos pequeníos.

Y é que, anque pinte ser un molusco por tar sempre apegao ás pedras, en realidá el que chamamos cascarín (Balanomorpha) son especies de crustáceos con úa cáscaría que ten nel pico úas placas móviles qu’abren y pechan el opérculo. Por ese furao sacan os apéndices, os cirros, cos que filtran el augua en busca de plancton y detritus. Como viven na veira del mar, unde enche y vaza a marea, ou tamén nas pedras unde chisca, namáis poderíamos ver a súa actividá condo tán debaxo del augua. É entoncias condo abren el opérculo y sacan os cirros, que se moven pra piyar el alimento. Al quedar outra vez fora del augua, zarran ese opérculo con augua dentro pra nun quedar secos.

Identificamos estos crustáceos col suborde Balanomorpha, qu’engloba as familias máis conocidas que se poden atopar na nosa costa: Balanidae, Archaeobalanidae y Chthamalidae. Cos porcebes, el cascarín amaña úa infraclas, Cirripedia, que xunta esos crustáceos que nos pintan moluscos por tar agarraos as pedras. Se imos a un ribeiro del estremo occidental asturiano imos a poder atopar, dependendo del hábitat, alomenos tres especies, todas mui aparecidas, del suborde Balanomorpha: Chthamalus stellatus, a especie máis pequenía, que s’atopa na parte mediolitoral, unde baxa y sube a marea, y tamén na supralitoral, nas pedras unde chisca el mar; Semibalanus balanoides, que chega a ter un pouco máis de diámetro qu’el anterior y que tamén vive nas zonas intermareales, anque, se hai Chthamalus stellatus, sal en niveles por debaxo d’él; y Perforatus perforatus, máis grande, con traza d’un volcanín, d’hasta tres centímetros de diámetro, que vive na zona infralitoral, nel augua, sempre nun nivel por debaxo da especie anterior y qu’ás veces podemos ver apegao ás cáscaras de dalgús moluscos ou de gasterópodos. Evidentemente, al nun teren interés comercial ou práctico, nun s’estreman as razas con outro nome popular que nun sía el de cascarín pra todas elas.

Emilio Barriuso, nel sou Atlas léxico marinero de Asturias, recoye a mesma denominación, cascarín, en todos os portos qu’encuestóu nel estremo occidental d’Asturias: As Figueiras, Tapia, El Porto y Ortigueira, anque neste punto tamén recoyéu a denominación de raña del penedo. Outros datos que me deron en Ortigueira señalan el uso de raña a secas, tamén aplicao a os peteiros de porcebes mui pequenos. Sentín en Mántaras a forma cascarón, denominación que me deron ademáis en Llóngara y Valdepares (El Franco). En Castripol déronme el dato de cascarín.

Pódese estremar a feitura tubular qu’amaña el cascarín condo tán muitos exemplares apeteiraos. Praya de Barayu (Valdés).

Según Barriuso, cascarín é forma que s’usa hasta L.luarca y a partir d’ei contra el leste tamén aparecen outras denominacióis como cáscara, raspa, costra, sarna, cascayu, llámpara y, xa na punta máis oriental, en Llanes, coral. Se miramos pral oeste, d’esta volta nel estudio sobre flora y fauna marítima de Galicia de María do Carmo Ríos Panisse, tamén na costa de Lugo ta recoyido el nome de cascarín, en Foz y Burela.

El nome que se ye dá en galego-asturiano nun precisa de muitas esplicacióis: é un diminutivo (ou aumentativo) de cáscara: cascarín (y cascarón). A denominación de raña ten que ver col acepción que ten a palabra de ‘coda de cotra que s’apega a úa superficie’. Xa s’aseñalaron as denominacióis en asturiano de raspa, costra y sarna. Pois en sitos como Rinlo, Foz y Bares chámanye raña, raña da pedra, raña da pena ou roña do mar. A partir d’esa idea de coda ou d’arna naceron outros nomes galegos como sarrio, arneiro, arneirón, arneste ou arnesto. Y, levao al asomeñanza col corteyo da borona ou del pan en xeneral, tamén tán as denominacióis galegas de boroeira ou carolo. Outros nomes con motivación distinta son coco, cuco, craca, chifle da pedra, subiote ou solbitincho. Parente da esplicación de cascarín, en sitos de Galicia unde ás cáscaras yes chaman cunchas, é a denominación de cunchago.

A palabra balanus en latín significa ‘lande, fruto del carbayo’, ‘especie de marisco’. Esa comparanza pra chamar al crustáceo é a que se mantén en casteyano, lingua na que ye dan el nome de bellota de mar, pol parecido con úa lande.

Porcebe (Pollicipes pollicipes)

Porcebes núa regandixa das pedras d’Entrelouxas (qu’os marineiros chaman A Picuda), pra fora da praya da Palomba (Tapia).

Nel brao de 1990 anduven recoyendo a toponimia da parroquia de Tapia, que despóis publicóu el Academia da Lingua Asturiana nun librín. Pra os nomes dos ribeiros, pedras y postas faléi con marineiros veyos y pescadores de vara. Prestóume lamar comprobar cómo yes chamaban a úas pedras unde bate el mar al nordeste del Horro y das Cricas y que toda a xente de Tapia conocerá de sobra: As Porcebosas. Eu xa sabía qu’en Mántaras chamábanyes porcebes a os famosos crustáceos (Pollicipes pollicipes). Anque por culpa del peso que ten el casteyano sempre haberá quen pensa qu’eso son pronunciacióis incorrectas, el topónimo As Porcebosas era pra min úa demostración de qu’a pronunciación patrimonial einda se mantía nesas pedras chamadas asina por ser sito con muitos porcebes.

Digo esto porque os datos que dá el Atlas del Léxico Marinero de Asturias d’Emilio Barriuso, indispensables y valiosísimos pra esta cuestión, poden dar úa impresión falsa: recoye a forma porcebe en todos os portos da zona del galego-asturiano (As Figueiras, El Porto y Ortigueira), agá en Tapia, unde recoye percebe. Tuvo que tratarse d’un despiste na encuestación, porque eu sentín ben veces a forma porcebe a marineiros tapiegos veyos. A palabra tamén ta recoyida nos vocabularios de Mántaras, El Franco y A Veiga, unde rexistran ademáis a variante percebe. En Valdepares (El Franco) y na Villallonga, lugar da parroquia d’Andés (Navia), tamén me deron a forma porcebe.

