Cochín (Armadillidium vulgare)

Cochín Mántaras IMG_9535 (2)

Cochín. Mántaras (Tapia).

Nel medio natural hai úa chía d’especies de seres vivos y, evidentemente, non todos tein un nome popular. As clasificacióis intuitivas qu’a xente femos da variedá biolóxica nun se corresponden cuas que fain os científicos, que, entre outras cousas, son muito máis detalladas: xa se víu ben veces cómo un mesmo nome popular úsase pra chamar al qu’en realidá son úas contas especies diferentes. Como nos pintan mui aparecidas, métemolas todas nel mesmo saco y chámamosyes igual. Noutras ocasióis é que nin las vemos ou nun reparáramos na súa esistencia y, condo reparamos, chamámosyes herbas ou bichos, sin máis. Se pra detrás se trata d’especies mui pequenas, como pasa con dalgús paponcíos, hai máis posibilidades de que nun yes díamos un nome particular. Namáis dalgúas d’estas especies, por seren mui chamadeiras ou mui numerosas ou afectarnos directamente na nosa economía, na nosa salú… reciben úa denominación popular.

Pral caso dos nomes en galego-asturiano, como xa se dixo tantas veces, amécese un problema máis: el da perda del vocabulario propio por causa del peso del casteyano y da desaparición da cultura rural. Na especie que nos ocupa d’esta volta, el cochín (Armadillidium vulgare), temos todos estos elementos xuntos. É un bichín ben chamadeiro pola súa capacidá d’enroscarse hasta convertirse núa bolía y ten nome popular en galego-asturiano, anque se ta esqueicendo ás carreiras. Por se fora pouco, al ser un papón col qu’os nenos pequenos enredaban (nun m’atrevo a usar el presente), recibe nomes descriptivos infantiles del tipo bicho bola que fain esqueicer a denominación tradicional.

Dos vocabularios nun podemos botar mao buscando información, agá del de Mántaras, unde recoyín cochín y cochín de Dios. Os demáis datos que podo xuntar son todos inéditos: constatéi cochín en Vilarín (Castripol), A Roda (Tapia), Ortigueira (Cuaña) y Penafonte (Grandas), mentres qu’a forma feminina cochía déronma na Roda y Serantes (Tapia).

En asturiano atopéi ben poucos datos. Ta recoyida a denominación de gocha na zona centro-oriental, mentres qu’en Santuyano (Mieres) déronme el nome de coca. En galego, cocho bravo ta recoyido na Ribeira de Piquín, ben apegao a Asturias, pro nun voléi en máis datos del resto de Galicia. Si en Portugal, unde ye chaman bicho-de-conta ou porquinho-de-santo-antão.

Convén aclarar qu’el cochín nun é un insecto, senón qu’é un crustáceo, pro destaca nél a peculiaridá de qu’é terrestre. Como ten branquias, precisa d’un sito con muita humedanza pra vivir, por eso os sous avezos son nocturnos y ta bon de velo se erguemos daqué que tuvo pousao por fora muito tempo. Debaxo d’un caldeiro veyo ou d’úa louxa, é fácil que tían os nosos cochíos. D’ese hábitat húmedo vén a denominación estándar casteyana de cochinilla de la humedad.

Anque el máis común na nosa zona é Armadillidium vulgare, hai muitas especies y xéneros que clasifican a variedá d’estos crustáceos terrestres. Xúntanse todos nel suborde Oniscidea. Nun hai que confundilos con outro bicho tamén chamao cochinilla en casteyano, qu’esté si é insecto: Dactylopius coccus, parásito asociao al nopal, un cáctus suramericano que s’introducíu nel sur d’Europa y que tamén é conocido polos frutos, os figos chumbos. Secando as femas d’este insecto sácase un tinte encarnao de muito valor, que foi perdendo importancia pola chegada dos tintes químicos. Pro antias de que se popularizara pola súa calidá este tinte americano, en toda a zona mediterránea a color encarnada sacábase d’outro insecto, Kermes vermilio, conocido popularmente en casteyano como grana ou cochinilla de las encinas. A larva chupa el zume de dalgúas especies del xénero Quercus, sobre todo Quercus coccifera, y el árbol deféndese amañando alredor úa escrecencia redonda encarnada, tamén chamada grana, que se pañaba y da que se sacaba el tinte. As escrecencias nos carbayos, chamadas agallas en casteyano, tein nomes en galego-asturiano como béilaro (béillaro) ou cascarela (cascarella).

Se falo dos tintes é, como s’ha a ver despóis, pra esplicar a relación entre estos crustáceos y os cochos. Como sempre, a primeira idea, a que nos dá a intuición, é pensar que, vendo cómo noutras linguas chaman vaquía al rinchín (Coccinella septempunctata) ou cadela á forcadela (Forficula auricularia), nun pinta raro qu’os nosos antepasaos visen nestos bichíos regordetos dalgún aire aparecido a os cochíos mamíferos. Esta relación vese na denominación casteyana cochinilla, pro tamén en catalán (porquet de san Antoni), italiano (porcellino di terra) ou nel xa visto portugués (porquinho-de-santo-antão). A presencia de san Antón vén da mao del cocho, qu’é el animal col qu’aveza a representarse sempre el santo. En Mántaras, unde hai úa capiya dedicada a San Antonio, había a tradición de criar entre todo el barrio un cochín pra vender despóis el día da festa y sacar cuartos. Como andaba ceibe por todas as corradas, nacéu a espresión ser como el cochín de San Antonio pra referirse a os qu’andaban de porta en porta pol lugar, sobre todo nenos, y que nun dicían que non condo yes brindaban daqué pra comer.

Cochín Tapia IMG_9528 (2)

Condo nota peligro, el cochín amaña úa bola. Mántaras (Tapia).

A palabra cocho (tanto nos dá que se tía referindo al crustáceo ou al mamífero) ten úa etimoloxía discutida. Vén repetíndose que nacéu da onomatopeya pra chamar al cocho (coch, coch…). Alomenos en galego-asturiano, a voz máis común pra chamalos é quino, quino ou chino, chino. Pro hai teorías qu’apuntan a que foi primeiro el nome del bichín y qu’eso d’usalo pra chamar al mamífero veu despóis, polo qu’el uso d’outros sinónimos de cocho pra referirse al crustáceo sería un proceso posterior.

El latinista Benjamín García-Hernández estudióu el sustantivo coccum, -a, que tía en latín diferentes acepcióis relacionadas: ‘béilaro, escrecencia de dalgús árboles’, ‘tinte sacao d’ese béilaro’, ‘color encarnao del tinte’ y tamén ‘insecto que parasita el árbol y que provoca el béilaro’. Polo tanto, nese étimo tarían as ideas de redondo, insecto y encarnao. Da primeira idea virían palabras asturianas como cocu ou coca, pra chamar precisamente a bichíos pequenos. Xa se falóu del nome de coca recoyido en Mieres pral noso cochín.

Pra García-Hernández, as palabras cochino y cocho vein d’adxetivos latinos de color aplicaos al mamífero (porcus coccinus, porcus cocceus) qu’acabaron sustantivizándose. Poden poñerse perós a esta teoría en conto á evolución fonética. Primeiro, porque coccinus era esdrúxulo, pro nel paso al romance puido acabar sendo chao por analoxía con outras palabras chas en –inus. Tamén ta el problema d’esa palatalización a –ch-, anque nel romance mozárabe déronse casos. García-Hernández pensa que, ademáis de calificar a color encarnada del cocho dende a referencia al insecto que daba el colorante, tamén se debéu usar a palabra pra chamar a outros insectos aparecidos pol color ou a forma arredondiada. Sería el caso del rinchín ou del noso cochín.

Máis perós: os estudiosos namáis atopan na documentación veya el término grana pra chamar na península a os insectos del tinte. ¿Cómo esplicar entoncias qu’os conquistadores españoles que chegaron a América chamaran cochinilla al insecto del qu’os americanos sacaban tinte? García-Hernández pensa qu’é evidente qu’a palabra tamén tía qu’usarse popularmente na península, anque tuvera fora da documentación porque debéu piyar un matiz peyorativo por causa da denominación del mamífero, que tamén coyera ese sentido despectivo polos sous avezos cotrosos (cochino).

A palabra cochinilla, entoncias, viría de coccum, -a al través d’úa forma *coctina, da que saliría cochina. El sufixo –illa puido amecerse xa na fase romance ou vir directamente d’úa forma latina *coctinella > cochinilla.

En resumidas contas, según esta teoría, pódese manter que primeiro chamóuse cocho al paponcín y despóis veu usalo pral mamífero, y non al rovés.

Advertisements

Forcadela (Forficula auricularia)

Forcadela correndo por úa foya. Brañanoceo (Mieres).

El vocabulario en galego-asturiano ten muitos campos unde el peso das palabras casteyanas qu’aprendemos na escola, nos libros, nos medios… ta fendo esqueicer as tradicionales. Y, como xa se víu máis veces, os nomes cos que sempre se chamaron os bichos son candidatos claros a desaparecer. Un exemplo d’este fenómeno pode ser el da forcadela (Forficula auricularia), ese insecto acolorazao tan característico que pinta levar úas tenazas ou tixeiras na parte traseira del corpo y qu’é bon de ver debaxo das pedras, entre a fruta ou debaxo da paraza dos árboles. Chámanye en casteyano tijereta, cortapicos, cortapichas, cortatijeras… y un feixe de variantes alredor del acción de cortar ou del instrumento pra felo. Hoi muita xente del occidente asturiano nun conoce outro xeito de chamarye máis que tijereta.

Así y todo, ta ben saber qu’el nome máis común en galego-asturiano é el patrimonial de forcadela (ou forcadella, nas zonas con resultaos palatales laterales). Nos vocabularios da zona Navia-Eo namáis ta recoyida a forma forcadella: nel de Monón y Castaedo (Ayande), nel de Ponticella (Villayón) y nel de Bual. Y tamén Acevedo rexistra ese dato nel vocabulario d’él y de Marcelino Fernández. Aparte, d’esta variante con -ll- xuntéi informacióis orales de San Llouguís (Bual), Andés (Navia), Trelles (Cuaña), Valdepares y A Caridá (El Franco). Datos de forcadela déronmos nel Valle de San Agustín (Tapia), en Vilarín y Vior, os dous da parroquia de Balmonte (Castripol), y tamén nel lugar vilanovés da Ovellariza.

A comparanza qu’hai detrás d’esta denominación en galego-asturiano é evidente. Parte del término forcada, pola asomeñanza cos cercos ou pinzas del insecto, y a ese sustantivo amecéuseye un diminutivo: –ela (ou –ella). Xa se falóu máis veces d’este sufixo pra esplicar qu’hoi nun é productivo na fala, querse dicir, que nun se forman derivaos novos con él. Atópase, eso si, en palabras patrimoniales que demostran que nun tempo si valíu pra crear diminutivos (de barbada, barbadela; de cama, camela; de capa, capela; de manta, mantela; de páxara, paxarela… y de forcada, forcadela).

El vocabulario de Bual de María Teresa López tamén recoye outra variante, forcadía, que repite el esquema de forcada máis un diminutivo, –ía, este si ben productivo na actualidá, porque é un recurso vivo qu’usamos pra crear derivaos.

Neste mundo moderno qu’esqueice a realidá rural, convén recordar qu’úa forcada é úa peza de madera en forma d’uve que vai dereta unde empeza a canzuaya del carro del país. Tamén é úa ferramenta de madera con dous ou tres dentes pra mover el herba (y, por estensión, a mesma ferramenta con mango de madera, pro con dentes de ferro). Así y todo, pra estos instrumentos manuales é máis común a variante masculina, forcao ou forcado, palabra que tamén s’usa pra chamar el instrumento pra mover cuito, gancela…, ter mao de canas de frutales ou abalar as fogazas nel forno, dependendo da forma. Trátase d’un derivao del latín furca ‘forcada’, qu’é el que tamén deu palabras casteyanas como horca ou horquilla.

Chámame el atención qu’os datos que puiden xuntar na zona del –ll– son todos de forcadella, mentres que na zona del -l- a denominación de forcadela convive con outras formas. Déronme os datos de cortapicos en Piñeira (Castripol) y na Viguía (Tapia), cortatixeiras en Vilarín (Castripol) y cortapixas y tixeiras en Penafonte (Grandas). El nome de tijereta, por causa d’ese –j-, nun hai duda de qu’é forasteiro, pro condo úa denominación nun ten elementos tan diferenciales y coincide cua forma casteyana, como pasa con cortapicos, ta ruin d’opinar sobre a súa autoctonía. Noutros casos, fai dudar el feito de que conviva cua denominación de forcadela, qu’esa si é palabra claramente patrimonial, anque tampouco nun é un argumento determinante porque xa se ten visto ben veces a convivencia de sinónimos nun mesmo sito prá mesma especie.

