Bidureira (Betula pubescens)

Bidureiral en San Andrés (Trubia, Uvieo) (31/10/2016).

Ún dos primeiros poemas qu’escribín en galego-asturiano titulábase «Bidureiras d’inverno» y foi tamén el nome qu’uséi pral primeiro poemario que publiquéi. Daquela, vivindo fora del occidente asturiano, el recordo da paraza branca das bidureiras, chamadeira sempre nos montes espidos del inverno, era úa imaxe que se me renembraba y que me levaba mentalmente al paisaxe da mía terra. Á señardá, qu’é tan escoyida ela, crisábame cua clarencia del arna y fíame esqueicer esos montes chíos d’ocalitos que cubren búa parte da marina…, pro tanto dá. El caso é qu’a bidureira sempre significóu pra min algo especial y, evidentemente, é el árbol máis guapo que poda haber.

A bidureira (Betula pubescens) chama el atención primeiro de nada pola paraza branca, con gretas horizontales nos exemplares máis veyos y qu’esfola mui fácil, como se fora papel. As foyas son de xeito romboidal y aserradas nas veiras. É como se pingaran del árbol: condo hai sol y yes dá el vento, pintan esas lámparas de cristalíos dos teatros y salóis. Tamén son chamadeiros os frutos, que salen amañando úa especie de recimos qu’aporondan y que tein un feixe de semente nelos condo madurecen. A bidureira é dos primeiros árboles que salen nos sitos que se volveron monte ou que queimaron y tamén é dos primeiros caducifolios que botan foya na primavera. A súa madera sempre s’usóu nel medio rural pra un feixe de cousas. Úa das máis características eran as galochas, qu’é mui al xeito pra eso. Pro tamén as tiras enroscadas da paraza s’usaban muito pr’alumar. Chámanyes en asturiano occidental yérgulas, y en galego, candiolas, anque nun sei se el galego-asturiano ten dalgún xeito particular de chamaryes.

Del nome popular de Betula pubescens en galego-asturiano temos ben datos nos vocabularios y ademáis déixannos ver qu’é normal a convivencia nun mesmo sito de máis d’úa denominación: bidureira na Veiga, Mántaras, A Roda, Bual y Ponticella; bidrueira y biduleira en Eilao; bidur (en feminino) na Veiga, Bual y Ponticella; abidur, na Veiga y Bual; bidueira, na Veiga; biduro en Mántaras y na Roda, unde esplican qu’esta forma ta especializada tamén pra referirse á madera (por exemplo, Tumbéi úa bidureira pra fer galochas, pro Estas galochas tán feitas de madera de biduro). Finalmente, Acevedo y Fernández recoyen a forma masculina bidureiro, y tamén lo fai el libro de José García sobre a fala del Franco, mui deudor del obra d’aquelos dous estudiosos.

Bidureira nova al pé del camín en Casielles (Les Caldes, Uvieo) (2/4/2017).

Xuntando estos datos publicaos cos que fun recoyendo inéditos, pinta qu’a forma bidureira é a máis estendida xeográficamente nel occidente eonaviego, aparte de qu’é propia namáis del galego-asturiano. Apuntéila en Arancedo y San Xuyán (El Franco), Montavaro (da parroquia de Balmonte, Castripol), Rozadas (Bual) y Corondeño (Ayande). Tamén nel ETLÉN recoyéuse esta forma nel Pato (Bual). Polo tanto, a súa estensión chega, alomenos, dende A Veiga hasta Villayón y dende el mar hasta a serra d’Ayande.

Dentro d’esta zona tán as variantes xa ditas de bidur, qu’eu tamén sentín na Grandela (Balmonte, Castripol), y biduro, qu’apuntéi en Montavaro y San Xuyán (neste lugar franquín, como nel caso da Roda que xa se dixo, úsase máis ben referido á madera del árbol).  Tamén nel ETLÉN se recoyéu a forma feminina bidul en San Salvador (Ayande).