José García, seguindo a Coromines, esplica a palabra como un derivao de pollicipede > polcébede > porcebe. A forma latina é un composto de pollex ‘pulgar’ y pes ‘pé’, porque a feitura del crustáceo asomeña un dido. Precisamente ye chamamos uña á parte branca qu’el porcebe ten nel pico y , al corpo mouro y cilíndrico que lo agarra á pedra. Esa uña, formada por úa serie de placas, defende al animal y tamén deixa que manteña a humedanza condo queda al descuberto al vazar a marea.

Pr’arrincar os porcebes, laboría qu’os porcebeiros chaman cavar, úsase a cavadoira, úa ferramenta con un pico del xeito d’úa espátula. É el qu’en galego chaman rasqueta y en asturiano, bistonza ou bistoncia.

Peteiro de porcebes na praya da Palomba (Tapia).

El Atlas de Barriuso recoye dalgúas denominacióis específicas del porcebe dependendo d’únde y cómo medróu, porque nas regandixas das pedras, unde nun dá el sol, ten el pé máis alargao y é menos sabroso. En Tapia, chámanye da sombra y nel Porto, aguarón. Al de pé máis gordo y duro chámanye en Tapia gavioteiro, como noutros puntos da costa asturiana, unde ye chaman gavioteru ou gaviotera. Evidentemente, ás gaviotas tamén yes gusta el marisco.

Ver os porcebeiros trabayando nas pedras unde bate el mar é abondo pra entender por qué é tan caro el producto. Este crustáceo é dos de precio máis alto y a súa captura aumentóu tanto qu’as autoridades tuveron que poñer temporadas de veda y topes de quilos y de porcebeiros por cada porto pra qu’a especie nun se descastara das nosas costas.

El avezo de comer os porcebes dáse tradicionalmente en Galicia y Asturias, pro, neste mundo unde se globalizan as delicatessen (pra os que lo poden pagar, claro), é normal que tían de moda en todos os sitos. Saber saben a mar, anque haxa quen pense que, pral que costan, nun é pra tanto.

¿Cómo se chaman os porcebes nas linguas vecías? En conto al asturiano, Barriuso recoyéu nel sou Atlas a forma porcebe en Veiga (Navia) y Ouviñana (Cuideiru), anque é xeneral a denominación con -e- na reiz: percebe. Na zona unde fain os plurales en –es (de faba, fabes; de casa, cases), a partir del plural percebes os falantes crearon un plural les percebes y, polo tanto, un singular perceba (pasóu igual con outras palabras d’este xeito y por eso en asturiano se diz una cacagüesa ou una picatosta). Y, neste xogo de variantes, tamén se creóu úa forma masculina, pro col sufixo -u típico d’este xénero: percebu y, por perda del -b-, percéu.

En galego, a forma máis común é percebe, anque tamén tán constatadas variantes como precebe, precebre, percebre… Aparte, rexístranse denominacióis como bota, pol xeito del crustáceo, y percebe mexón, percebe mexín ou mixote a secas, referido al que chisca el uña al zarrarse.

Sapagueira (Salamandra salamandra)

Sapagueira núa acera del Cristo (Uvieo) al escurecedín despóis de chover.

Hai un conto en asturiano de Milio Rodríguez Cueto mui chocante (y maxistral, como é avezo nél) titulao «La engarradona» unde fabula col aparición d’un isla delantre da costa occidental d’Asturias. Pol xeito alargao que ten vista dende el aire, axina ye sacan un nome y ei empeza el xareo: os galegos chámanye A Pinteguiña y os asturianos, La Sacaverona, mentres qu’os d’entre el Navia y el Eo queren chamarye A Sapagueiría. Y hasta salen us reintegracionistas que defenden el nome en portugués, A Salamandrinha. El relato, del ano 2005, é úa parábola irónica sobre as amarregas mediáticas qu’houbera a miudo entre Asturias y Galicia por causa del debate lingüístico, pro se lo trouxen aquí é porque é mui al xeito pra reparar na variación xeográfica qu’hai nas denominacióis populares de Salamandra salamandra. Efectivamente, os nomes máis estendidos en cada zona son estos tres que nos presenta Milio R. Cueto: en Galicia, píntega; nel estremo occidental asturiano, sapagueira; y nel resto d’Asturias, sacavera.

A denominación de sapagueira piya cuase todo el territorio unde se fala galego-asturiano. É a forma que recoyen os vocabularios d’Acevedo y Fernández, Mántaras, A Roda, El Franco, A Veiga, Bual, Eilao, Ponticella, y Castaedo y Monón. Tamén Lorenzo Rodríguez-Castellano la recoye en Berducedo (Ayande). Eu xuntéi datos orales de Serantes (Tapia), As Figueiras, El Valín y Vilarín (Castripol), Vilela (San Tiso d’Abres), A Ovellariza y Penacova (Vilanova), Santalla, Penafonte (Grandas), Carbueiro, Mourentán y Santolín (Ibias), Sanzo (Pezós), Cachafol (Eilao), Andés (Navia), Vivedro (Cuaña) y Valdepares (El Franco). En Tormaleo (Ibias), nel esquino máis suroriental del noso occidente, dicen sacaveira, en continuidá cua denominación que ye dan na Estierna, territorio vecín, tamén ibiano, pro de fala asturiana. Seguindo contra el leste nesta lingua, en Cangas recóyese tanto sacavera como sapaguera. Nel norte del Navia-Eo, a transición é diferente nas terras vecías de fala asturiana: nos vocabularios de Tox y de Santa Marina y Vigu, recóyese sapaguiera, con ese sufixo feminino tan característico da fala d’esas parroquias naviegas de Vil.lapedre y Veiga, mentres qu’en Valdés y Tinéu a denominación popular é sapaguera. Según a bibliografía, hai qu’avanzar máis contra el leste, hasta Pravia ou Salas, pr’atopar datos de sacavera, qu’é a forma máis estendida pol resto d’Asturias y hasta pol norte de Lión, unde tamén ye chaman sacaruela, vaquiruela ou vaquigüela. Máis al sur, en zonas de fala asturlionesa como Aliste ou Seabra (Zamora), úsanse denominacióis como salamanquesa, salamanca ou salamántica.