Por toda Galicia predominan os nomes basaos na palabra cadela ‘canza, cuza’: cadela de frade, cadela frádiga, cadela de abade, cadela labada, formicadela, romica cadela, cadela ladreta, calabreta, cadela faldrexa, cadela de faldras, faldra cadela, faldrica, cadeliña do demo… Nun sei se el nome poda vir da comparanza del insecto, que nun ten úa parada, con úa canza ulindo y dando voltas por todos os sitos, ou máis ben por causa dos cercos ou pinzas que ten nel final del abdome, que se poden ver como os dentes d’úa canza que te pode trabar. En realidá, a forcadela usa esos elementos como disuasión pra os enemigos y prá cópula, pro son inofensivos pra os humanos: nun ten forza abonda pra mancar con esas pincías, máis aló de que che poda dar un pelizquín. ¡Pois hai a crencia popular de que pode entrar nel ougüido mentres durmes y furarche el tímpano! En conto á presencia dos frades nas denominacióis galegas, pode esplicarse quizabes pol color acolorazao da roupa qu’avezaban a levar os fraires, que recorda el tono del insecto. As demáis formas son evolucióis y interferencias con outras palabras, por cercanía nel significao y/ou na pronunciación (abade, faldra). Tamén en portugués botan mao da cadela pra chamar á forcadela: cadela barbeira, cadela loira, cadela raiboza….

De seguro qu’a daquén xa ye fexo pensar a coincidencia fónica entre cadela y forcadela. Nun é descartable que podese haber empréstamo ou cruce entre úas denominacióis y outras. É na veira oriental de Lugo unde s’atopan outros xeitos de chamarye distintos al tipo xeneral en toda Galicia: forcadela rexístrase na Ribeira de Piquín, unde tamén se constata el sinónimo cortatiseiras, y na veira oriental de Lugo, en Monforte, recóyese rapacarallas. Son todos nomes aparecidos ás outras formas eonaviegas que xa se comentaron de cortatixeiras y cortapixas.

En conto al asturiano, el nome común, sobre todo nel occidente, é el de forcadiella (ou forcadiel.la), anque tamén ta recoyida a denominación de tixera, como el tixeira grandalés que xa s’apuntóu.

Trebe (Trifolium pratense, Trifolium repens)

Flor de Trifolium pratense, Llatores (Uvieo) (8/9/2014).

¿Quén nun buscóu dacondo un trebe de cuatro foyas? Sempre nos dixeron que tría búa sorte, pro eu, alomenos, nun atopéi el primeiro. De nenos, como a paciencia duraba pouco, axina discurríamos d’arrincar úa foya y poñela a outro trebe de xeito que pintase ter cuatro, pro todos sabíamos da xangada.

Anque pra entendéremonos falemos de tres foyas, hai qu’aclarar que, técnicamente, trátase en realidá d’úa foya composta de tres foliolos. D’esas tres foyas aparentes vén precisamente el nome científico del xénero: Trifolium ‘con tres foyas’, qu’engloba un feixe d’especies aparecidas y que pertenece a úa familia desadorme de grande: a das fabáceas ou leguminosas.

Se falamos coloquialmente de tres foyas, tamén é un uso pouco técnico usar a palabra flor pra referíremonos al trebe. El que chamamos flores son en realidá inflorescencias arredondiadas formadas por muitas florías pequenas. Se se mira de cerca, vese que cada floría ten xeito d’un tubín alargao. Acórdome de neno d’arrincar esos tubíos y chuparches a gotía que tein embaxo. É cuasemente nada, pro deixa un sabor dulce. Precisamente por ese avezo infantil, en casteyano, ademáis de trébol, chámanye en muitos sitos chupamieles, chupetes, chupadores ou chupones.

Del xénero Trifolium, as dúas especies máis comúis y reconocibles na nosa terra son Trifolium pratense, das flores rosa ou moradas, y Trifolium repens, das flores abrancazadas. El epíteto pratense del nome científico indica claramente qu’é el herba típica das pradeirías. Y en conto al epíteto repens, descríbela como úa especie rastreira, por nun erguer tanto como T. pratense. Así y todo, as dúas son búas pra forraxe.

Hai outras especies del xénero, máis escasas, que tamén se poden atopar na zona occidental. Col cambeo económico nos caseiríos al gao de leite y el aumento das estensióis dedicadas al herba, tamén chegóu a gra d’especies y variedades comerciales del xénero Trifolium, qu’agora ás veces nacen ventureiras. Compróbase en dalgús sitos que foi nel siglo pasao condo se popularizóu el cultivo del trebe pra forraxe. Por exemplo, na encuesta feita en 1931 en Busmente (Villayón) pral Atlas Lingüístico da Península Ibérica (ALPI), á pergunta de cómo chamaban al trebe responderon que nun ye conocían nome tradicional porque a especie chegara había pouco. Esto pode esplicar dalgúas indefinicióis y posibles empréstamos na denominación popular qu’imos a ver agora.

Pradeiría pra forraxe con trebe (Trifolium pratense) y corriola (Plantago laceolata). Mántaras (Tapia) (15/7/2012).

Como as máis das veces, hai poucos datos claros en galego-asturiano sobre este xénero y muito menos sobre as especies T. pratense y T. repens. Namáis ta recoyida a denominación xeneral de trebe nel vocabulario de Mántaras, anque tamén ma deron en tres puntos del Franco: Valdepares, San Xuyán y Villar. El ALPI, que, como se dixo, perguntóu por cómo dicían ‘trébol’, dá resultaos variaos nos puntos encuestaos na nosa zona. Namáis nas Campas (Castripol) recoye a forma trebe. As respostas de pé de páxaro en Freal (Navia) y de pé de paxarín en Salgueiras (Vilanova d’Ozcos) nun encaxan mui ben cua feitura arredondiada dos foliolos das dúas especies que tamos tratando. É verdá qu’hai dalgúa especie como Trifolium squamosum, rara en Asturias, que podía asomeñarse á pisada d’un páxaro porque ten os foliolos alargaos y mui separaos (en portugués chámanye trevo-de-pé-de-pássaro), pro tamén sabemos qu’esta clas de denominación úsase popularmente na península pra outras especies con foyas que recordan miyor esa realidá. Eu mesmo recoyín pé de páxaro en Mántaras pra chamar a Potentilla reptans. Así y todo, tían ou non referíndose a outras especies, ei tán os datos, que son veyos, de 1947, condo Lorenzo Rodríguez-Castellano encuestóu esos dous puntos occidentales.

Outro nome que nos dá el ALPI é herba del pano, recoyido na vila de Bual, único punto del Navia-Eo encuestao en 1931. Concuaya col dato que brinda d’ese conceyo el vocabulario d’Acevedo y Fernández: herba del pano, col sinónimo d’herba da nubre. Eu tamén recoyín en Villalmarzo y Villarín (El Franco) el nome d’herba el pano, anque alí déronmo concretamente pra Trifolium repens, el das flores brancas. A escuesta del ALPI en Cuantas (Ibias) dá herba da desfeita, y nas notas del encuestador pon que s’usa pra sanar úa nubre branca ou desfeita que sal nel oyo. Xa na zona del asturiano occidental, el ALPI recoye en Navelgas (Tinéu) el nome de yerba la nube, que casa col dato bualés.

Este tipo de denominacióis ben sei que ta recordando, quizabes, un uso del herba como romedio pra curar males nos oyos, pode que queratitis ou conxuntivitis (as descripcióis que se fain popularmente d’estas maluras falan, ou ben d’úa nubre branca, ou ben d’úa telaxa que sal nos oyos). Con esa acepción, en galego úsase a palabra pano, significao que tamén pode ter el casteyano paño. Ademáis del dato de desfeita xa dito d’Ibias (forma que tamén se dá en asturiano occidental y que nel centro-oriental chámanye desfecha), prá enfermedá dixéronme esfreita en Llobredo y San Xuyán (El Franco). Esa hipótesis del uso melecieiro pra os oyos refórzase con dalgúas denominacióis populares de Trifolium pratense qu’hai en casteyano (hierba de las cataratas) y en catalán (herba de la desfeta).

Flores del herba del pano (Trifolium repens). Mántaras (Tapia) (6/5/2017).

Nel conceyo del Franco apuntéi outros xeitos de chamar a Trifolium repens, neste caso amecendo un adxetivo á denominación común: trebe rampiñín (San Xuyán) y trebe bravo (Villar), en contraposición a Trifolium pratense, especies ás que chamaban trebe sin máis. Nel primeiro caso debe ser úa variante del adxetivo rapeño ‘rastreiro, qu’ergue pouco (úa pranta)’, con sufixo diminutivo, que concuaya cua denominación casteyana de trébol rastrero ou cua portuguesa de trevo-rasteiro. A segunda denominación fálanos de clasificacióis veyas na percepción dos falantes xa comentadas noutros casos. Pasaba igual col folgueirón (Polypodium spp.). Tanto él como as folgueiras son especies bravas, del monte, pro hai sitos unde estreman a folgueira del folgueirón chamando a esta segunda folgueira mansa, folgueira brava ou folgueira montesa. Pra esplicar ese trebe bravo hai que pensar qu’en dalgún momento a especie das flores moradas túvose por mansa (por popularizarse pra forraxe, por chegar nova al lugar…) y, pra estremar el trebe das flores brancas, calificáronlo de bravo. Nun é miga raro: en Llangreo tamén ta recoyida a denominación de trébole montés pra Trifolium repens.

Hai máis xéneros de fabáceas con foyas aparecidas al trebe y d’ei qu’ás veces os datos dos vocabularios nos falen d’outras especies. Por exemplo, en Mántaras cuntáronme que tamén chamaban trebe a úa raza d’herba que bota babuyos y que se semaba entre el trigo pra forraxe. Na encuesta del ALPI en Navelgas (Tinéu), como sinónimo de yerba la nube dan tamén yerba la desfeita, denominación qu’eu constatéi en Cadavéu (Valdés), pro referida a Oxalis latifolia, a famosa herba da maldición que chegóu hai muitos anos á nosa zona y sigue hoi infestando as terras. Nun é rara esta confusión de nomes, porque el herba da maldición tamén ten as foyas como un trebe, anque máis grandes, y a súa irmá autóctona, Oxalis acetosella, tenlas pequenías como el trebe.

Pra detrás, os nomes autóctonos tán sendo sustituídos nel medio rural pol casteyano trébol, denominación con muito peso pola mor del sou uso comercial. A minorización social da nosa lingua en xeneral é conocida de sobro y nun fai falta esplicar muito máis. Por eso costa caro xuntar datos. Por exemplo, en Vilela de Baixo (San Tiso d’Abres) un labrador recordábame el nome de trebo, coincidente cua forma en galego, pro xa como algo que tía ougüido dicir antano a os máis veyos del lugar.

Pradeiría de Trifolium repens cuas flores xa un pouco esmortanxadas. Sotorréi (La Ribera) (26/5/2012).

Tampouco nun hai muitos datos claros nas linguas vecías sobre a denominación das dúas especies máis conocidas del xénero Trifolium. Na literatura botánica en casteyano chaman a T. pratense con nomes como trébol rojo, trébol violeta, trébol de los prados ou trébol común, pro en galego, como se dixo, el nome máis común pra todas as variedades é trevo y en asturiano, trébole, forma esta que tamén se dá en casteyano.

A palabra trébol, según Coromines, chegóu al casteyano dende el catalán trévol (que tamén ten a variante tréfola). As denominacióis románicas irmás virían d’úa forma latina vulgar *trífulu, porque a forma clásica trifolium sería un calco erudito da palabra grega, tríphfyllon (se vise del latín clásico, en galego-asturiano, por exemplo, daría *treboyo y en casteyano, *trebojo). Pra esplicar a forma galegoportuguesa trevo habería que pensar tamén noutras variantes latinas vulgares como *trífolu ou *trífole. Despóis da perda del -l- propia del galegoportugués chegaríamos á forma trevo.

¿Y trebe? ¿A forma del galego-asturiano é entoncias un caso de perda de -l- intervocálico? Podía pensarse nun empréstamo islao, como pasa col exemplo tantas veces repetido de pao, que se dá en zonas del galego-asturiano unde nel demáis vocabulario mantéin el -l-: mola, calente, xelo… Así y todo, se fora un empréstamo na veira asturiana, chama el atención que na zona luguesa fronteiriza con Asturias nun se recoya a forma trebe (ou treve, se lo escribimos á galega). Sicasí, se miramos os datos del asturiano occidental, atopamos trebe en Tinéu, anque referido al alfalfa (Medicago sativa), outra fabácea das foyas un pouco aparecidas á nosa pranta. Neste caso si se pode pensar nun empréstamo del galego-asturiano, porque é fronteirizo con toda a zona unde s’usa a palabra, pro seguimos sin esplicar esa perda aparente del -l- núa zona unde nun é propio da súa lingua. ¿Y se nun é úa perda del -l-? Se miramos á forma francesa, trèfle, podemos atopar úa pista. Y hasta nun precisamos ir tan aló: en Burgos, por exemplo, constátase el nome de teble, y en aragonés chámanye tefla. Podería propoñerse entoncias qu’el noso trebe sía un caso de síncopa da vocal postónica con úa disimilación consonántica posterior: trébole > treb’le > trebre > trebe.