Máis al occidente y al sur dibúxase outra zona, a de bidueira (ou bidrueira), á que podo amecer os datos de bidueira recoyidos na Veiga (Tremiado y Zreixido) y en Pezós. Tamén oriental y sureña é úa gran zona de budueira, forma qu’apuntéi no Chao (San Tiso d’Abres), Bustapena (Vilanova d’Ozcos), El Mazonovo (Santalla d’Ozcos), Castro (Grandas) y Os Coutos (Ibias), cua variante budieira, que me deron da Ovellariza (Vilanova d’Ozcos).

A todas estas formas hai que xuntar abedul, en feminino (úas abedules pequenas), que recoyín en Mourentán (Ibias), y abeduleira, sentido nel Monte, na parroquia naviega d’Anlleo. Nel ETLÉN recoyéuse el abidul en Villamayor, na parroquia ibiana de Cecos.

Tamén hai ben vocabulario pra chamar al monte de bidureiras, que depende del nome que ye dan na zona al árbol: bidureiral, bidueiral, budueiral, budieiralbudual… Os lugares d’El Bidural en Bual y Villayón remiten a un colectivo formao a partir de bidur ou biduro. Y topónimos menores como A Biduleira, en Pezós, pintan ser testimonio d’un xeito antigo de referirse al monte dos árboles qu’hoi alí chaman bidueiras.

Detalle del arna d’úa bidureira. Mántaras (Tapia) (3/7/2014).

Todas as nosas variantes del nome del árbol vein d’úa latinización d’úa palabra céltica anterior, *betullos. Esplica Coromines qu’é na súa variante feminina, betulla, como pasóu al latín. Pinta que detrás d’esa palabra ta úa reiz indoeuropea guet– ‘pez’, d’unde vén tamén a palabra bitú, porque cocendo a pez da bidureira amañaban os galos úa especie de galipote.

A forma máis estendida en galego-asturiano, bidureira, é un derivao a partir da reiz bidur (> *betule > betulla) amecéndoye el sufixo –eira. Houbo resultaos diferentes na consonante final líquida, –l ou –r (bidul, bidur), el qu’esplicaría a forma bidueira, que viría da perda del -l- intervocálico (biduleira > bidueira). Nun ten que chamarnos el atención atopar palabras con perda de -l- en zonas unde hoi nun se perde. Ben poden ser empréstamos de sitos vecíos ou quizáis máis ben testigos d’etapas anteriores unde a fala local tía esa característica. Tamén pasa con palabras como pao (‘palo’), que s’usa en sitos unde, sicasí, hoi dicen filo, calente, molín, doler

A forma biduro pode ser el resultao esperable a partir d’úa forma hipotética *betulo ou ben úa masculinización posterior a partir del feminino bidur. Ese baile de vocales que se dá noutras variantes, con asimilacióis (budueira < bidueira) ou con metátesis (budieira < bidueira), é perfectamente normal.

En conto ás formas col a- protético que se recoyen en galego-asturiano (abedul, abidur, abeduleira), tamén remiten á mesma orixe.

En galego as formas máis estendidas son en masculino: bido y bidueiro (con outras variantes como bidro y brido), mentres que nel oriente de Galicia predominan bidul y bidulo. Pro tán recoyidas nos vocabularios muitas máis variantes, con a- (abidueira, abidueiro, abedoira, abedugo, abedulo, abeduzo, abidul…) y sin él (bidueira, bedreiro, bedolo, bedugo, bedul, bedulo, betuxo, bidul, bídalo, bideiro, bidouro…). Topónimos galegos mui estendidos como A Bidueira pintan ter valor colectivo y non individual (igual que castiñeira en galego é ‘sito poblao de castañeiros’), como xa s’apuntóu pral caso d’A Biduleira de Pezós.

En asturiano predominan as formas con a-: abeduriu (con variantes como abeduliu), abidul (con variantes como abidur, abedul, bidul, bedul), abedugu y abedulu. De todo este feixe de variantes, el diccionario normativo del asturiano escoyéu namáis dúas: abeduriu y bidul (ésta feminina).

Lin (Linum bienne)

Flor de lin nun prao de Mántaras (Tapia) (30/4/2016).