Volvendo á literatura, d’esta volta en galego-asturiano, vén muito ben recordar un conto de Belén Rico Prieto, «El cuspe das sapagueiras», unde a escritora veigueña bebe da tradición popular del medo a estos bichos pra crear úa historia mui guapa que contradice esa crencia. É verdá qu’a xente del medio rural aprendéu a teryes noxo y respeto ás sapagueiras porque sempre se dixo qu’eran peligrosas, que mordían ou que nun se podían tocar porque tían úa baba que queimaba el peleyo ou fía bóchigas. Dalgúas afeccióis cutáneas como el coxiyo pensábase qu’eran por culpa d’entrar en contacto con bichos como a sapagueira. Mesmamente, el etnógrafo Alberto Álvarez Peña recoyéu en Fonteta (Ayande) a crencia de que pra curar a súa mordedura había que matala y queimala na lareira pra despóis refregar a mancadura cua cinza. Toda esa peligrosidá é falsa: son bichos inofensivos. É verdá que pra defenderse d’outros animales bota úa sustancia tóxica polos poros del corpo y pode cuspir, pro namáis provoca enritación se despóis de tocala esos didos van a os oyos ou a boca. Y tampouco nun morden, que nun tein nin dentes nin veleno na boca. Outra cousa é qu’os sous oyos saltóis y a súa coloración tan chamadeira, marela y moura, relumando entre el herba moyada, poda meter tarrexido a daquén.

Sapagueira con un tono máis escuro de marelo, nel mesmo sito.

Nun ta de máis recordar qu’a sapagueira é un anfibio, non un reptil, a pesar da súa traza aparecida a úa largatixa. É un bicho d’avezos máis ben nocturnos, anque tamén se pode ver de día, en ambientes húmedos, como despóis de chover: na ciudá sal pras aceras que tán al pé de zonas de terra. Hai dúas especies en Asturias, a común (Salamandra salamandra) y a del rabo largo (Chioglossa lusitanica), qu’é pequenía, con outra coloración menos chamadeira; trátase d’úa especie muito máis escasa qu’é un endemismo nel noroeste da península ibérica.

Según García Arias, a parte final da palabra sacavera vén del latín varius ‘pinto, de muitos colores’. Podía buscarse nel verbo sacar a esplicación á primeira parte del nome, pro iba ser ben rara a combinación verbo + adxetivo pra formar a denominación del noso anfibio. Por eso el estudioso tebergano pensa que sacavera é en realidá un derivao posterior (por cruce con sacar y saco) de sapaguera, que sería úa evolución d’un orixinal *sapavera ‘sapa pinta’.

As denominacióis galegas son variadas, ademáis de píntega. Tamén na parte máis oriental de Lugo ta constatada a forma sapagueira, igual que pasa con sacaveira, que se recoye en sitos tan achegaos á nosa zona como Mondañedo ou A Ribeira de Piquín. Outros nomes usaos en Galicia son becha, bicha, pinchorra, sacarrancha, saramaganta, salamántiga ou salamanca. En Portugal, ademáis de salamandra, usan variantes como salamântega, saramântiga, saramela ou saramaganta.

En conto al casteyano, a forma estándar de salamandra nun nos pode esconder qu’hai outras denominacióis populares como tiro, común en Andalucía. Como xa se ten apuntao, en casteyano temos a complicación de qu’ás veces consideran variantes dialectales palabras de territorios de Lión, Zamora ou Estremadura qu’en realidá pertenecen á zona del asturlionés ou del galego-portugués. Por eso costa caro saber se dalgúas denominacióis que se citan como variantes casteyanas son de territorios claramente casteyanos dende el punto de vista lingüístico. Con esta salvedá, atopamos formas pra chamar al noso anfibio como vaquiruela, salamandresa, salamanquesa ou salamántiga, anque estas formas últimas cua reiz salaman– úsanse máis ben pra outros bichos como a largatixa d’augua (Triturus spp.) ou tamén pra Taurentola mauritánica, un reptil que nun lo hai en Asturias.

En dalgúas das denominacióis vistas ta claro el cruce col nome da ciudá de Salamanca. Coromines y Pascual esplican esa interferencia porque xa dende últimos da Edá Media había alí universidá y a xente pensaba qu’era sito d’actividades nigrománticas, unde s’enseñaba maxa. Como a sapagueira sempre fora un animal asociao al alquimia medieval, envolta nun feixe de supersticióis, esa confusión entre salamandra y Salamanca deuse fácil.

Cangrexo (Pachygrapsus marmoratus)

Cangrexo na praya de Penarronda (Castripol). Pode verse a feitura cuadrada del casco.

Se pasiades por cualquera porto de mar, condo a marea ta vazando, ides a ver nas escaleiras al pé del augua ou entre as pedras un feixe de cangrexíos que, se nos achegamos, han a marchar axina esconderse. Se mirades nas regandixas, alí tán elos, botando úa espumía pola boca y mirándonos cos sous oyos, ún a cada esquina da cara. Anque hai úas contas especies de cangrexos qu’avezan a recibir ese nome xenérico, escoyín esta denominación pra referíremonos a Pachygrapsus marmoratus, porque as outras especies, anque poden recibir a etiqueta xeneral de cangrexo, tamén tein en galego-asturiano outros xeitos de chamarye máis específicos dos que podemos botar mao pra diferencialas. El noso cangrexo estrémase ademáis por ser das patas anchas y estrapeladas, y por ter el casco cuase cuadrao y tirante a brando. A color pode variar, máis ben escura y amarronada, ás veces con pintías verdes.

El noso cangrexo páñase muito pra usalo como cebo pra pescar con vara, porque ser nun é comestible. Tamén se poden ver ás veces gaviotas comendo nelos na barba del augua. El Atlas léxico marinero de Asturias, d’Emilio Barriuso, é a fonte máis completa pra consultar a súa denominación nos portos marineiros del estremo occidental. Nas Figueiras recoyéu cangrexo mulieiro ou cangrexo del molín; en Castripol, pixacán ou muxacán; en Tapia y Ortigueira, cangrexo; y nel Porto, cangrexa. En Cartavio (Cuaña), dixéronme cangrexo. Evidentemente, en cada porto cada especie de cangrexo recibe un nome diferente pra poderen estremalas d’outras aparecidas, normalmente de Carcinus maenas. Por exemplo, se nel Porto ye chaman cangrexa, é porque a denominación en masculino xa la tein reservada pra esa especie. Pasa igual nas Figueiras, anque neste caso el sistema nun é cambiar el sufixo, senón poñerye un adxacente: molieiro ou del molín. Nun sei cuál é a razón da denominación figueirola, agá que sía que se pescaba muito nas Acías, unde hai un molín de marea ben chamadeiro nun entrante da Ría del Eo conocido como El Mar Pequeno. Se miramos pral outro lao da Ría, en Ribadeo, frente por frente das Figueiras, tamén alí hai un molín de marea. Pois ben, nun sei se é casualidá ou esto confirma a hipótesis, pro a Pachygrapsus marmoratus chámanye cangrexo do muín (cua perda del -l- intervocálico propia del galego, pro col acabo en -ín típico del asturlionés).