Gancela (Erica spp., Calluna vulgaris, Daboecia cantabrica)

Gancela da especie Erica cinerea. Mántaras (Tapia) (14/8/2017).

Un monte chen de gancela en flor, cuas súas florías moradas, de tonos que van dende el máis rosao al máis tirante a escuro. Esa é úa estampa típica da nosa terra que se pode ver undequera: nos cordales, na veira del mar, al pé dos camíos… Nel occidente asturiano interior, unde a deforestación é histórica, quilómetros y quilómetros de montes rasos de gancela dan al paisaxe úa personalidá especial. Pasar el porto del Palo, El Garabocho, El Counio, A Garganta, Penouta… é meterse dafeito nas terras da gancela. Estos mantos vexetales son el paraíso das abeyas, que se pousan de flor en flor pra chupar el néctar col que fain ese mel escuro tan característico.

Costa caro poñerye xeito ás denominacióis populares da familia Ericaceae porque os datos dos vocabularios nun avezan a dar a identificación de qué especie concreta é. En parte é pola falta de formación específica en botánica dos que recoyemos vocabulario, pro tamén porque ás veces nun s’atopa esa diferenciación: a xente, como xa se víu noutros casos, nun estrema nomes diferentes pras muitas especies y englóbalas debaxo da mesma denominación popular. Y, se puido ser que nun tempo los houbera, eso esqueicéuse y muitos falantes acabaron usando esos nomes indistintamente pra úas y outras especies. Hai, eso si, úa diferenciación intuitiva entre as ericáceas que se mantén entre os falantes: por un lao, as especies que chegan a ter altura y amañar arbustos curiosos, y por outro, as razas máis rapeñas, que medran arrentes del tarrén y nun erguen muito. As primeiras, as uces (Erica arborea y Erica australis), deixámolas pra outra volta. Del qu’imos falar agora é das rapeñas, as que se conocen en xeneral como gancela, pro tamén con outros nomes máis.

As especies baxas del xénero Erica que podemos atopar na nosa terra son Erica cinerea (a máis común), E. ciliaris, E. mackaiana, E. tetralix, E. umbellata y E. vagans. Por eso nel título del artículo puxemos Erica spp. Trátase d’arbustos leñosos, axeitaos a terras probes, ácidas: especialmente, como se dixo, sitos deforestaos ou que queimaron. Tein foyas y flores (con tonalidades de máis moradas a máis rosadas) un pouco diferentes entre elas, así que podemos estremar cada especie se poñemos un pouco d’asenso, anque, evidentemente, todas tein úa traza asomeñada que leva a qu’a xente avece a denominalas igual.

As flores de Daboecia cantabrica son máis grandes qu’as outras ericáceas rapeñas y aporondan. Mántaras (Tapia) (2/7/2018).

Col nome de gancela tamén chamamos dúas especies que, anque son da familia Ericaceae, pertenecen a outros xéneros: Calluna vulgaris y Daboecia cantabrica. A primeira ten flores mui pequenías y diferentes das demáis ericáceas, con petalíos rosa claro qu’abren (y non tubulares ou con xeito de campá ou globín como as outras). A segunda, Daboecia cantabrica, ten flores diferentes das outras ericáceas: tamén son globosas y alargadas, pro colgan soltas y son máis grandes qu’as das demáis da familia.

Imos agora cos nomes en galego-asturiano. Hei a parar dacondo en dalgún nome específico pra dalgúa das especies citadas, pro as denominacióis populares que nun dan máis detalles identificámolas en xeneral cua etiqueta del título: Erica spp., Calluna vulgaris, Daboecia cantabrica.

A denominación máis propia da nosa lingua é a de gancela ou gancella. A forma namáis entra un pouco en terras de Lugo, según se ve polos datos qu’hai publicaos, que son de conceyos fronteirizos como Ribadeo ou A Ribeira de Piquín. Pol leste, entra tamén nel asturiano occidental máis achegao al galego-asturiano: en L.landelfornu (Villayón) chámanye ganciel.la.

A forma gancela recóyela el vocabulario de Mántaras, cuas variantes gancela molar ‘gancela pequena y mole que comen as vacas’ y gancelón ‘gancela grande’. Tamén el estudioso galego Aníbal Otero, en 1953, dá el dato de gancela en Tapia, que define como ‘uz pequena’. Pro hai datos máis veyos: xa la menciona en 1818, definida como ‘brezo fino’, el veigueño Ramón Fernández Reguero nas súas Lecciones de Agricultura.

En Cachafol (Eilao) y nas Figueiras y Vilarín (Castripol) déronme esa denominación, que nel último lugar comparten cua variante ganceleira. El vocabulario de Ponticella (Villayón) dá a forma gancella, que tamén recoye Xoán Babarro en Llandequintá, nel mesmo conceyo. El vocabulario da Roda rexistra a palabra gancellón, definida como ‘árgoma grande’, anque as dúas formas aumentativas tapiegas (a da Roda y a que se dixo de Mántaras) tou na fe de que se tán referindo a exemplares grandes de gancela, máis qu’a especies distintas. Marcelino Fernández, nel sou El Franco y su concejo (1898), tamén identifica a gancella cuas ericáceas baxas, dato que constatéi na Barrosa, na parroquia da Roda. El vocabulario d’Eilao recoye a forma gancela (ou gancella, porque nese conceyo hai úa parte con resultaos en –l– y outra de –ll-), pro con dous adxetivos calificándola: rubiela y moural, que s’estreman pola tonalidá máis escura das flores da segunda.

Como se víu, a gancela, pequena y mole, pácela el gao, pro tamén se coyía tradicionalmente pra estrar as cortes, ademáis d’usarse pra mulir as camas das cabanas nel monte. Al segarse pra estrume y mezcrarse tamén con outras especies como el toxo (Ulex spp.), en muitos sitos gancela ou gancella acabóu piyando ese sentido xeneral y esqueicéu el acepción orixinal da palabra pra referirse ás ericáceas baxas: por exemplo, os vocabularios de Bual y A Roda definen gancella como ‘estrume, rozo pra estrar’. Por outra parte, os d’El Franco (gancella) y A Veiga (gancela) defínenlo en casteyano como ‘aulaga, árgoma’, dato pouco clarificador porque en casteyano aulaga é ‘toxo’ y árgoma pode ser ‘toxo’, pro tamén ‘gancela’. El da Veiga amece úa descripción dicindo que ten espías y flores marelas, col que ta clara a identificación da palabra col toxo. Pode qu’a confusión veña por seguir a Acevedo y Fernández (1932), que tamén definen gancella ou gancela como ‘árgoma o aulaga’. Así y todo, el autor del vocabulario da Veiga, Fernández Vior, nel sou libro Notas etnolingüísticas del conceyo da Veiga, estrema claramente el toxo das ericáceas, ás que chama gancela, uces ou queirotas. Anque nel vocabulario poda tratarse d’un error a partir da polisemia casteyana da forma árgoma, a realidá é que, como se dá esa estensión del uso de gancela pra referirse al rozo en xeneral, nun sería raro qu’a palabra acabara aplicándose tamén pra chamar al toxo baxo.

As flores de Calluna vulgaris son búas d’estremar das outras ericáceas porque tein pétalos. Vilarín (Castripol) (16/8/2018).

Con estas evolucióis y cambeos nel xeito de describir a realidá das ericáceas, danse reaxustes nel vocabulario: por exemplo, en Vilarín (Castripol), esplicáronme que gancela úsase máis pra chamar al estrume xa segao, porque pra referírense á pranta viva queren miyor a palabra ganceleira. Al cabo, col sufixo –eira a palabra vén a significar eso: pranta que dá gancela. Tamén el vocabulario de Bual dá a forma gancelleira, palabra qu’eu recoyín nel Chao das Trabas (El Franco), anque aplicada concretamente a Daboecia cantabrica.

A forma gancela, col diminutivo –ela (ou –ella), é un derivao de ganza, nome mui usao en asturiano pras ericáceas que se dá en galego-asturiano alomenos na veira máis oriental, como constatéi en Villouril (Navia). Tamén ten el acepción xeneral de ‘estrume, rozo pra estrar’. Asina se recoye nos vocabularios de Ponticella (ganza), Bual, Monón y Castaedo (ganza, ganzo) y Eilao (ganzo). Habería qu’amecer a estos datos as variantes ganzo y gancel que dá el vocabulario da Veiga y que remiten al significao de gancela como ‘toxo’, y ganza, qu’Acevedo y Fernandez definen como ‘árgoma o aulaga’. Pra ganza déronme el significao xeneral de ‘rozo’ nel Monte, na parroquia naviega d’Anlleo. Esa debe ser el acepción que ten a palabra nun dito mui chocante que me cuntaba mía bola de Rozadas (Bual): as pitas, condo cacarexan, dicen (ler con voz de galía cararexando): «Puer, puer, puer y andar descaaaaalza. Puxen un ovo na gaaaaanza». A palabra ganzo, -a viría d’úa reiz prerromana *ganskio- ‘cana d’árbol’, que deu pé tamén al casteyano gancho.

A pranta de Calluna vulgaris, das flores tan claras que ten, pode pintar branca de lonxe, y ademáis ergue abondo. Vilarín (Castripol) (16/8/2018).

Outra denominación pras ericáceas baxas é a de queirota. Recóyenla os vocabularios de Bual y de Mántaras, y el xa dito Notas etnolingüísticas da Veiga. Tamén teño datos de Vilela de Baixo (San Tiso d’Abres) y d’Ouria (Taramunde), ademáis d’atoparse a palabra nos versos d’Alberto Calvín, el escritor taramundés de Pardiñas. En Tapia, queirota convive con gancela como sinónimo, como me dixeron na Barrosa y en Mántaras. Aquí inda se chamaba botar ás queirotas al feito de levar a pacer as vacas por grandas, suqueiros y veiras de camíos, sitos unde sal a miudo esta clas de prantas. Nos vocabularios de Mántaras y de Monón y Castaedo tamén se recoye a variante cua inicial sonorizada, gueirota, forma que constatéi ademáis nel Monte (Navia). Aparte, nos dous lugares ayandeses dáse tamén úa forma con outro sufixo: gueireña. Este tipo de denominación úsase muito nel asturiano occidental, con formas como queirueta, cairueta, gueirueta, guirueta, gairueta, gaireña… En galego, ademáis da forma queirota, propia pa parte máis oriental de Lugo (Riotorto, A Ribeira de Piquín, Trabada…), predominan variantes como queiroa, queiroga ou queiruga. Dentro da confusión y variedá d’identificacióis que tamén se dá en Galicia, el estudioso Gonzalo Navaza estrema un significao xeneral da palabra aplicada a cualquera ericácea y outro máis específico pra Calluna vulgaris, que coincide col portugués, unde chaman queiró ou queiroga a esta especie. Señala qu’os étimos máis comúnmente aceptaos polos estudiosos son formas como carioca ou *cariola, qu’esplicarían esas evolucióis en galego a –oga y –oa. Así y todo, García Arias pensa que se trata de continuadores da palabra careum (que designaba en latín outra pranta distinta, Carum carvi) incrementaos cos sufixos diminutivos –otta (queirota) ou –uca (queiruga). Na bibliografía casteyana usan a forma quiruela pra referirse a Erica umbellata, anque sempre costa caro saber se é un dato de campo real de zonas casteyanofalantes ou máis ben coyido pral casteyano de zonas de Lión ou Zamora de sustrato asturlionés ou galegoportugués.

Máis pral interior del Navia-Eo úsase muito a denominación carpanza. Foi un nome qu’apuntéi en Corondeño (Ayande) y en Santolín y Mourentán (Ibias). Tamén me dixeron que s’usa nos Ozcos y en Grandas. Polos datos que dá el perito agrícola Fernández Lamuño nun informe de 1958 sobre Ibias y Degaña, chaman carpaza (sin -n-) á Calluna vulgaris, pro en sitos del primeiro conceyo como Ouría chámanyo a outra especie diferente, pode qu’a carqueixa (Pterospartum tridentatum). Trátase d’úa palabra mui estendida en Galicia (carpaza, carpazo, cuas variantes con -n- prá parte máis oriental de Lugo), referida tanto ás ericáceas como a outras especies del xénero Cistus das flores brancas y marelas.