Noutros tempos, hai xa ben anos, el lin labrábase en todo el occidente asturiano pra fer roupa. Ademáis, núa economía froxa y sempre nel límite da subsistencia, a venta da tela era úa axuda prá economía familiar. Hasta os comerciantes importaban lin del Báltico porque el del país nun era abondo y os intermediarios vendíanlo despóis a os labradores pra que lo trabayaran, filaran y texeran. Cua chegada del algodón, y despóis cua xeneralización das fibras sintéticas, a labranza del lin foi deixándose y quedóu namáis nas zonas máis isladas del occidente.

Condo andaba perguntando nel brao por nomes de prantas, os labradores veyos de Mántaras y de Salave señalábanme pra úas herbas con úas flores pequenías, d’un azul mui clarín, y dicíanme qu’era el lin que quedaba d’aquelos tempos d’antano en que se semaba. Pro a cousa pinta máis complicada dende un punto de vista botánico. El xénero Linum ten un feixe d’especies distintas y sufríu un proceso d’hibridación entre elas qu’ás veces fai amolada a súa clasificación, basada sobre todo en cuestióis morfolóxicas asociadas al sou reparto xeográfico pol mundo. A especie labrada hoi en día, da que se saca el filo pra fer tela, é Linum usitatissimum. Al parecer, a especie que podemos atopar nos nosos praos, Linum bienne, é el ancestro del que provén a raza que se labra, pro eso foi despóis d’úa escoyeta feita al largo da historia entre os exemplares cuas características máis al xeito prá finalidá que se buscaba. As dúas especies, L. usitatissimum y L. bienne, tein el mesmo númaro de cromosomas y poden cruzarse entre elas, polo qu’a súa clasificación ten dao muito que falar y escribir. Mesmamente, nun tempo chegaron a considerarase como subespecies (Linum usitatissimum subsp. usitatissimum a primeira y Linum ussitatissimum subsp. angustifolium a segunda) d’outra especie que las englobaba, Linum usitatissimun. Agora clasifícanse como especies distintas, anque hai especialistas qu’atesan qu’a raza cultivada é en realidá úa quimera clasificatoria formada por un feixe de razas escoyidas pol ser humano prá labranza.

El lin bravo que se pode ver nestos tempos atopámolo nos praos soliaos condo chega a primavera, y sobre todo nel brao, porque empezan a destacar as florías, pequenas pro chamadeiras, entre el herba. Son mui guapas y delicadas, d’un color azul abrancazao; se se repara nas foyas das flores, vense nelas us nervios azulaos máis escuros. Tamén chaman el atención as anteras (as puntas dos estrambres), de color azul intenso. Outro xeito de reconocer a pranta del lin é polas capsulías redondas, acabadas en pico, cos cinco sépalos alredor, nas que despóis ha a salir a semente, a liaza, que s’usaba tamén pra fer cataplasmas.

A palabra lin ta recoyida na nosa terra nos vocabularios de Mántaras y A Veiga; a forma palatalizada, llin, ta nos da Roda, Monón y Castaedo, Acevedo y Fernández, y Bual. Eu anotéila en Bustapena (Vilanova), O Chao (San Tiso), Zreixido (A Veiga) y Pezós (lin), y en Salave (Tapia), Vivedro (Cuaña), Rozadas (Bual) y Corondeño (Ayande) (llin). El resultao en galego-asturiano é sempre en –in, acabo asturlionés que s’estende tamén pola franxa máis oriental das provincias de Lugo y Ourense. Nel resto del galego os resultaos son en –iño (con perda de –n– y aparición d’un -ñ- a partir da vocal tónica nasalizada). En asturiano, a forma llin (ou l.lin, según as zonas) é propia d’úa franxa que vai pol noroccidente, en continuidá col Navia-Eo, y chega hasta el Cabo Peñes, mentres que nel resto del territorio dizse llinu (ou l.linu).

Á pranta del lin é búa de reconocer nos praos condo empeza a botar a flor. Mántaras (Tapia) (30/4/2016).

As lieiras (ou llieiras) eran os sitos unde se labraba el lin. Ei tán topónimos como A Lieira (Castripol, Grandas), Liares (Ibias) ou Liñeiras (Santalla d’Ozcos), unde se ven os dous resultaos posibles na zona del -n- intervocálico latín: a desaparición característica del galego-asturiano y a palatalización posterior, propia de galego y portugués, que se dá nas veiras máis occidentales del Navia-Eo.