El atlas de Barriuso nun recoye outro nome que me deron nas Figueiras, matahomes. Relacionábanlo alí con que nun é comestible, pro Ríos Panisse, a estudiosa que recoyéu a zoonimia marítima de toda a costa galega y que tamén apuntóu este nome en Ribadeo, pensa qu’é úa denominación humorística polo gafo qu’é el bicho. Y é verdá que condo lo ques coyer axina che bota a capadoira, uña ou zanca (qu’asina chaman ás pinzas dos crustáceos en galego-asturiano), tentando de pelizcarte. El nome de matahomes tamén pode ter que ver con outro tipo de denominacióis que ye dan en galego, como ardecasas ou queimacasas, qu’a estudiosa relaciona col xeito que ten el bicho de fuxir axina a esconderse, como se fora un criminal qu’escapa despóis de fer das súas.

Ríos Panisse recoye en galego a variante de queimacás, que supón un cruce posterior col plural del can, porque súa aparecido. Y tamén canexa, que pode ser un despectivo de can favorecido pol asomeñanza con cangrexa. Así y todo, é chamadeiro el aparición d’ese animal nas denominacióis galegas, como pasa nel nome de muxacán ou pixacán que ta constatao en Castripol.

Como se víu, el nome de cangrexo en galego-asturiano úsase pra outros crustáceos aparecidos, pro os máis dos vocabularios nun entran en matices y definen a palabra como ‘cangrejo’, sin máis. É el caso dos del Franco, A Veiga (Xoán Babarro recoye neste conceyo a variante cangarexo) y A Roda. Eu nel de Mántaras identifiquéilo como Pachygrapsus marmoratus, porque a outra especie tamén ben conocida, pro comestible, Carcinus maenas, chámanye zampeña. É a mesma diferenciación qu’hai en Ortigueira (Cuaña) y que me deron en Serantes (Tapia) y Andés (Navia).

El mesmo cangrexo por delantre. Pódese ver a colocación característica dos oyos nesta especie nas esquinas del casco.

En asturiano el término cangrexu ou cangarexu déixase pra Carcinus maenas. Prá nosa especie quérense miyor denominacióis variadas dependendo dos puntos da costa: chancle, costarañu, sapa (denominación típica de Xixón), sapu, mulata ou cámbaru, y hasta en Avilés ye chaman tamén cabo de mar, pola traza que ten d’andar de patrulla velando pola veira. Aparte, hai portos unde usan el nome de pealla, denominación que tamén ye dan al andarica. El nome de cámbaro debéu usarse noutro tempo nel estremo occidental asturiano, como deixa ver el ribeiro de Llóngara (El Franco) que se chama Cambaredo ou el barrio d’Ortigueira conocido como El Cambaral. Todos son abondativos d’esa especie: viría a significar ‘sito unde se dá muito el cámbaro’.

Al nun ter interés comercial, a denominación estándar en casteyano varía. Aparte dos muitos nomes que recibe en cada porto de mar, vén usándose como etiqueta xeneral a de cangrejo corredor ou zapatero. En galego queren miyor formas a partir de cangrexo ou carangexo máis un adxacente: cangrexo de terra, do demo, do muín, de san Antón, gafe… Y, como resultao, ás veces queda solo el adxetivo: demo, gafe. Tamén recibe outras denominacióis: galo, baieta, cholito, ferreiro, labia… Xa se falóu de nomes como ardecasas, matahomes ou queimacasas, pro hai outras variantes galegas como casarde ou queimaconas.

Coromines y Pascual supóin qu’a palabra casteyana cangrejo é un diminutivo d’úa forma romance cangro, que viría del latín cancer, cancri ‘cangrexo’, ‘tumor canceríxeno’. Pra estremallo del mal y referirse al crustáceo, trunfaría a forma sufixada. Todos os estudiosos consideran que palabras das linguas vecías como cangrexu, cangrexo, caranguexo y el portugués caranguejo son adaptacióis fonéticas veyas da forma casteyana (dalgúas xa aparecen en escritos del siglo XIV). É que se non ese diminutivo tería que dar resultaos autóctonos del tipo *cangreyu, *cangreyo, *caranguello... A realidá é qu’el sufixo -exo, anque poda ser úa adaptación del casteyano, creóu abondos derivaos en galego-asturiano: amarrexo, cortexo, grandexo, lugarexo, portexo, soutexo, zagalexo

Palabras como el galicismo chancro ‘úlcera provocada pola sífilis’, el galego cancro ‘cáncer’ ou el asturiano cáncanu ‘cáncer’, ‘persona ou animal veyo’ tamén proceden del étimo cancer. Como se pode ver, a palabra cáncer pra referirse al mal é un cultismo coyido del latín.

Deixéi pral final outra acepción en galego-asturiano da palabra cangrexo que s’usa nos conceyos costeiros del occidente. Asina chamaban ás cuadriyas de falanxistas que nos últimos meses de 1936 se dedicaban de noite a buscar simpatizantes dos republicanos nas casas ou nas cárceles pr’asesinalos. Pinta qu’el nome vén d’un camión d’úa cetárea que tría un centolo pintao y qu’usaban un peteiro de falanxistas galegos pras súas andanzas pol oriente de Lugo y occidente d’Asturias, pro al cabo a xente chamóuye el cangrexo al coche siniestro que levaba xente anque os fascistas foran locales y non forasteiros. En Navia, sicasí, refírense a ese feito histórico como el centollo.

Forniga (Formicidae)

As fornigas entran por undequera y tán búas de ver nas casas. Mántaras (Tapia).

¡Conto temos mirao de nenos pras fornigas! Víamos os furaos dos fornigueiros testos d’elas y as fileiras indo y vindo, acarrexando comida prá casa. Condo nel brao s’enchía todo de fornigas d’ala, axina había dalgún veyo que dicía: «Eso é que vai chover». Y tían razón, porque despóis aprendémos que son fornigas que, nesas condicióis de calor y humedanza, salen del fornigueiro pra realizar a cópula.