Outra denominación con un feixe de variantes é a formada a partir del color da flor das ericáceas, que nel interior del Navia-Eo defínese muitas veces como rubio (este adxetivo pode significar tanto ‘roxo, da color del ouro’ como ‘encarnao, da color del sangre’). A reiz ta nel latín rubeus ‘colorao’. Pra describir estos colores danse tamén en galego-asturiano derivaos del latín rubellus ‘acolorazao’: na Ovellariza (Vilanova d’Ozcos) sentín el verbo rubeliar ‘tirar a rubio’ y el adxetivo rubelín ‘rubio, roxo (el pelo)’. Son muitas as variantes que se poden ougüir pra chamar as nosas prantas a partir d’esa reiz: ben pola inestabilidá habitual das vocales átonas (ru-, ro-, ri-, re-, ra-) y pode que pol cruce con outras palabras, ou ben pola posibilidá de -l- ou -ll-, dependendo da zona lingüística. Nel vocabulario de Bual fálase del rubilón, de flores máis grandes qu’outra especie, a rubica de mayo, que florece primeiro. Tamén me falaron da palabra rubica como propia dos Ozcos pra úa ericácea rapeña que florece antias qu’as outras. Acevedo recoye a denominación rubión, que tamén m’apuntaron que se diz nos Ozcos y que rexistra el vocabulario de Monón y Castaedo, unde dan ademáis el sinónimo ribella. Eu sentín a variante rebella en Corondeño (Ayande) y Eirías (Eilao). Babarro recoye a forma rabeleira en Samartín d’Ozcos, mentres qu’eu teño datos orales de rebeleira en Cachafol (Eilao) y Labiaróu (Samartín d’Ozcos). Neste lugar samartiego estrémanla del rebelón, que florece primeiro y ten a flor máis grande. De Ferreirela de Riba (Santalla) é a variante robelón. Noutro informe de 1959 de Fernández Lamuño sobre Os Ozcos fálase da rubela ou rabela. Tamén se dán estas dúas formas en Grandas: rubela constatéila en Penafonte y rabela en Nogueiróu. Einda queda outra variante d’esta familia de denominacióis, rubiela, que me dixeron en Grandas y Pezós.

Erica ciliaris, cuas súas flores globosas unde asoma el pico das anteras. Vilarín (Castripol) (16/8/2018).

Vese qu’en dous casos os datos dan dous nomes diferentes dependendo del tamaño máis grande ou máis pequeno da flor ou da súa floración máis seroda ou máis temprana: rubilón vs. rubica de mayo y rebelón vs. rebeleira. As formas rubilón y rebelón tein que referirse entoncias a Daboecia cantabrica porque é esta a raza de gancela cuas flores claramente máis grandes. Máis difícil é el dato del tempo da floración, porque é un asunto que depende muito del altitú y da orografía del sito. Eso si, leva xeito qu’a pranta das flores grandes se chame con un aumentativo y, evidentemente, tamén é esplicable qu’as razas das flores pequenas leven nel nome esos sufixos diminutivos –ica, –ela ou –ella. A chía de formas pra estas ericáceas rapeñas, á luz dos datos qu’acabamos de señalar, fai pensar que nun tempo tuvo qu’haber nomes populares distintos pra dalgúas especies concretas, anque hoi os máis dos falantes usen esas formas indistintamente pra chamar a todas elas. Hai un artículo ben interesante de 1955 sobre el valle de Burón (Lugo) feito por un botánico da Fonsagrada, Ezequiel Carreira. Burón é úa zona xeográfica y lingüísticamente ben achegada al Navia-Eo y pode darnos pistas sobre a cuestión que tamos tratando: alí chámanye queirota a Erica sumbellata y a E. cinerea, esta tamén chamada rubela. A E. ciliaris, E. tetralix y Calluna vulgaris chámanye carpanza. ¿Y a Daboecia catabrica? El artículo pon que ye chaman cubilón, pro ben sei que se trata d’úa errata por rubilón. Tamos outra vez delantre del uso da forma con aumentativo pra esta raza das flores máis grandes. Pode amecerse un dato máis nesta linia, neste caso del casteyano: en provincias como Burgos ou Palencia chaman urciona a Daboecia cantabrica. É un aumentativo d’urce ou urz, denominación máis ben usada pras uces altas, como nel caso del galego-asturiano, pro que tamén s’usa, col diminutivo, pras ericáceas rapeñas: urcina.

A proba da dificultá de determinar estas cuestióis pode dala úa información que m’apurríu el botánico Luis Carlón: un abeyeiro da Montaña (Eilao), estremóuye entre rubión, qu’identificóu nel monte con Erica cinerea, y rubia, que ye esplicóu que florece primeiro y que ten as flores mirando pra riba, polo que seguramente é Erica umbellata, especie que bota peteiros deretos de florías globosas. Pra Daboecia nun conocía nome. Vese qu’os datos nun concuayan cua hipótesis que s’apuntóu nel párrafo anterior, pro nun tein por qué invalidala: alomenos manténse a diferenciación entre especies botando mao del aumentativo (rubión/rubia), anque nun coincidan as razas receptoras d’esas etiquetas. Ta claro que nos falta úa comprobación en máis puntos pra chegar a úa conclusión máis definitiva. Sin un corpus grande de datos costa caro atoparye xeito á confusión aparente y poder ver el esquema xeneral sin qu’as variacióis ou escepcióis nos despisten.

De momento, nel que ten que ver col apartao de Fitonimia del Navia-Eo, interpreto que se fala d’especies distintas namáis condo así lo señalan os datos. Nese caso, se é posible, asigno úa identificación específica (Daboecia cantabrica, Calluna vulgaris, Erica cinerea, Erica umbellata…) ou quito dalgúa especie da retafila da identificación xeneral.

Erica vagans, con ese rebite tan característico d’un morao escuro na boca da flor. Vilarín (Castripol) (16/8/2018).

Outro nome ben peculiar y recoyido en Ibias é el de subranda, que dá como propio d’Ouría el informe de 1958 de Fernández Lamuño y qu’identifica como Calluna vulgaris. Dixéronme qu’en Oumente (Ibias) dicen subrando, anque nun m’especificaron qué clas d’ericácea rapeña é.

Quedan despóis denominaciós máis descriptivas, ben sei que como resultao da indefinición y confusión entre os nomes da familia Ericaceae, como a que me deron na Ovellariza d’uz tarrela (tarrelo, -a ‘rapeño, de pouca altura’).

En conto a máis nomes específicos pra dalgúas das especies, hai qu’amecer outra denominación prá gancela Calluna vulgaris: dixéronme setembría en Vilarín (Castripol), forma que tamén se constatóu na Montaña (Eilao), cua variante híbrida acasteyanada setiembra. En Monón y Castaedo, Marcelino Lozano recoye úa pranta chamada setembría que pola descripción ten que tratarse d’esta especie. A esplicación del nome ta na floración tardía da pranta, condo ta acabando el brao, en comparanza con outras razas de gancela, que florecen xa dende a primavera.

Xa se foron comentando xeitos de chamarye ás ericáceas nas linguas vecías condo esas denominacióis tían relación etimolóxica cos nomes en galego-asturiano, pro, como se pode supoñer, a variedá terminolóxica é mui grande y tampouco ta búa d’aclarar a identificación. Por exemplo, en casteyano el nome máis estándar é brezo, pro hai muitas denominacióis dialectales como bércol, biércol, berezo, bruco, graspo… En galego, ademáis das formas xa ditas, tamén s’usan términos como barcia, braña, carrasco, carrasca, carroucha, fopa, foupa… Tamén en asturiano hai outras denominacióis como bericiu, berizu, gorbiz, gorbiza, gorbieza, gorbizu, burguizu, argaña…

Zapateiro (Gerris lacustris)

Zapateiro nel Río de San Antonio, en Mántaras (Tapia).

Ta claro que pra qu’úa especie teña un nome popular ten que ser conocida pola xente. Se nun se repara nela, nun ye han a chamar miga ou han a darye un nome xeneral que valirá pra muitas especies aparecidas. Condo úa pranta ou un bicho se ve muito ou ten úa traza mui reconocible, normalmente ha a ter úa denominación tradicional. Como xa se ten dito ben veces, a vida tan urbana que tein os nenos enguano, a desaparición ás carreiras da cultura rural y a casteyanización progresiva da xente tán levando á perda del vocabulario patrimonial relacionao col mundo natural. Así que, condo un pequeno se poña a mirar pral remanso d’un regueiro y vexa us insectos das patas largas pousaos nel chao del augua, nun ha a saber cómo se chaman. Y igual se yo pergunta al bolo ou á bola tampouco nun lo saberán.

A denominación máis común d’ese insecto en galego-asturiano é a de zapateiro. A especie, Gerris lacustris, é búa de reconocer: oyos grandes, antenas, corpo alargao y tres pares de patas. Cuas d’alantre piya os insectos cos que s’alimenta; col segundo par, máis largo, móvese pol agua; y col par traseiro, vai poñendo el rumbo al avance. Nas puntas das patas ten us pelíos microscópicos que nun rompen a tensión superficial del augua y fain que poda tar pousao na superficie y moverse por ela. A imaxe del zapateiro sempre ta asociada a os redondelos qu’amaña nel chao del augua cada úa das cuatro patas máis grandes y al reflexo nel fondo. Tamén é chamadeira a velocidá cua que se move y el rumbo cambiante que sigue, fendo guiñadas. Nel época del apariamento vense as parexas copulando y movéndose igual de rápido pol augua como se foran un solo insecto. Pro é a súa capacida cuase milagrosa d’andar por derriba del augua el que sempre chamóu el atención. Cuntábame úa amiga de Serantes que sou padre, condo de neno na misa falaban del milagre de Xesucristo andando derriba del mar, sempre s’acordaba dos zapateiros (como amecería mía bola neste tipo de comparanzas, fora del alma, claro).

É úa especie da que s’ocuparon pouco os estudios locales de galego-asturiano: namáis recoyen zapateiro el vocabulario da Veiga y Conchita Alvarez Lebredo na súa contribución tapiega al léxico del galego-asturiano.

Déronme ese nome tamén en Vilela de Baixo (San Tiso d’Abres), Mántaras (Tapia), Valdepares (El Franco), Bual, El Monte (Navia) y Carbueiro (Ibias). Úa variante d’esa denominación é a que me dixeron en Trelles: zapatón. Sin duda, este tipo de nomes relacionaos cos zapatos tein que ver cua capacidá especial das puntas das súas patas pra pisar nel augua sin fundir, como se el insecto tuvera un calzao con superpoderes. Así se chama noutras linguas vecías: en asturiano, zapateru; en casteyano, zapatero; en catalán, sabater. En casteyano tamén ye chaman con outro nome d’oficio: tejedor, igual qu’en portugués: alfaiate ‘xastre’.

É característico el reflexo nel fondo del augua dos redondelos qu’amañan as patas del zapateiro na superficie.

Os sous movementos rápidos derriba del augua pra un lao y pra outro esplican outras denominacióis que me deron en galego-asturiano: saltón, en Carbueiro (Ibias), y saltón del augua, en Cachafol (Eilao). Nel primeiro lugar, como xa se víu, comparte el nome col de zapateiro, y nel outro amécenye el complemento del augua pra evitar confusióis col saltón terrestre (Caelifera). Tamén dos sous avezos andiocheiros nel augua remansada nos fala el nome que ye dan en Penafonte (Grandas): correpozas.

A comparanza cos sous movementos rápidos ten qu’esplicar el nome de cabra ou cabralola que ye dan en Casarego (Tapia). É un animal a cabra que se caracteriza por brincar a sitos imposibles y que deu pé a espresióis como tar como úa cabra, encabritarse… que se moven nese campo semántico da tolura. Y xa se falóu dos usos de cabralola y tar como úa cabralola al falar da vacaloura (Lucanus cervus), sempre con acepcióis relacionadas cua traza d’atolarao. Tamén nos conceyos máis fronteirizos de Lugo con Asturias (Cedofeita, Burón, Suarna, A Ribeira de Piquín) ye chaman cabralola al zapateiro, como el dato que me deron de Casarego. Outras denominacióis galegas, ademáis de zapateiro y cabralola son as de cabra (que tamén s’usa en portugués) ou cabra cega (cua variante craba) y pita cega. Volven salir os enredos infantiles cruzándose cuas denominacióis de bichos, como se víu al falar de Lucanus cervus. A pitacega, ese xogo unde un neno ou nena cos oyos tapaos tenta de piyar a ún dos que lo arrodían en corro, chámase en portugués cabracega.

Del sou arte pra navegar tuvo que nacer a denominación barquín, que recoye Aníbal Otero nel Mazo de Mon (Samartín d’Ozcos). Tamén en galego se dán nomes relacionaos, como mariñeiro ou barqueiro.