Pro tamén noutros topónimos vese el rastro histórico da labranza del lin: despóis de coyida a pranta, esta metíase a amolecer en pozos al xeito nos ríos, os córrigos, palabra veya qu’einda se recorda en muitos sitos, pro da que noutros nun queda máis testimonio que na toponimia menor. Por exemplo, en Mántaras, el Río de San Antonio camín da súa desembocadura nel ribeiro de Represas en Tapia conócese como El Río dos Córrigos. Mesmamente, a poucos quilómetros al leste, en Salave, cerca del lugar de Picocegueiro, hai úa terra que se chama Llares ou Lliares y que ta derriba d’un regueiro que tamén se conoce como El Río dos Córrigos.

En sitos como Pezós einda apuntéi dalgúa palabra que se recordaba relacionada col trabayo del lin. Por exemplo, qu’a pranta mazábase con un mazón de madera y a ese labor chamábase gramar (verbo que noutros sitos úsase pral feito d’amasar muito el pan). Tamén na Veiga me cuntaron qu’el lin recoyíase en mañuzos que se levaban despóis a un córrigo, unde quedaban un tempo a remoyo. Estendíase despóis nun prao pra que secase y, desque taba enxuito, fíase en mañuzos outra vez y levábase á casa, unde se mazaba col mazote pra que cayera a gra. A pranta íbase pasando despóis pol rastrel, un aparato con pinchos cos que s’iba xebrando a estopa, máis basta, y el cerro, qu’é el lin miyor, col que se fía úa sarga máis fina qu’a d’estopa. Así y todo, a palabra máis común pral aparato é restelo ou restrelo (cuas variantes correspondentes na zona de palatalización: restello, restrello). Nel libro de Marcelino Lozano sobre os lugares ayandeses de Monón y Castaedo chámaye rastello. Esplica que primeiro a pranta pisábase col pisón, que podía ser un mazo al xeito d’un balancín, qu’al calcar sube y al soltar baxa y maza nel lin; ou ben dúas trabas embisagradas, úa con regos y el outra con salintes, qu’al zarralas machacaban a pranta. A bastedá da estopa ilústrala Lozano col dito ¡Es más basto qu’úas bragas d’estopa!

En 1927, el filólogo y etnógrafo alemán Fritz Krüguer anduvo investigando pol suroccidente asturiano y das súas pezquizas por Ibias sacóu os datos que despóis publicóu, en 1948, nun artículo en portugués sobre el lin nel valle del río Ibias, unde na parte de Degaña einda daquela se labraba. Ei describe dafeito todo el proceso largo que levaba convertir a pranta en filo y ilústralo con úas fotografías ben interesantes.

Ortiga mansa (Lamium maculatum)

Flores d’ortiga mansa na veira d’un camín en Sontolaya (Morcín) (15/4/2016).

De neno nun tía mui claro se a ortiga mansa (Lamium maculatum) picaba ou non. Víasla medrar entre as ortigas que pican, as del xénero Urtica, y nun sabías mui ben se todo era a mesma pranta, porque ademáis asoméñanse muito nas foyas. Tanto úa como outra nacen en sitos mui aparecidos; sobre todo vense xuntas nas veiras húmedas y avesías dos camíos. As foyas del ortiga mansa, peludas y del xeito das das outras ortigas, nel inverno avezan a botar úa manchas abrancazadas. É a característica da especie que nos recorda nel sou nome científico el epíteto maculatum ‘dexobao’.

El que si diferencía a ortiga mansa del outra é as flores arrosadas que ten, úas flores que tán ei todo el ano, polo qu’é úa pranta das poucas que dan color nel inverno. Esas flores, mui características pola súa forma de tubo qu’abre al final en dous beizos, arrincábanlas os nenos pra chupalas porque tein úa gotía dulce de néctar. D’ei el nome popular que ten a especie en dalgús sitos, como el de chupóis que recoyín en Mántaras (Tapia) y el de chupos que me dixeron en Villouril (Navia).

Cuneta chía d’ortiga mansa en Les Caldes (Uvieo) (30/10/2016).