Como pasa con muitos outros insectos, de fornigas hai miles y miles d’especies, así que xuntamos a identificación del nome popular en galego-asturiano na familia que las coye a todas: Formicidae. Reparando na estructura del corpo, el que las define é que ten tres partes, cua cabeza y dous segmentos abdominales separaos por úa cintura estretísima, y as antenas fendo un coldo. Hai ben aspectos chamadeiros das fornigas, como a súa vida en colonias, os fornigueiros, palabra que creóu outra acepción metafórica pra ‘montón de xente movéndose’. Tamén chama el atención a especialización de laborías qu’hai nelas entre reinas y obreiras ou soldaos. Aparte, é ben interesante el sou xeito de comunicación con feromonas, úas sustancias químicas que botan y que mandan mensaxes d’alarma, de rastro, sexuales… Por poñer un caso, condo atopan comida, marcan el camín con feromonas y d’ei a imaxe das fornigas acarreiradas en fileiras sin perder el rumbo.

A denominación en galego-asturiano máis común pral insecto é forniga, con –n-, como se recoye nos vocabularios d’Acevedo y Fernández, A Veiga, Bual, Mántaras, A Roda, El Franco, Ponticella, y Castaedo y Monón, anque os tres primeiros tamén dan a variante formiga. Na obra Literatura de tradición oral de Presno (Castropol), de María del Carmen García, aparece forniga, y tamén Manuel Calvín Corredoira, el poeta de Pardiñas (Taramunde), usa nas súas composicióis esa forma con -n-. Aparte, eu recoyín datos da palabra forniga de Mourentán y Fandovila (Ibias), Grandas y Castro (Grandas), A Ovellariza y Bustapena (Vilanova d’Ozcos), Sanzo (Pezós), Eilao, Navedo y Cachafol (Eilao), As Figueiras, El Valín y Vilarín (Castripol), Serantes (Tapia), Vivedro y Ortigueira (Cuaña), Rozadas (Bual) y Villouril, Andés y El Monte (Navia). En Vilela de Baixo (San Tiso d’Abres) dixéronme formiga.

Nun recoyen os vocabularios de galego-asturiano muitos detalles sobre clases de fornigas. Namáis os vocabularios de Ponticella (Villayón) y de Castaedo y Monón (Ayande), pra chamar ás razas pequenas y arroxadas que tein úa picadura mui doliosa, dan el nome de forniga rubia, que tamén me dixeron en Grandas, Vilarín (Castripol), Eilao y Cachafol (Eilao), y Sanzo (Pezós), anque nel Monte (Navia) dixéronme forniga roxa, denominación que me deron en Fandovila (Ibias) alternando col outra. Pra os exemplares sexuaos, que tein alas, os datos qu’apuntéi son forniga d’ala, en Vilarín y en Navedo y Cachafol (Eilao), y forniga d’alas, nel Monte (Navia), Ortigueira (Cuaña), Grandas y Sanzo (Pezós). Trátase de fornigas reina y fornigas macho que salen pra emparexarse. Anque elos morren a os poucos días, as reinas guardan el esperma, que van usar muitos anos pra ir fecundando os ovos que pon. Se son quén a amañar úa colonia, han a ter al fornigueiro trabayando pra cuidalas y manter as larvas.

Fornigueiro al pé d’un árbol. Uvieo.

Forniga é resultao característico del galego-asturiano porque se miramos pra galego y asturiano a forma común nestas linguas é formiga. A solución con -n- entra pol leste de Lugo, que ta constatada en Burón, Suarna y na Ribeira de Piquín, y tamén chega al asturiano máis occidental, como se comproba nel vocabulario de Tox y nel de Vigu y Santa Marina (Navia), y nun conxuro recoyido en Monesteriu’l Coutu (Cangas) que s’ha a ver despóis. Aparte, como dato islao, nel outra punta d’Asturias, en Cabrales, ta documentada a forma h.orniga.

A evolución nas demáis linguas romances a partir del latín formica é mayoritariamente con –m-: hormiga, formiga, fourmi, formiche, furmicla, furmica, frommiga… Sicasí, hai dalgúas escepcióis como el aragonés forniga, fornica (tamén formiga), el occitano forniga y el rumano furnică.

Cua orixe nesa mesma palabra naceron outras. Condo por úa postura ou un golpe notamos qu’úa parte del corpo pica como se nos anduveran por ela un montón de fornigas, dicimos que se nos durmíu, pro tamén podemos dicir que temos fornigas, que se nos afornigóu, esfornigóu, aforniguexóu, forniguexóu ou esforniguexóu. Pódese sentir «Aforniguexóuseme un brazo», «Afornigóume un pé», «¡Case m’esforniguexa a mao!», «Forniguéxame esta perna»… Tamén tán recoyidas en galego-asturiano formas con –m-: aformigar, formiguexar y esformiguexar.

Acórdome de qu’os veyos dicían qu’esa sensación quitábase moyando un dido con cuspio y fendo cruces con él na perna ou nel brazo durmido. É úa tradición conocida na península ibérica y hai conxuros pra ir recitando da que se fain as cruces. González Riaño y Castro Menéndez publicaron un artículo en 1984 con tradicióis recoyidas en Ponticella (Villayón) y citan este: «Adormecéume este pé detrás de casa Tomé cargao de cepetillíos pa queimar os meus vecíos que son poucos y mui ruíos. Fornigas al río, you polla ponte y tu por el río». En sitos achegaos á zona del Navia-Eo tamén hai constataos outros, como este al que me referín máis atrás y que recopilaron Xosé Ambás y Ramsés Ilesies en Monesteriu’l Coutu (Cangas): «Fornigas al ríu, you pola ponte, ya vós pol ríu». Ou este outro publicao por Aníbal Otero nel vocabulario da Ribeira de Piquín (Lugo): «Forniga, vaite ó río, que o meu pé xa dormíu».

Forniga arrubiada. Brañanoceo (Mieres).