Quédanos úa denominación máis, grade, que recoyín nel vocabulario de Mántaras, anque a identificación que dou é con outro insecto, d’esta volta un coleóptero, Gyrinus natator, un bichín redondo y brillante que tamén se move mui rápido na superficie, anque fendo círculos (d’ei el nome casteyano d’escribano de agua). Así y todo, éntranme dudas sobre se será úa identificación de despacho feita por min a posteriori cos libros, porque tamén me deron esa denominación, pro aplicada a Gerris lacustris, en Serantes (Tapia) y na Peruyeira y Tol (Castripol). Pra buscar úa esplicación al nome de grade podemos pensar na estela que vai deixando nel augua como el rastro da grade nel eiro, ou na figura d’esa arabía pousada cos dentes pra baxo, como el insecto pousao nel augua. Como hai máis insectos qu’andan por derriba del augua, pode haber confusióis nas identificacióis: Hydrometra stagnorum é outro hemíptero aparecido a Gerris lacustris, cua diferencia de qu’as patas d’alantre y as antenas son máis largas, y el corpo y a cabeza tamén son máis dalgaos y alargaos; aparte, el xeito de desprazarse é muito máis lento qu’as retrincadas que pegan os exemplares de Gerris lacustris. Así y todo, dalgúa fonte galega define as cabras cegas como Hydrometra stagnorum.

En muitos sitos hai a crencia de qu’estos insectos son un señal de qu’el augua unde se pousa ta limpa y por eso hai denominacióis en Salamanca y Estremadura como enclaraor, aclaraor o enclaraaguas, ou en Galicia como limpafontes.

Vacaloura (Lucanus cervus)

Exemplar macho de vacaloura. Santuyano (Mieres).

Se hai un insecto qu’impón respeto namáis velo ese é a vacaloura (Lucanus cervus). Pol tamaño que ten, muito máis grande que cualquera das outras especies de coleópteros que se conocen nestas latitudes, y sobre todo polos sous cornos impresionantes, que son en realidá as mandíbulas. Hai qu’aclarar qu’estas características corresponden al macho da especie, porque a fema é máis pequena y ten us corníos pequeníos. Se reparamos máis de cerca, imos a estremar tamén as tonalidades diferentes d’esta especie tan chamadeira, cos élitros y os cornos acolorazaos y a cabeza moura.

A vacaloura vive el máis da súa vida como larva, alimentándose muitos anos da madera podre de troncos veyos, mentres qu’a vida del macho adulto dura mui pouco, úas poucas semanas. Normalmente é al escurecedín condo os machos engalan en busca das femas, d’ei que te podan asustar al ver como che pasa rumbando un bichón tan grande sin saber mui ben qué é. Y nun hai por qué terye medo, porque nun fai miga. Él aliméntase del zume dos árboles y as prantas.

Al ser un insecto tan característico, os autores que recoyeron vocabulario del galego-asturiano nun esqueiceron rexistrar el sou nome popular. A denominación de vacaloura recóyenla os vocabularios d’Acevedo y Fernández (por certo, definida mal con outra especie diferente), Mántaras y A Veiga, y tamén Xoán Babarro la constata en Abres (A Veiga), Millarado (Samartín d’Ozcos), Bres (Taramunde), Obanza (Castripol) y Tormaleo (Ibias). Nel ETLEN perguntamos pol sou nome y déronnos ese resultao nel Pato (Eilao) y na Garda (Taramunde), aquí cua variante vacalaura. El estudio sobre a fala d’Eilao de José Carlos Álvarez Blanco recoye vacaloura y el correspondente con –ll-, vacalloura, al tar el conceyo repartido en dúas zonas según teñan resultaos en -l- ou en -ll-. Compróbase que tamén ye chaman vacalloura nos vocabularios de Monón y Castaedo (Ayande) y Bual, ademáis de recoyelo Babarro en Sarceda (Bual) y Trabada (Villayón). Podo macizar un pouco máis a rede de datos con outros que fun xuntando nestos anos: nel conceyo de Castripol apuntéi vacaloura nel Valín, Os Niseiros, Obanza, Vilarín y As Figueiras; nel da Veiga, en Abres, A Veiga y Zreixido; nel de San Tiso, en Vilela de Baixo y O Chao; nel de Taramunde, en Ouria; nel de Vilanova, na Ovellariza; nel de Grandas, en Castro y Grandas; nel d’Ibias, en Santolín, Carbueiro y Tormaleo. Tamén sentín este nome, pro con dous acentos, vaca loura, en Bustapena (Vilanova) y Penafonte (Grandas); así mesmo, recoyéuse esa pronunciación separada nel ETLEN nos puntos de Villamayor (Ibias) y Teixeira (Santalla d’Ozcos). De vacalloura, teño un dato d’Armal (Bual), máis a forma pronunciada separada, vaca lloura, que sentín en Corondeño (Ayande).

Fema de vacaloura. Brañanoceo (Mieres).

Outra variante da denominación vén dada por incluír un -i- na sílaba final: vacalouria. É forma que me deron en Cachafol (Eilao). Da variante correspondente con -ll- hai máis datos, tanto bibliográficos como inéditos: rexístranla os vocabularios da Roda, El Franco y Bual, ademáis d’Acevedo y Fernández. El ETLEN recoyéula en Navedo (Eilao) y Xoán Babarro, en Campos (Tapia). Eu teño datos cuañeses de vacallouria de Vivedro, Lloza, Cartavio, Xarrio, Villacondide, Cuaña y Ortigueira, ademáis de constatalo en Valdepares (El Franco), na villa de Navia y en Poxos (Villayón). En San Xuyán (El Franco) y en Anlleo (Navia) téñolo apuntao con dous acentos: vaca llouria.

García Arias estudióu a denominación de vacalloria que ye dan al bicho en asturiano y interprétala como el xuntoiro d’un nome y un adxetivo. El nome, vaca, sin duda vén da comparanza cos cornos del insecto (anque ta ben recordar a denominación de vaquina de Dios que se ye dá en asturiano a outro bicho sin cornos, el rinchín (Coccinella septempunctata) nun é este el único caso de desprazamentos de denominacióis populares entre insectos aparentemente mui diferentes). El adxetivo, lloria, sería un participio forte del verbo alloriar ‘volverse tolo’, ‘ter mareos’, ideas que recordan el xeito tan errático d’engalar que ten a vacaloura. Nel noso caso, falaríamos del verbo equivalente en galego-asturiano alouriar ou allouriar, col mesmo significao. García Arias busca a orixe nel latín laurus ‘loureiro’, partindo da importancia ritual d’esa pranta. Xa se víu al falar del loureiro (Laurus nobilis) el papel que ten en conxuros y bendicióis. Según García Arias, crearíase un verbo alloriar a partir del latín laureare (que viría de laurea ‘corona de loureiro’) col significao de ‘usar el loureiro pra tornar’, pr’acabar significando ‘escapar de xeito atolarao’, como lo feirían as tormentas, as enfermedades, as bruxas, etc. É conocida en Asturias a crencia de qu’os cornos da vacaloura valían pra tornar as bruxas, dato que corrobora nel occidente asturiano Marcelino Lozano, nel sou libro sobre Monón y Castaedo (Ayande).

Nel predominio en galego-asturiano da terminación –loura sobre –louria (a forma con -i- redúcese al cuarto nororiental del Navia-Eo) puido ter peso el cruce col adxetivo louro, -a ‘roxo’, palabra usada en portugués y galego que nun ta recoyida na nosa zona, pro que tuvo que dicirse antano, como demostra el uso conocido del verbo louregar (ou llouregar) ‘volverse roxo’.

Partindo das ideas propostas por García Arias, nun costa caro interpretar outro xeito que temos de chamarye al insecto en galego-asturiano, pro neste caso botando mao d’outro animal con cornos, a cabra, y d’un adxetivo ben aparecido en significao a alouriao: lolo ou llollo ‘balleiro (un fruto)’ y, d’ei, ‘abobao’, ‘con mareos’. A denominación de cabrallolla pral noso insecto recóyela el vocabulario da Roda, mentres qu’en Valdepares (El Franco) déronmo con dous acentos: cabra llolla. En Tapia, tar como úa cabralola (ou cabrallolla) é tar mui tolo, así que seguimos cua mesma idea de ‘alouriao’. El sustantivo cabralola recoyínlo en Mántaras, pro pra chamar esas rodas eneixadas nun mango que se compran a os pequenos y qu’agora son de plástico y de colores chamadeiros, anque nun tempo fíanse na casa todas de madera d’un xeito muito máis artesano. Nun costa caro relacionar el andar malcurioso da roda col recorrido sin rumbo nin xeito del que ta aloliao, incluida úa vacaloura engalando, claro. El equivalente en asturiano del adxetivo lolo é lluellu y ten el mesmo significao. Tamén dá voltas de xeito atolarao el molín de vento feito con un papel y espetao a un paliquín con un alfiler qu’en Cadavéu (Valdés) chaman viral.luel.lu. As relacióis entre enredos infantiles y esta clas de denominacióis son ben suxerentes: Apolinar de Rato describe un xogo infantil asturiano que consistía en atarye un lazo de papel á vacaloura y espetar con un alfiler úa das patas nun palo pra darye voltas despós.

Macho de vacaloura. Brañanoceo (Mieres).

Nun acaban aquí os nomes da vacaloura en galego-asturiano. Xoán Babarro recoye en Zadamoño (Eilao) un nome híbrido con un elemento de cada denominación: vacallolla. Outra forma híbrida, pro col outro nome y el outro adxetivo, é cabraloura, que me dixeron en Serantes (Tapia). Y, pra rematar este recorrido de variantes, ta vacaloula, cruce posible entre loura y lola, favorecido por tratarse na sílaba final de dúas consonantes líquidas. El cruce entre aloliar y alouriar, con significaos iguales, quizabes esplique formas que sentín en galego-asturiano como alouliar (y alloulliar). A denominación de vacaloula recóyela Babarro en Pelóu (Grandas) y el ETLEN en Labiaróu (Samartín d’Ozcos); tamén la ougüín eu en Pezós. En conto á forma vacalloira que rexistra el vocabulario de Ponticella (Villayón), se nun é un error de trescripción (nesa mesma parroquia eu apuntéi vacallouria), pode tratarse d’un cruce col sufixo –oira, tamén propio da fala da zona (cobertoira, rapadoira…).

Como se víu, en asturiano a denominación máis común é a del tipo vacalloria, con variantes na veira máis occidental como vacal.loura ou vacal.louria, y outras centro-orientales como vacallora ou vacaloria. Tamén se dan variacióis cua segunda parte da palabra, vacamora, y cua primeira, botando mao del macho da vaca, el boi: güe de les vacallories, buelloru, buemoru… y rei moru. A denominación puido piyar outras acepcióis, como en Babia, nel norte de Lión, unde vacal.loira designa un xogo infantil unde un neno fai de vaca pra defender el sou rabaño del ataque d’outros, como el noso xogo del lobo lobiquín.

En galego, ademáis das formas vacaloura y vacaloira, danse outras como caroucha, carouca y tamén nomes relacionaos cos cornos, como escornabois, escornacabras, cornide, cornetán, corneteira, alicornio, alicorne… É chamadeiro este nome d’alicornio, porque se trata d’úa palabra que designa obxetos, normalmente pedazos de cornos d’un animal, que na sociedá tradicional pensábase que tían poderes benefactores contra bruxas y males d’oyo. Esto enlaza col que se dixo sobre el uso como amuleto dos cornos da vacaloura en Ayande. Pra rematar este recorrido polas variantes galegas, hai que resaltar que na veira máis oriental de Lugo, en Cedofeita (Ribadeo), ta recoyida a denominación de cabraloura, qu’enlaza col dato serantego. Del nome casteyano pouco se pode amecer porque é ben claro: ciervo volante.

Loureiro (Laurus nobilis)

El loureiro, sempre verde cuas súas foyas características de veiras un pouquín onduladas. Mántaras (Tapia) (12/7/2016).

En Mántaras (Tapia), había un loureiro (Laurus nobilis) nel balao de riba del Camín Veyo, entre Ca Paramesa y Ca Baltesar. Era un árbol veyo como el mesmo camín, que vería pasar ben pelegríos andando pra Santiago, pro que máis a miudo escuitaría el rinchar dos carros de muitas xeneracióis de labradores mantaregos. Anque tía bon couz embaxo, el loureiro erguía pouco y era malcurioso: fora fradao muitas veces y a xente iría a él pr’aferse de ramayos pra bendicir nel domingo de Ramos. Condo nos anos oitenta del siglo pasao enancharon el camín pr’asfaltalo, na mía inxenuidá, einda novo, atrevínme a falar col encargao del obra, por se houbera dalgúa posibilidá de mover us poucos metros el trazao da vía pra qu’el loureiro seguira velando el paso da xente. Debéu pensar qu’aquel rapaz taba tolo. El caso é qu’el loureiro acabóu arrincao por úa paliadora.

Nun sei se é pola súa tradición histórica, que coronóu césares victoriosos, ou pola tradición ancestral que lo ten por árbol de poderes benéficos, pro el loureiro é úa especie con úa personalidá especial. Ben sei qu’axuda el feito de que sía un árbol de foya perenne, que nun queda espido nel inverno como os demáis, y, sobre todo, el olor das súas foyas, mui usadas na cocía. Repasando un libro tan interesante como Dende a llareira con señardá, da bualesa María Teresa López, cuase nun hai receta tradicional de carne ou guiso que nun leve úa foya de loureiro pra darye un toque de sabor. Hasta hai quen yo bota a os chourizos al fer a enayada.

Precisamente Benjamín López, padre de María Teresa y escritor ben popular en galego-asturiano, recorda a tradición benefactora del loureiro núa das súas composicióis máis conocidas, «A meyor noite del ano», unde describe úa escena de tormenta: «Suaba nel monte a curuxa / dos rellámpagos cegada / —¡Santa Bárbara bendita! / —dixo mía bola asustada—. / —Botái lloureiro nel llume / pa escorrentar a tronada». Y é qu’a crencia popular dicía qu’as fogueiras de loureiro bendito tornaban os nubreiros, esos seres imaxinarios qu’engalaban d’a cabalo das nubres y que levaban y trían as tormentas, como esplican Acevedo y Fernández nel sou vocabulario publicao en 1932. Tamén de loureiro avezaba a poñerse un ramo na chaminía condo acababa de ferse a cuberta da casa: A casa cuberta, el ramo posto, dicían os carpinteiros. D’ei a espresión poñer el ramo pra referirse a rematar un labor.

El nome del árbol vén del latín clásico laurus, al través da forma vulgar laurariu, incrementada con ese sufixo que deu en portugués, galego y galego-asturiano loureiro (lloureiro na zona de resultaos palatalizadores). A primeira forma, loureiro, recóyese nos vocabularios de Mántaras y A Veiga, y tamén apuntéi ese dato nos Niseiros (Castripol) y Penafonte (Grandas). A forma lloureiro ta recoyida nos de Bual, El Franco, A Roda y Ponticella. Tanto Acevedo y Fernández como el vocabulario d’Eilao recoyen as dúas formas. A vacilación habitual del diptongo átono entre –ou– y –au– dá pé tamén á variante llaureiro, que rexistra el vocabulario de Monón y Castaedo (Ayande). Aparte, recóyense variantes sin sufixación, quizabes adaptacióis relativamente modernas, porque a forma laurel chegóu á península ibérica pinta que como un empréstamo del occitano laurier. Rexístranse lourel (A Veiga) y llaurel (Monón y Castaedo), y eu mesmo sentín llourel á mía bola de Rozadas (Bual), anque penso que máis ben referido á foya usada na cocía, máis qu’al árbol. Outra forma, que me deron en Mourentán (Ibias), é aureiro, resultao da interpretación polos falantes d’ese l- inicial como se fose un artículo.

Na zona máis fronteiriza del asturiano occidental col galego-asturiano, en Tox (Navia), constátase a denominación rameiru pra chamar al árbol, y esto ten que ser por causa del uso dos sous ramos pra bendicilos. Así y todo, nel vocabulario de Santa Marina y Vigu, na parroquia vecía á de Vil.lapedre, estrémase entre rameiru ‘ramayo de loureiro pra bendicir’ y l.lourel ‘loureiro’. Tamén en galego s’atopa a denominación gamallo pra Laurus nobilis, quizabes pola mesma razón qu’el nome naviego.

Da qu’avanzamos dende el occidente al centro d’Asturias imos atopando as variantes l.loureiru, lloureiru y lloreru. É na zona central unde empeza a predominar a forma lloréu y, xa nel estremo oriental, atopamos a denominación alloru.

Na toponimia del Navia-Eo é úa especie que deixóu a súa marca: temos lugares como Loureiro (Castripol) y outros que se chaman a partir de derivaos formaos con sufixos habitualmente colectivos como –edo (Llouredo, en Villayón) y –ido (Lourido, en San Tiso d’Abres y Taramunde), este último sufixo ben típico del galego. Tamén hai topónimos que xuntan dous sufixos abondativos seguidos, –edo y –al (Louredal, en San Tiso d’Abres), incluso cua cayida da vocal pretónica na forma El Llourdal (El Franco).

Derivao del nome latín Laurentius (que procede d’un topónimo, Laurentum, que vía precisamente del nome del árbol) é el nome noso de Lourenzo (ou Llourenzo na zona correspondente), qu’aparece, por poñer un caso, na denominación da capiya y campo en Santa Gadía (Tapia) dedicada al santo.

Lorbagas inda verdes nun loureiro cerca de Calambre, en Serantes (Tapia) (8/8/2017).

Un aspecto chamadeiro nel loureiro é tamén el sou fruto, que se pon mouro condo ta maduro. Chámase en galego-asturiano lorbaga (ou llorbaga, na zona de palatalización d’estos resultaos). Usábanlas os nenos como munición pra os sous tiratacos ou taqueiras. A palabra é un composto que vén del latín vulgar lauri baca ‘fruto del loureiro’, dende a forma clásica bacca ‘fruto’, ‘perla’. En galego tamén se chama lorbaga, anque se dan denominacióis derivadas a partir de metátesis y cruces con outras palabras: lorbarga, luberga, lombarga, lamberga… Y non solo s’usa en galego pra chamar al fruto del loureiro, senón tamén, por úa estensión del significao, pra referirse al grao de lin qu’envolve a liaza. Ademáis, nesta lingua dáse a forma baga, que s’usa en xeneral pra cualquera fruto miudo con gouña ou pebida.

Pra chamar al fruto del loureiro, en asturiano namáis se conserva a forma composta, lloribaga ou lluribaga (cuas variantes con l.l- nas zonas correspondentes), na parte occidental. Por certo, nun sei qué esplicación poda ter úa espresión usada en Tox, na parroquia naviega de Vil.lapedre: ser un l.loribagas ‘nun ter personalidá’. Anque en Asturias s’use a forma composta, nel sur del cordal, en sitos como Palacios ou Cepeda (Llión), rexístrase a palabra baga, neste caso pra chamar á cápsula del lin. A partir de baga, incrementada con sufixos, naceron palabras pra designar ese tipo de frutos despóis de mayaos, como el lin, as aceitunas ou as uvas: en galego, bagaño, bagazo, bagullo… y en asturiano, bagayu, y, por confusión de bilabiales, magaya, tamén pra referirse á mazá mayada.

Ourego (Origanum vulgare)

Detalle das inflorescencias del ourego. Santuyano (Mieres) (10/7/2018).

Condo entramos núa pizzeiría, axina notamos el olor rico del ourego (Origanum vulgare), esa especia que s’espolveira por derriba antias de meter a pizza nel forno. A mitoloxía clásica diz que foi Afrodita a primeira que prantóu ourego y que foi ela a que ye deu el olor tan bon que ten. El que s’usa na cocía como condimento son as foyas y, sobre todo, as brácteas secas da pranta, querse dicir, as partes máis verdes y duras que defenden a flor. As flores, pequenías, con xeito de tubo y apeteiradas en inflorescencias, son brancas tirante a rosa, y as brácteas son acolorazadas. Tamén é característico del ourego el rabo leñoso y con pelíos.

Antias da chegada da comida rápida, os usos del ourego seco xa era conocidos nel medio rural. Había quen lo botaba á enayada dos chourizos ou á masa das morciyas, pro máis que nada usábase como pranta melecieira pral catarro, polas propiedades espectorantes y antisépticas que ten, tanto bebendo el fervido como inhalando el vafo. Fernández Vior, nel sou Notas etnolingüísticas del conceyo da Veiga, cunta del uso del augua d’ourego como romedio tradicional prá tosferina.

A forma ourego ta recoyida nos vocabularios de Mántaras, A Veiga, El Franco, Ponticella, Bual y Acevedo y Fernández, mentres que nel d’Eilao a forma que se constata é a que mantén el -n- intervocálico: ourégano. El reparto de variantes d’esta palabra que rexistramos nel ETLEN (Estudio da Transición Lingüística nel Eo-Navia) cartografiámolo nel atlas porque interesábanos comprobar cómo a perda del -n- latín, xeneral en galego-asturiano, é menos sistemática condo ta núa terminación átona núa palabra esdrúxula. Efectivamente, en galego é xeneral a forma ourego (y variantes como aurego, ourogo, urego), pro na parte máis oriental das provincias de Lugo y Ourense xa se recoye en dalgús puntos a forma ourégano. Esa tendencia tamén s’atopa nel Navia-Eo núa escala máis detallada. Ademáis de nos puntos d’encuesta lugueses de máis al norte, recoyémos ourègo nel Valín (Castripol), San Xuyán (El Franco), Armal (Bual), Poxos (Villayón), Zreixido (A Veiga), O Chao (San Tiso d’Abres), Teixeira (Santalla d’Ozcos), Labiaróu (Samartín d’Ozcos), Bustapena (Vilanova d’Ozcos), El Pato y Navedo (Eilao), y Pezós. En Castro (Grandas), rexistróuse a variante aurego. En Mántaras (Tapia) y A Garda (Taramunde), ademáis d’ourego, recoyéuse ourégano. Se amecemos el dato d’ourégano dos Niseiros (Castripol), Vivedro (Cuaña) y El Monte (Navia), vese qu’a forma sin perda de -n- ten presencia nel norte del Navia-Eo, anque unde ta máis claramente estendida é nel metá sur: Vilamayor y Valdeferreiros (Ibias), San Salvador y Corondeño (Ayande), neste caso cua variante aurégano, qu’é a que se recoyéu en Fandovila (Ibias). Nos puntos lugueses meridionales de Negueira y Murias do Camín tamén se rexistróu a variante con –n-. Ademáis del caso d’ourego, nel ETLEN tamén estudiamos outras palabras esdrúxulas con -n- na sílaba final, como arando, unde el resultao con -n- conservao tamén se dá na veira máis oriental. Pral caso da palabra trobo, namáis atopamos a forma tróbano nel punto d’encuestación de Navia, nel Monte (Anlleo).

Ourego nun ribón entre outras prantas ventureiras. Santuyano (Mieres) (10/7/2018).

A palabra prá nosa pranta vén del latín origanum, con –i- largo, col qu’el resultao esperable sería na primeira sílaba un o- (y non ou-) y un e zarrao na segunda, pro a forma xeneral é ourègo, con –è– aberto, que se corresponde col –ie– del resultao asturiano: oriéganu (cuas variantes occidentales ouriéganu, auriéganu). Por eso dalgús estudiosos, máis que falar de resultaos antietimolóxicos, propóin que podese haber en latín vulgar úa forma col diptongo au– inicial y con -i- curtio, aparte dos fenómenos que se puideron dar despóis d’etimoloxía popular y analoxías con outras palabras.

Como se ve nas variantes aurego ou aurégano, houbo un camín d’ir y volver: au– > ou– > –au. Nun é miga raro ese resultao en –au, porque as vacilacióis au-/-ou son ben frecuentes en galego-asturiano por causa da súa posición átona: ougüir / augüir, outeiro / auteiro, aurela / ourela, outono / outono, ougüeiro / augüerio,  aumentar / oumentar

Cosco (Helicoidea)

IMG_8847 Viyadún

Exemplar d’Helix aspera. Viyadún (Castripol).

Os carreiros pratiaos dos coscos nas foyas da figueira trainme recordos: enredos de condo neno que tamén deixaron carreiros nel acordanza. Son os que me levan a escenas dos primeiros contactos cua naturaleza. Por eso, al ver salir os coscos despóis de chover, renémbraseme condo amañábamos con elos aquelas carreiras que nunca acababan de chegar á meta, ou condo yes fíamos de rabiar vendo cómo encoyían y espurrían os cornos mentres yes cantábamos que los sacaran al sol, convencidos da eficacia da cántiga. Tamén máis d’un cosco perecéu estrapelao, qu’axina aprendémos dos máis veyos a piyalos y tripalos col pé por enemigos declaraos da verdura del horto.

Hai úas contas especies na nosa zona, anque a máis común y conocida é Helix aspera, úa raza europea que s’introducíu accidentalmente en Latinoamérica y que ta considerada alí como úa auténtica praga. Tamén son bus de ver exemplares del xénero Cepaea, de color amarelada con úa raya máis escura recorrendo toda a espiral da cáscara. Como hai úas contas especies de familias distintas y a todas yes damos el mesmo nome popular, resúmolo cua identificación científica d’Helicoidea, qu’é úa superfamilia qu’engloba as que podemos ver por ei.