Ben sei que como comparanza cua traza das fornigas ou quizabes cuas pupas brancas que se ven apeteiradas nos fornigueiros, amañóuse en galego-asturiano outro sustantivo, neste caso col sufixo masculino: fornigo. Úsase pra referirse a tres ou cuatro realidades relacionadas semánticamente entre elas, anque ta ruin de saber cuál foi a primeira da que despóis se foi desprazando el significao. Chámase fornigos al calostro, el primeiro leite da vaca despóis de parir, y tamén ás papas de meiz ou cereixolos feitos con ese leite, pro en Castaedo y Monón os fornigos son cachos de pan rebozaos en ovo y fritidos. Pode que pola traza farinenta que presentan os cascos dos burros afectaos por bacterias ou fungos é polo que chaman fornigo a esa malura y seguramente d’ei acabóu aplicándose pra chamar a outra malura mui dolorosa nos didos das maos ou dos pés, arrentes del uña. Con estas acepcióis ou aparecidas tamén s’usan noutras linguas vecías formas como hormiguillo hormigos, formigos, etc. Pode pasar que se recoyan derivaos con -n- referidos a estos significaos secundarios, pro con -m- pra chamar al insecto: por exemplo, constátase fornigo ‘pan fritido con ovo y farina’ nel norte da Coruña, pro al bicho alí chámanye formiga. Este dato pódese interpretar como señal de qu’os resultaos con -n- tuveron máis estensión xeográfica noutros tempos ou, al rovés, qu’a denominación derivada chegóu a esa zona con -n- sin qu’os falantes la relacionaran cua denominación local pral insecto.

Largata (Iberolacerta, Podarcis, Psammodromus, Zootoca)

Exemplar de Podarcis muralis. Brañanoceo (Mieres).

A largata ou largatixa é ún d’esos bichos qu’acompañaban os nosos enredos infantiles condo nel brao andábamos todo el día por fora. Asomadas nas regandixas das paredes, asoleyándose al calorín das louxas, fuxían prás escuridades das súas covas condo osmaban peligro. Reparábamos nas que yes faltaba el rabo y axina aprendémos na escola qu’eran quén a perdelo pra fuxir dos sous depredadores. Mentres el rabo quedaba buligando solo, elas escapaban. El feito de que podan botar outro novo deu que pensar a os científicos, qu’investigan os mecanismos celulares d’ese milagre polas aplicacióis que pode ter prá rexeneración de texidos humanos.

Nel occidente asturiano podemos atopar seis especies de largatas, úas máis comúis qu’outras. Del xénero Podarcis temos tres: Podarcis muralis, a das paredes, a máis conocida, propia das terras máis baxas; P. bocagei, qu’é a especie que la sustituye da qu’avanzamos hacía Galicia; y P. guadarramae, qu’aparece nel sito das outras dúas nas terras máis calentes del Río Navia. Y despóis hai outras tres especies de tres xéneros distintos: Zootoca vivipara, largata pequena propia dos sitos mui moledos; Iberolacerta monticola, que se pode ver al sol nas rouñeiras y penedos dos montes, chamadeira pola súa color verde; y Psammodromus algirus, especie del rabo largo, propia del sur peninsular, pro que s’atopa tamén nos sitos secos del curso alto del Navia. Todas son especies da familia Lacertidae, unde tamén se clasifican os largatos grandes, conocidos en xeneral como largatos arnales… pro esos déixolos pra outra vez.

Largata (ou llargata nas zonas del metá oriental) é a denominación con máis estensión xeográfica nel Navia-Eo. Recóyese largata nel vocabulario d’Eilao y na encuesta feita en Cuantas (Ibias) pral Atlas Lingüístico da Península Ibérica (ALPI) en 1947. Podo completar estos datos con outros inéditos, porque tamén me deron ese nome en Cachafol (Eilao), A Ovellariza (Vilanova d’Ozcos), Penafonte (Grandas) y nos lugares ibianos de Marentes, Mourentán, Santolín y Fandovila. A forma correspondente na zona palatalizadora, llargata, recóyenla os vocabularios d’Eilao, Ponticella (Villayón), Monón y Castaedo (Ayande) y dála Acevedo Huelves (con yeísmo: yargata) como propia de Cuaña. Eu constatéila neste conceyo, en Trelles, como llargata. Aparte, é el resultao que se rexistra na villa de Bual na encuesta feita en 1931 pral ALPI.

Anque compite como denominación pra os largatos grandes, tamén hai muitos sitos unde al reptil pequeno ye chaman con xénero masculino: largato. Constátase nas encuestas del ALPI feitas en 1947 en Salgueiras (Vilanova d’Ozcos) y As Campas (Castripol) y tamén la apuntéi eu en Obanza, Vilarín y A Veiga dos Molíos (Castripol) y en Bustapena (Vilanova d’Ozcos). El resultao con inicial palatal llargato recóyelo el vocabulario del Franco y constatéilo en Rozadas (Bual) y nos llugares franquíos de Llobredo, Villar y Miudes.

El outra denominación máis estendida en galego-asturiano é a formada sobre largata col sufixo –ixa: largatixa recóyenlo os vocabularios de Mántaras (Tapia), A Veiga y Acevedo y Fernández, y rexistréila tamén nos lugares de Vilela (San Tiso d’Abres), Serantes (Tapia), El Valín (Castripol) y Cachafol (Eilao). A forma llargatixa ta nel vocabulario da Roda y nel d’Acevedo y Fernández, y aparte déronma tamén en Valdepares (El Franco).

Hai otro tipo de sufixación, localizada nel conceyo de Navia y na veira costeira máis oriental de Cuaña, propia del asturiano, qu’é llargatexa. Recóyela el ALPI en Freal y tamén ma deron en Andés (Navia) y Origueira (Cuaña). Ta ademáis a variante llargatesa, qu’Acevedo Huelves dá como propia de Navia (recóyela col yeísmo propio da zona: yargatesa). É a forma que predomina en toda a zona del asturiano, alternando cua reiz etimolóxica (l.lagart-, llagart-) y col sufixo –exa. A pesar d’estos datos naviegos, al pasar á zona del asturiano occidental, volvemos atopar os resultaos sin sufixación: l.largata en Vigu, Veiga, Tox… Y tamén en Villayón, Valdés y Tinéu, unde dicen l.largata ou l.lagarta.

Exemplar d’Iberolacerta monticola. L’Aramo (Riosa).

Xa se víu qu’ás veces conviven nun mesmo punto máis d’úa denominación. Y pode darse el caso de qu’haxa palabras que sabemos que son sinónimas noutros sitos pro que nel lugar en cuestión úa d’elas namáis s’use con outra acepción distinta. Pasa en Bual, unde os vocabularios recoyen llargata y llargato pra chamar al reptil, pro llargatexa defínese nel vocabulario d’Adelina Fernández y Susina Pérez como ‘que ye gustan os contos’. Ademáis, definen llargata como ‘faladora’ (é acepción despreciativa contra a muyer que recoyen máis vocabularios de galego-asturiano, tamén pra largatixa ou llargatixa). Hasta hai el verbo llargatexar ‘andar con contos’. Os vocabularios dialectales reflexan muito ben el machismo cultural qu’asigna (y polo tanto critica) este tipo de comportamentos namáis ás muyeres.