Da denominación dos coscos toca falar, anque nun é ese el único nome que se ye dá en galego-asturiano a estos gasterópodos terrestres con cáscara. Acevedo y Fernández poin a palabra cosco como a forma principal de chamarye y tamén la recoyen os vocabularios da Veiga, Mántaras, A Roda y El Franco. Ademáis, é a resposta que dan nas Campas (Castripol) na encuesta del ALPI (Atlas Lingüístico da Península Ibérica). Aparte, eu teño datos d’este nome no Chao (San Tiso d’Abres), Ouria (Taramunde), Zreixido (A Veiga), As Figueiras, El Valín, Obanza y Trigo (Castripol), Valdepares y El Porto (El Franco), y Trelles (Cuaña). Noutros sitos a palabra nun s’usa pra chamar al gasterópodo, senón que ten el significao de ‘cáscara, paraza (da castaña, da noz, del aveyana)’. Asina lo recoyen os vocabularios de Bual, Monón y Castaedo (Ayande), y El Couz (Villayón), ademáis das Notas etnolingüísticas del conceyo da Veiga de Fernández Vior. Tamén teño datos orales d’este uso na Ovellariza (Vilanova d’Ozcos) y en Cachafol (Eilao).

Na parte máis nororiental del Navia-Eo danse denominacióis cua mesma reiz cosc-, pro incrementada con outros sufixos. É el caso de coscudo, con ese sufixo –udo que crea adxetivos col matiz de calidá ou d’abondancia (abeyudo, frebudo, barbudo, cabezudo, cornudo…), polo qu’a palabra viría a ser úa definición: ‘con cosco, da cáscara dura’. Acevedo rexistra coscudo en Sarandías (Bual) y en Navia. Precisamente, na encuesta feita nel llugar naviego de Freal pral ALPI a resposta recoyida foi cuscudo. Eu xuntéi datos de coscudo de Vivedro (Cuaña), da villa de Navia y de Villouril, nel mesmo conceyo. Nel Monte, na parroquia naviega d’Anlleo, dixéronme cozcudo, nun fenómeno fonético ben conocido que se dá en galego-asturiano condo el /-s-/ vai delantre de /k-/ (mozcar, mázcara, ozca). Ademáis, Acevedo recoye en Cuaña as denominacióis de cozcurro y coscurro. Tamén mas dixeron a min, anque cua realización zarrada típica na vocal pretónica: cuzcurro en Meiro, Cuaña y Lloza (Cuaña), y cuscurro en Andés (Navia).

Queda outra forma, neste caso col sufixo diminutivo –elo: coscorelo de limaco, que recoye Xoán Babarro en Cabaza (Taramunde) y que por contraste bota mao del nome del limaco, el gasterópodo terrestre que nun ten cáscara por fora. Nesta denominación pártese da reiz cosc-, pro incrementada primeiro con outro sufixo (cóscoro), del mesmo xeito que casca y cáscara. Nun conozo datos de *cóscoro, pro el vocabulario da Veiga si recoye el adxetivo cóscaro, pra referirse al pan ou á empanada con partes mui turradas. En San Tiso d’Abres tamén me dixeron a palabra, y referida así mesmo a os torrezos. Al cabo, a relación semántica cua idea de recubrimento duro ta clara. Tamén temos ha forma limaco, a secas, qu’é a resposta qu’obtuvo a encuesta del ALPI feita en Salgueiras (Vilanova d’Ozcos).

Volvemos atopar a comparanza col limaco na denominación que me deron en Penafonte (Grandas): limaco de concha, anque trátase d’un nome qu’usaban os veyos porque agora en Grandas predomina a forma caracol, como en toda a zona interior y sur del Navia-Eo. En muitos sitos da marina, pol peso da lingua oficial, tán esqueicéndose as formas xa ditas de cosco, coscudo, cozcurro…, pro tamén é verdá que caracol é palabra patrimonial en muitos conceyos. Ta recoyida nel vocabulario da Veiga y é a resposta qu’obtuvo el ALPI nas encuestas de Bual y Cuantas (Ibias). Tamén ma deron como a forma qu’usaban de sempre nos Niseiros y Obanza (Castripol), San Xuyán (El Franco), Castro (Grandas), Pezós, Corondeño (Ayande), Armal (Bual), Navedo y Cachafol (Eilao), y Carbueiro y Tormaleo (Ibias). Aparte, hai que recordar el uso d’esta palabra en dalgús sitos pra chamar especies vexetales, ben a Digitalis purpurea, ben a Umbilicus rupestris.

IMG_9500 Cepaea hortensis Mántaras

Exemplar de Cepaea hortensis. Mántaras (Tapia).

Pr’acabar este recorrido polas denominacióis en galego-asturiano d’estos gasterópodos hai que destacar úa forma ben orixinal, a qu’usan nel lugar pixoto d’Ortigueira: caco. Sabendo os dexobeiros que fain nos hortos, podía pensarse qu’a palabra tuvese que ver col sustantivo caco ‘ladrón’, que, a pesar da súa pinta de palabra coloquial, ten úa orixe ben clásica: Cacus, el xigante que ye roubara bois a Heracles na Eneida. Pro tamén dá que pensar qu’en galego chamen caco a un pedazo de loza, de texa ou de vidro, porque eso relaciona a denominación pixota cua idea de cáscara ou cosco.

En galego, a forma cosco pra chamar al gasterópodo ta presente nos diccionarios, anque nun voléi en muitos datos sobre a súa estensión xeográfica: ta rexistrada en Santa Cilla do Valadouro (Foz) y nel conceyo de Ribadeo en Cedofeita y A Devesa (neste caso, na encuesta feita pral ALPI). Tamén la usan escritores da contornada de Mondañedo, así que ten traza de ser úa forma oriental. É máis común en galego el uso de cosco col significao de ‘foyas qu’envolven a espiga de meiz’. A denominación mayoritaria en galego é caracol, ademáis d’usarse outras como cascarolo, cornacha, caricola y carricola.

Na veira máis noroccidental del asturiano hai continuidá cuas denominacióis en galego-asturiano: en Veiga y Tox (Navia) dicen cascudu. Outras formas, ademáis del xeneral caracol, cua variante caricol, parten da reiz casc-, cosc-: cascariellu, cascariella, cascarote, cascoxu, coscoxu, coscoyu, cuiscu. Tamén ye chaman llimiagu, igual qu’al gasterópodo sin cáscara.

As etimoloxías tanto de caracol como de cosco son mui discutidas. En latín chamábase cochlea y nun pinta que d’ei veñan formas como caracol y outras como el catalán caragol ou el francés escargot. Según Coromines poden todas vir d’úa reiz prerromana d’orixe espresiva. Tampouco ta miga clara a etimoloxía de cosco y os estudiosos remiten tamén a posibles formas prerromanas que deron pé al latín cusculiu ‘béilaro’. Benjamín García-Hernández propón úa orixe núa forma cosco/cuscu que daba nome a os béilaros que botan dalgús árboles pra defenderse d’insectos parásitos usaos al largo da historia como tinte. Esas ideas de bola arredondiada ou de recubrimento duro atopámolas noutras palabras de linguas romances como coscojo ‘béilaro del carbayo’, cuscurro  (> currusco) ‘pico de pan mui turrao’, coscorrón ‘golpe na cabeza’, cosco ‘cáscara del grao de trigo’, ‘foya da espiga de meiz’, ‘paraza’… y, claro, nel noso cosco.

Rinchín (Coccinella septempunctata)

Rinchín nun prao nel Cristo (Uvieo).

Hai poucos bichíos tan queridos por todo el mundo como el rinchín (Coccinella septempunctata). A feitura y colorido d’este insecto coleóptero fainlo inconfundible. Ten dous élitros encarnaos ou anaranxaos que fain de defensa pras outras alas que tán debaxo y, claro ta, pral sou corpín. Pro el máis chamadeiro son as pencas mouras que destacan nel colorao: tres en cada élitro y outra nel medio dos dous, al pé da cabeza. El nome de xénero da especie (coccinella) é un diminutivo del latín coccinu ‘colorao’ y el epíteto (septempunctata) quer dicir que ten sete puntos. A traducción sería ‘a coloradía dos sete puntos’.

É bichín respetao popularmente y tense como animal sagrao, polo que nun hai que ferye mal. Y esto é asina, por exemplo, en toda Europa, como se ve nas súas denominacióis, dende el ladybird inglés (‘páxaro da Virxe’) hasta el petit vache de Dieu francés (‘vaquía de Dios’), pasando pol vacheta de la Madona italiano (‘vaquía da Virxe’) ou el galinha de Nossa Senhora portugués (‘galía da Nosa Señora’). Tamén hai en toda Europa conxuros pra ferye engalar y pra perguntarye, entre outras cousas, pol casamento ou pol tempo que vai fer. Pode qu’agora os máis novos nun lo sepan, pro os máis veyos aprendémos dende sempre a pousar derriba da mao el rinchín y deixarye qu’ande hasta que bote a engalar. Ás veces hasta podes axudar asoprándoye un pouco.

De seguro que terá que ver ese aprecio pol rinchín el feito de que sía un golitrón condo se trata de comer pulgóis y que polo tanto a súa presencia sía beneficiosa prá llabranza. Hasta se ten introducido en países unde nun se daba pra usalo como arma biolóxica na defensa dos cultivos. É posible atopar un rinchín y velo cuas patas encoyidas y sin moverse, como se morrese. Y é que, ás veces, se se sinte en peligro, pode ferse el morto y hasta botar úa sustancia amarelada que torna dalgús dos sous depredadores.

Os nomes que ye damos en galego-asturiano al coleóptero tein en común os máis d’elos el feito de levar diminutivos, cousa esplicable polo pequenín qu’é, pro, sobre todo, pol matiz afectivo que ye dá el sufixo a este bichín tan apreciao. Tamén é chamadeiro el feito de que nun mesmo sito poda usarse indistintamente máis d’úa denominación (por exemplo, en Mántaras recoyín tres xeitos diferentes de chamarye) y qu’as máis xenerales tían estendidas por undequera, sin amañar zonas claras. Presento os datos bibliográficos, que son abondos, completaos cos qu’eu fun recoyendo nestos anos.

Un primeiro tipo de nome é el que parte da palabra rei, concepto que de sou por si xa implica ese trato de respeto col que miran el insecto en tantas culturas. Déronme a forma rei en Bustapena (Vilanova d’Ozcos), Santalla y Nogueira (Taramunde). En Santalla pergúntanye al bichín pol casamento. Dícenye: «Rei, rei, rei, ¿pra únde me casaréi?». Pode que sía úa versión recortada da que me dixeron en Taramunde, unde aprovetan pra ferye máis perguntas: «Rei, rei, ¿casaréi? ¿Cántos anos viviréi? ¿Vintecinco? Eu nuno sei». Jesús Suárez López, nel sou libro Fórmulas mágicas de la tradición oral asturiana. Invocaciones, ensalmos, conjuros, recoye a partir de bibliografía y trabayo de campo muitas das rimas que se ye dicen al rinchín en Asturias. Da nosa zona dá úa ben interesante: «Rei, rei, dime pr’hacia únde me casaréi. Se nun mo dices, cápote con úa gaxola veya qu’encontréi». El estudioso galego Fermín Bouza-Brey tamén xuntóu, nun artículo mui largo y documentao de 1950, os nomes del rinchín en Asturias y el sou folclore, relacionándolos cos das zonas vecías. Y dá muitos datos que ye foron mandando da zona Navia-Eo. Entre elos, el de rei en Santa Colomba (Ayande) y Eirías (Eilao).

Da repetición del nome nel conxuro acabóu nacendo outra denominación: reirréi. Dixéronma en Vilela (San Tiso d’Abres), conceyo unde tamén la recoyéu Antonio Riera nun estudio publicao en 1950 sobre os nomes del rinchín en España. Na Veiga, rexistráronla Xoán Babarro en Paramios y José Antonio Fernández Vior en Abres.

Rinchín á busca de pulgón núa ortiga. Brañanoceo (Mieres).

De poñer diminutivos á reiz rei– pintan vir outras denominacióis pral bichín que se dan en galego-asturiano. A forma reinín dáse de leste a oeste: ta recoyida nel vocabulario de Mántaras y na encuesta del Atlas Lingüístico da Península Ibérica (ALPI) en Salgueiras (Vilanova d’Ozcos), pro tamén ma dixeron en Casarego (Tapia), Obanza (Castripol) y en Santalla. Nel Valín (Castripol), a fórmula que se recita, ademáis de perguntar pol casamento («Reinin, reinín, se me caso a únde iréi, pr’aquí, pr’alí ou prá veira del mar»), pide a súa intercesión pra qu’el padrín traiga comida («Reinín, reinín, vai dicirye al meu padrín que me dían pan y toucín»). Nel Monte, na parroquia naviega d’Anlleo, el favor que se ye pide é trer bon día: «Reinín, reinín, vei al cielo ya diye a tou padrín que mañá faiga solín». Xoán Babarro recoye a mesma denominación de reinín nel Villar de Buyaso (Eilao), Millarado (Santalla d’Ozcos) y Bres (Taramunde). Bouza-Brey dá un dato en Sampol (Bual).

Tamén temos formas como reinía, qu’amecen un diminutivo al sustantivo feminino reina. Recóyelo Xoán Babarro en Zadamoño (Eilao) y tamén mo dixeron a min nel mesmo conceyo, en Cachafol, unde s’amaña de manter a rima cantando «Reinía, reinía, vei diciye a tou padrín y a túa madría que mañá faga bon día». Aparte, déronme outro dato de reinía de Fontescavadas (Bual). Al nome pódenye amecer el complemento de Dios, como vimos que pasa noutras linguas. Así mo dixeron na Ovellariza (Vilanova d’Ozcos).

A forma reichín tamén é mui usada. Ese –ch– pode interpretarse como parte del sufixo diminutivo ou ben tratarse d’outra reiz diferente, reich-, que nun conozo en galego-asturiano máis que pral nome d’un páxaro, reicha ou reichín (Erithacus rubecula, máis conocido como paporrubio), anque ben podía ser neste caso úa palabra d’orixe onomatopéyica arromendando el piar. A consideración popular de respeto y cariño qu’hai hacía esta especie d’ave puido levar a chamarye igual qu’el insecto, ou puido el camín ser al rovés y ser el páxaro el que ye emprestóu el nome al insecto, axudao el proceso pol asomeñanza entre as palabras reichín y reinín. A denominación de reichín pral coleóptero recóyenla os vocabularios de Mántaras, A Veiga, El Franco, y Acevedo y Fernández. Son estos estudiosos os qu’apuntan el conxuro «Reichín, reichín, vai decir a tou padrín que mañá nos traiga un bon día de solín». Bouza-Brey dá tamén a forma reichín na Braña (El Franco), Candosa y Tol (Castripol), Tapia, Santo Miyao y Samartín del Valledor (Ayande), y A Veiga, vila unde alterna cua forma reicho («Reicho, reicho, abre as alas y vaite pral cielo»). Nas encuestas del ALPI recóyese nas Campas (Castripol) y en Bual. Aparte, eu tamén recoyín a palabra reichín nas Campas y As Figueiras (Castripol), na vila da Veiga y en Serantes (Tapia). Neste mesmo conceyo, en Salave dixéronme a fórmula «Reichín, reichín, vai dicir a tou padrín que mañá nos traiga un día de bon solín» y en Porcía, «Reichín, reichín, sube al cielo y diye a tou padrín que mañá faga bon solín». En Rozadas (Bual), nun pedían sol, senón que namáis perguntaban se lo iba haber: «Reichín, reichón, vei dicirye a tou padrín se mañá fai sol ou non». En San Xuyán (El Franco), pedíanye roupa: «Reichín, reichín, vai ver al tou padrín, que che faga un camisín».

Outra denominación en galego-asturiano pinta partir da palabra rancho ‘cocho pequeno’, con variantes diminutivas tanto en masculino como en feminino (ranchín, ranchía) y hasta úa, ranchelía, unde se superpóin dous diminitivos, ún d’elos (-ela) que xa nun é productivo na fala actual, el que supón un argumento pra considerala úa forma veya (rancho + ela > ranchela + ía > ranchelía). A forma ranchín ta recoyida por María del Carmen García nel sou Literatura de tradición oral en Presno («Ranchín, ranchín, vai á casa de tou padrín, comendo pan y toucín» ou «que che dé pan y toucín») y por Manuel Álvarez Rico nun artículo sobre el folklore en Ayande, unde dá a fórmula que dicen en Samartín del Valledor: «Ranchín, ranchín, vei decir a tou padrín que mañá faiga solín». Bouza-Brey dá el dato na vila de Castripol, con este dito ben orixinal: «Ranchín, ranchín, abre as alas pral molín». Tamén me deron el dato de ranchín na vila de Castripol, y nel Trobo y nel Valín, nel mesmo conceyo. Xoán Babarro recoye a forma feminina, ranchía, en Pelóu (Grandas). Eu apuntéila nel mesmo conceyo, anque col amecedura de de Dios, en Castro. Con ese mesmo complemento, anque apegao á forma ranchelía, chámanye al insecto en Penafonte (Grandas), al que ye piden ademáis un labor de contabilidá: «Ranchelía de Dios, cúntame os didos y vaite con Dios». É fórmula que se dá tamén, según recoye Bouza-Brey, en todo el metá sur de Galicia y en Asturias.

Anque costa caro escoyer a forma máis usada en galego-asturiano, a denominación que constatéi en máis conceyos, ademáis de reinín, é a de rinchín. Pode que se trate d’un cruce entre reichín y ranchín, se nun tán tamén involucradas outras palabras usuales como rincho, rinchar, etc. Aparte da encuesta feita en Freal (Navia) pral ALPI, recoyen a forma os vocabularios de Mántaras, A Roda («Rinchín, garrafín, vai decir a tou padrín que mañá haxa bon solín »), Bual («Rinchín, rinchín, vei decirye a tou padrín que mañá faiga bon solín»), Ponticella («Rinchín, rinchín, vei deciye a tou padrín que mañá faiga solín») y El Franco. Xoán Babarro recoyéula en Tol y Obanza (Castripol) y en Sarzol (Eilao). Bouza-Brey dá noticia da palabra en San Xuan (El Franco), Andés (Navia), Sarandías y Bual (Bual), El Vidural y Arbón (Villayón) («Rinchín, rinchín, vei decir a tou padrín que mañá y pasáu faiga bon día de solín») y Matafoyada (Tapia). Tamén me deron esta forma nas Campas (Castripol), Serantes (Tapia), Vivedro, Trelles y Xarrio (Cuaña) y en Andés y Navia. En Valdepares (El Franco) cuntáronme úa fórmula ben guapa: «Rinchín, rinchín, vai á casa de tou padrín: que te vista, que te calce, que che poña os calcetos qu’el outro día che din». Tamén é chocante a qu’apuntéi en Mántaras: «Rinchín, fun al cielo y nun volvín y encontréin a meu padrín comendo pan y toucín. Y pedínye un bocadín y deume col palanquín. Y pedínye un bocadón y deume col palancón». En Lloza (Cuaña) dixéronme rinchín de Dios. Bouza-Brey tamén recoye a forma rincho en San Xuan (El Franco), que, como el xa visto reicho, pinta ser úa reconstrucción a partir da forma diminutiva. Úa denominación que cruza reichín y rinchín é reinchín, palabra que ta rexistrada nel vocabulario de Bual.

Hai un xeito de chamarye, arín, que namáis constatéi en Ortigueira (Cuaña): «Arín, arín del perriquichín, vei buscar al tou padrín, pa que mañá faga bon solín» ou «vei dicirye al tou padrín que mañá vei fer un bon solín». Ocúrreseme que, xa que nel nome se fain tantas comparanzas con animales (con vacas, cais, páxaros, galías…), ¿poderá tratarse d’un diminutivo d’aro, qu’é como ye chaman neste lugar pixoto a dalgúas especies d’álcidos como Alca torda, Uria aalge ou Fratercula arctica? Trátase d’aves marías que recordan de dalgún xeito a os pingüíos, así qu’a súa traza simpática puido favorecer el empréstamo, col diminutivo correspondente, pra chamar al insecto.

Tamén é diferente del todo el nome que ye dan en Tormaleo (Ibias): arzolín. Recóyelo Xoán Babarro y tamén me deron el dato en Fandovila, na mesma parroquia. Pode qu’a orixe da palabra nun teña que ver cua malura que sal nel oyo, senón que sía úa confusión a partir de marzolín, qu’é como ye chaman por exemplo na Estierna, nel mesmo conceyo, pro xa na zona de fala asturiana. El nome viría del mes de marzo, condo cua primavera empeza a verse el bichín.

Condo el rinchín sinte peligro, faise el morto y bota úa sustancia amarelada que torna a dalgús dos sous depredadores. Núa campela nel Aramo (Riosa).

El estudioso galego Bouza-Brey, nel sou artículo, recoye outros nomes máis. Dalgús casteyanizaos, como angelín, en Meiro (Cuaña). Tamén de Cuaña, en Xarrio, dá noticia da forma andarín, que pode ter relación col feito de poñelo a andar na mao hasta qu’engale ou ben col andolía (‘Hirundo rustica’, ‘Delichon urbicum’), páxaro qu’en asturiano tamén chaman andarina. Hai que reparar en qu’al rinchín en asturiano tamén ye chaman andarina de Dios, núa relación máis entre el nome del noso bichín y el de páxaros queridos ou respetaos. Tamén Bouza-Brey dá el dato ayandés de carrachín de Dios, en Monón («Carrachín de Dios, abre as alas y veite con Dios»). El vocabulario de Monón y Castaedo, de Marcelino Lozano, publicao nel 2014, recoye a palabra carrachín y hasta el dito «Carrachín, carrachín, vei deciye a tou padrín que mañá faga solín», pro xa nun lo relaciona col noso rinchín, senón col sou uso como apelativo cariñoso pra falar cos nenos pequenos. É un proceso qu’aveza a darse: esquéicese el acepción orixinal y acaba usándose namáis outra acepción derivada da primeira. Tamén en Ayande, en Berducedo, Bouza-Brey apunta a forma paxaría de Dios, que tamén ye dan como propia de Matafoyada (Tapia), unde alterna con rinchín. D’este mesmo xeito é el nome de paxarilía de Dios que recoye a encuesta del ALPI feita en Cuantas (Ibias). Nestos casos tamos delantre d’un cruce entre úa das denominacióis en galego-asturiano da paxarela y a del noso coleóptero.

Os nomes propios del galego-asturiano adéntranse tamén pola veira del asturiano occidental. El vocabulario de Tox (Navia) recoye reichín, forma que tamén constata el de Vigu y Santa Marina, nel mesmo conceyo, cua variante de reichu. Xoán Babarro recoye reizulín (outra vez úa mezcra de formas: rei y arzolín) na L.liera (Villayón) y reinín na Rebol.losa (Villayón) y El Rebollu (Ayande). Tamén recoye paparachín en Busmente (Villayón), ben sei qu’un error por paparrachín, forma que recoye el ALPI na escuesta feita alí. Tamén Bouza-Brey constata formas como reina en Paredes (Valdés) y reinín en Barcia y Trevías (Valdés) ou en Bourres (Tinéu). Son propias del occidente de fala asturiana, ademáis das xa ditas, outras como rei, reisol, refisol… Pro hai máis nel resto d’Asturias: andarina de Dios, anina de Dios, anxelín del cielu, caracol de Dios, caracol de San Xuan, caracolín de Dios, catasol, catalina, catalinina, catalinina de Dios, cataxina, cogollín del rei, corderín, costudera, cuspitina, nanina, nina de San Antón, paxarina de Dios, palombina de Dious, perrín de Dios («Perrín de Dios, cuéntame los deos y vete con Dios»), perrina de Dios («Perrina de Dios, abri les ales y vete con Dios»), perrín de San Roque, pirina, pirina de Dios, pitina de Dios, pollarina de Dios, santina, tarralina de Dios, vacallorina, vaquina de Dios, zapaterina de Dios

En galego son muitos os xeitos de chamarye, ás veces relacionaos col nome de Xuana (bixaniño, xoana, xoano, xoaniña, xoanitiña): «Xoaniña, voa, voa, que teu pai está en Lisboa e túa nai está na cama a comer pan e cebola»; ás veces cruzándose cos nomes galegos da paxarela (avelaira, avelairiña, subeliña, paxariña, polvoretiña de Dios); ás veces dándoye poderes d’adivía (adiviñón, deviñón, sabiñón): «Adiviña, adiviñón, se mañá hai sol ou non». Tamén se dan denominacióis relacionadas col rei (rei, rei-rei, renrén, casarrei) y outras que tein que ver cos sous poderes teóricos de saber se vai haber sol (pitasol, patisol, catasol, papasol): «Papasol, papasol, vai e dille ó teu señor que traiga cincuenta días de sol». Pro hai máis nomes: caiota, costureiriña de Dios, penoniña, rosiña, barrusiña, barrusiño, pitarrúa… Bouza-Brey estrema dúas zonas: úa nel metá norte unde predominan as formas rei ou ren y outra pral sur que sigue contra Portugal unde mandan as formas relacionadas con xoana. Na veira máis achegada a Asturias, na Ribeira de Piquín, tamén ye chaman reichín.

Nun ten qu’estrañarnos toda esta variedá. Anque nel casteyano dos libros ye chamen al noso bichín mariquita ou vaquita de Dios, tamén hai un nome en cada sito. Un exemplo: José Manuel Fraile, namáis na provincia de Madrid, recoye, ademáis das xa ditas, estas outras denominacióis populares: abejita, antoñito, becerrita, capillita, coca, coquita, gatita, juanita, mariposa, mariquita ciega, mariquita de san Juan, palomita, pastorcillo, San Antón, San Blas y zapatera. Como se pode ver, as motivacióis y tipos son aparecidos a os que se viron na nosa lingua y nas vecías, y queda claro que conviven muitos nomes en territorios ben pequenos.