A palabra largata, -o (ou llargata, –o) vén da sonorización romance a -g- d’úa variante *lacarta ou *lacartus da denominación del reptil nel latín clásico: lacertus ou lacerta. De lagarta pasóuse a largata con úa metátesis del -r- por cruce col adxetivo largo. En puntos del centrooriente asturiano hai outro xeito de chamarye, llacierta ou llancierta, que vén da reiz latina clásica.

En conto á forma sufixada largatixa (ou llargatixa), considérase úa adaptación fonética del casteyano lagartija, porque el resultao galego correspondente sería –illa y el asturiano, –iya (como clavija/caravilla/caraviya/calaviya). Pinta qu’é tamén el caso d’outros empréstamos casteyanos que s’axeitaron fonéticamente en galego-asturiano como envasixa, partixa, rendixa ou botixo. En galego, a palabra lagartixa, estendidísima por toda Galicia, nun se recoye nos diccionarios normativos y en portugués, unde si figura, señálase que vén del casteyano antigo. Efectivamente, máis aló de repunancias normativizadoras, se é un casteyanismo ten que ser mui veyo pra que s’axeitara fonéticamente y s’estendera tanto como ta estendido.

En galego lagartixa y lagarta son os términos máis usaos: predomina a primeira forma contra el leste y a segunda contra el oeste. Aparte, en Lugo, nos puntos máis achegaos a Asturias, danse resultaos con metátesis (largatixa), como en galego-asturiano. Outras formas que s’usan en galego son cádigo y lagartiña. Esta última denominación, con sufixo autóctono, tamén s’usa nel sur del asturiano occidental, en Ayande (l.lagartina), y nel norte de Lión (l.lagartina, llagartina).

Nel caso da denominación d’este reptil é mui interesante enanchar el campo de visión y botar un oyo á distribución das denominacióis na península. Como se víu, é úa palabra que s’encuestóu pral ALPI y ben deitamos de que, como mostra, casualmente, tán dispoñibles online na web del Atlas as respostas pral nome da largata.

D’este xeito, pódese comprobar qu’en portugués tamén se diz lagarta (nel estremo norte, con úa búa parte de resultaos con metátesis: largata), pro tamén s’usan formas como salagarta ou sardanisca. Eso si, de Lisboa pral sur a denominación xeneral é lagartixa (dacondo largatixa), en continuidá xeográfica col lagartija que s’estende por toda Andalucía. En casteyano, como se comproba nel ALPI, hai muitas máis formas de chamarye: sangartana, sargantana, sangartesa, salagartija, relantija, regaltiz, regatena, regaltena, regaltina, regaltesa, ligaterna… y hasta lagartesa en puntos de Cantabria y País Vasco.

Mapa elaborao a partir dos datos del ALPI con resultaos del tipo lagarta y lagartixa (y variantes).

É chamadeira a distribución peninsular del nome del reptil. Pode botarse úa raya dende el Eo hasta el Cabo de Palos que xebra a península en dúas partes. D’ese xebre pral sur, mandan os resultaos –ixa/-ija. Aparte da zona grandísima de lagartija nel ámbito territorial del casteyano, estrémase úa franxa de lagartixa que baxa pola fronteira entre as provincias de Lugo y A Coruña, que sigue pol leste da d’Ourense y pol noreste de Portugal (nos distritos de Bragança y Guarda), córtase y despóis coye todo el sur portugués.

Vese tamén qu’a forma con metátesis, largatixa (ou llargatixa), dáse sobre todo nel Navia-Eo y nel leste de Lugo, ademáis de nus poucos puntos soltos de Portugal y Andalucía (largatija). Vendo el mapa del ALPI pode adiviarse, polo tanto, qu’a forma lagarta (largata, llargata, l.largata, l.lagarta) sería a propia del estremo noroeste peninsular y que nesa zona entróu úa cuña de lagartixa (largatixa, llargatixa) en continuidá col territorio casteyano de lagartija. D’este xeito, el territorio de lagarta quedóu xebrao núa zona meirande, a da lagarta y largata galega y portuguesa, y noutra máis pequena, a da largata, llargata, l.largata, l.lagarta del estremo occidental asturiano.

Cochín (Armadillidium vulgare)

Cochín Mántaras IMG_9535 (2)

Cochín. Mántaras (Tapia).

Nel medio natural hai úa chía d’especies de seres vivos y, evidentemente, non todos tein un nome popular. As clasificacióis intuitivas qu’a xente femos da variedá biolóxica nun se corresponden cuas que fain os científicos, que, entre outras cousas, son muito máis detalladas: xa se víu ben veces cómo un mesmo nome popular úsase pra chamar al qu’en realidá son úas contas especies diferentes. Como nos pintan mui aparecidas, métemolas todas nel mesmo saco y chámamosyes igual. Noutras ocasióis é que nin las vemos ou nun reparáramos na súa esistencia y, condo reparamos, chamámosyes herbas ou bichos, sin máis. Se pra detrás se trata d’especies mui pequenas, como pasa con dalgús paponcíos, hai máis posibilidades de que nun yes díamos un nome particular. Namáis dalgúas d’estas especies, por seren mui chamadeiras ou mui numerosas ou afectarnos directamente na nosa economía, na nosa salú… reciben úa denominación popular.

Pral caso dos nomes en galego-asturiano, como xa se dixo tantas veces, amécese un problema máis: el da perda del vocabulario propio por causa del peso del casteyano y da desaparición da cultura rural. Na especie que nos ocupa d’esta volta, el cochín (Armadillidium vulgare), temos todos estos elementos xuntos. É un bichín ben chamadeiro pola súa capacidá d’enroscarse hasta convertirse núa bolía y ten nome popular en galego-asturiano, anque se ta esqueicendo ás carreiras. Por se fora pouco, al ser un papón col qu’os nenos pequenos enredaban (nun m’atrevo a usar el presente), recibe nomes descriptivos infantiles del tipo bicho bola que fain esqueicer a denominación tradicional.

Dos vocabularios nun podemos botar mao buscando información, agá del de Mántaras, unde recoyín cochín y cochín de Dios. Os demáis datos que podo xuntar son todos inéditos: constatéi cochín en Vilarín (Castripol), A Roda (Tapia), Ortigueira (Cuaña) y Penafonte (Grandas), mentres qu’a forma feminina cochía déronma na Roda y Serantes (Tapia).

En asturiano atopéi ben poucos datos. Ta recoyida a denominación de gocha na zona centro-oriental, mentres qu’en Santuyano (Mieres) déronme el nome de coca. En galego, cocho bravo ta recoyido na Ribeira de Piquín, ben apegao a Asturias, pro nun voléi en máis datos del resto de Galicia. Si en Portugal, unde ye chaman bicho-de-conta ou porquinho-de-santo-antão.

Convén aclarar qu’el cochín nun é un insecto, senón qu’é un crustáceo, pro destaca nél a peculiaridá de qu’é terrestre. Como ten branquias, precisa d’un sito con muita humedanza pra vivir, por eso os sous avezos son nocturnos y ta bon de velo se erguemos daqué que tuvo pousao por fora muito tempo. Debaxo d’un caldeiro veyo ou d’úa louxa, é fácil que tían os nosos cochíos. D’ese hábitat húmedo vén a denominación estándar casteyana de cochinilla de la humedad.

Anque el máis común na nosa zona é Armadillidium vulgare, hai muitas especies y xéneros que clasifican a variedá d’estos crustáceos terrestres. Xúntanse todos nel suborde Oniscidea. Nun hai que confundilos con outro bicho tamén chamao cochinilla en casteyano, qu’esté si é insecto: Dactylopius coccus, parásito asociao al nopal, un cáctus suramericano que s’introducíu nel sur d’Europa y que tamén é conocido polos frutos, os figos chumbos. Secando as femas d’este insecto sácase un tinte encarnao de muito valor, que foi perdendo importancia pola chegada dos tintes químicos. Pro antias de que se popularizara pola súa calidá este tinte americano, en toda a zona mediterránea a color encarnada sacábase d’outro insecto, Kermes vermilio, conocido popularmente en casteyano como grana ou cochinilla de las encinas. A larva chupa el zume de dalgúas especies del xénero Quercus, sobre todo Quercus coccifera, y el árbol deféndese amañando alredor úa escrecencia redonda encarnada, tamén chamada grana, que se pañaba y da que se sacaba el tinte. As escrecencias nos carbayos, chamadas agallas en casteyano, tein nomes en galego-asturiano como béilaro (béillaro) ou cascarela (cascarella).

Se falo dos tintes é, como s’ha a ver despóis, pra esplicar a relación entre estos crustáceos y os cochos. Como sempre, a primeira idea, a que nos dá a intuición, é pensar que, vendo cómo noutras linguas chaman vaquía al rinchín (Coccinella septempunctata) ou cadela á forcadela (Forficula auricularia), nun pinta raro qu’os nosos antepasaos visen nestos bichíos regordetos dalgún aire aparecido a os cochíos mamíferos. Esta relación vese na denominación casteyana cochinilla, pro tamén en catalán (porquet de san Antoni), italiano (porcellino di terra) ou nel xa visto portugués (porquinho-de-santo-antão). A presencia de san Antón vén da mao del cocho, qu’é el animal col qu’aveza a representarse sempre el santo. En Mántaras, unde hai úa capiya dedicada a San Antonio, había a tradición de criar entre todo el barrio un cochín pra vender despóis el día da festa y sacar cuartos. Como andaba ceibe por todas as corradas, nacéu a espresión ser como el cochín de San Antonio pra referirse a os qu’andaban de porta en porta pol lugar, sobre todo nenos, y que nun dicían que non condo yes brindaban daqué pra comer.

Cochín Tapia IMG_9528 (2)

Condo nota peligro, el cochín amaña úa bola. Mántaras (Tapia).

A palabra cocho (tanto nos dá que se tía referindo al crustáceo ou al mamífero) ten úa etimoloxía discutida. Vén repetíndose que nacéu da onomatopeya pra chamar al cocho (coch, coch…). Alomenos en galego-asturiano, a voz máis común pra chamalos é quino, quino ou chino, chino. Pro hai teorías qu’apuntan a que foi primeiro el nome del bichín y qu’eso d’usalo pra chamar al mamífero veu despóis, polo qu’el uso d’outros sinónimos de cocho pra referirse al crustáceo sería un proceso posterior.

El latinista Benjamín García-Hernández estudióu el sustantivo coccum, -a, que tía en latín diferentes acepcióis relacionadas: ‘béilaro, escrecencia de dalgús árboles’, ‘tinte sacao d’ese béilaro’, ‘color encarnao del tinte’ y tamén ‘insecto que parasita el árbol y que provoca el béilaro’. Polo tanto, nese étimo tarían as ideas de redondo, insecto y encarnao. Da primeira idea virían palabras asturianas como cocu ou coca, pra chamar precisamente a bichíos pequenos. Xa se falóu del nome de coca recoyido en Mieres pral noso cochín.

Pra García-Hernández, as palabras cochino y cocho vein d’adxetivos latinos de color aplicaos al mamífero (porcus coccinus, porcus cocceus) qu’acabaron sustantivizándose. Poden poñerse perós a esta teoría en conto á evolución fonética. Primeiro, porque coccinus era esdrúxulo, pro nel paso al romance puido acabar sendo chao por analoxía con outras palabras chas en –inus. Tamén ta el problema d’esa palatalización a –ch-, anque nel romance mozárabe déronse casos. García-Hernández pensa que, ademáis de calificar a color encarnada del cocho dende a referencia al insecto que daba el colorante, tamén se debéu usar a palabra pra chamar a outros insectos aparecidos pol color ou a forma arredondiada. Sería el caso del rinchín ou del noso cochín.

Máis perós: os estudiosos namáis atopan na documentación veya el término grana pra chamar na península a os insectos del tinte. ¿Cómo esplicar entoncias qu’os conquistadores españoles que chegaron a América chamaran cochinilla al insecto del qu’os americanos sacaban tinte? García-Hernández pensa qu’é evidente qu’a palabra tamén tía qu’usarse popularmente na península, anque tuvera fora da documentación porque debéu piyar un matiz peyorativo por causa da denominación del mamífero, que tamén coyera ese sentido despectivo polos sous avezos cotrosos (cochino).

A palabra cochinilla, entoncias, viría de coccum, -a al través d’úa forma *coctina, da que saliría cochina. El sufixo –illa puido amecerse xa na fase romance ou vir directamente d’úa forma latina *coctinella > cochinilla.

En resumidas contas, según esta teoría, pódese manter que primeiro chamóuse cocho al paponcín y despóis veu usalo pral mamífero, y non al rovés.