Pro el nome que máis atopéi foi el d’ortiga mansa, qu’apuntéi nel Monte (na parroquia naviega d’Anlleo), en Ouria (Bual), nos lugares de San Xuyán y Llobredo (El Franco) y nas Campas (Castripol). Tamén en Mántaras recoyín esa forma, anque daquela nel meu vocabulario púxenla por error como sinónimo del amentón (Mentha suaveolens), pro ta claro qu’ortiga mansa ten que referirse a Lamium maculatum. Ese adxetivo mansa aprícase de xeito metafórico pra dar a entender qu’esta pranta nun pica, como el outra. Xa se víu nel caso del castañeiro el uso de manso pra estremalo del bravo, el que ta sin inxertar, pro hai máis casos na fitonimia popular qu’han a salir máis adelantre, como el nome de de cardo manso (Sonchus oleraceus), pra estremalo d’outras especies de cardos que si que tein pinchos curiosos.

A especie Lamium maculatum recibe el nome de chuchameles ou chupameles en galego, ademáis d’estruga morta (hai que recordar que nesta lingua ortiga tamén se diz estruga). A idea de chuchar ou chupar volve darse nel nome da pranta en Portugal, unde ye chaman chuchapitos ou chuchas. En asturiano hai denominacióis tanto por causa del asomeñanza cua ortiga (ortiga mansa, ortiga muerta, calzones d’ortiga muerta, ortiga que nun pica, ortigón), como pol uso alimenticio infantil (chupamiel) y pola forma chamadeira das flores (paxarinos). En conto al casteyano, chámanye chupamieles, ortiga fétida, ortiga manchada ou el máis estendido ortiga muerta, ademáis del adaptación del nome científico, lamio, anque se trata d’un término mui erudito.

Toxo (Ulex spp.)

Flores de toxo. Los Cabriales (Uvieo) (25/1/2017).

Mía bola, qu’era de Rozadas (Bual), al pé da serra de Penouta, cantábanos úa cántiga que dicía «A reiz del toxo verde éche mala d’arrancar; os amores da montaña sonche malos d’olvidar». As imaxes qu’atopamos nas letras das cántigas populares son ben guapas ás veces. Préstame esa comparanza tan poética entre a reiz del toxo agarrada á terra y el acordanza d’un amor que costa caro esqueicer. El toxo (Ulex spp.) forma parte fundamental del medio natural del occidente asturiano y quizabes por eso tamén é un elemento enreizao nel noso paisaxe sentimental. Sempre ta presente: as especies d’este xénero que se dán pola nosa terra tein etapas distintas de floración y todo el ano podemos ver as flores marelas nel monte. El polen recóyenlo as abeyas nel sou engalar sin descanso por entre os toxos. Nunca sentín ningún nome específico pras súas flores en galego-asturiano, y eso qu’en galego hai un xeito ben guapo de chamarye: chorima ou chorida (variante esta última recoyida en conceyos del oriente lugués, así que de seguro que pra Os Ozcos ou Grandas conoceráse).

É pranta que s’estende ben polos sitos de monte y amaña bouzas terribles agora que naide la roza nin la aproveta. Son os toxeiros, toxales, toxedos ou toxeiras, que con todos estos sinónimos se conoce nel estremo occidental asturiano. As súas espías siguen picando ben tempo despóis de pasar por entre elos y como comparanza col muito que pincha arrimarse a os toxos ta a espresión aplicada ás personas de mal carácter de ser un toxo ou como un toxo bravo.

Anque lo tíamos asociao al idea de monte, de terras de vaco, noutros tempos el toxo labrábase. A súa gra, a nabía de toxo, semábase en leiras que despóis se segaban pra dar de comer a os cabalos. As especies que se labraban eran Ulex gallii ou Ulex minor, razas pequenas y moles, porque el outra especie qu’hai na nosa terra, Ulex europaeus, medra muito máis (chega a os dous metros y medio d’altura) y pode botar troncos ben gordíos.

Toxos en flor entre as penas calcáreas da Mostayal (Morcín) (17/2/2013).

Os toxos miudos segábanse col rozón, úa gadaña de foya curtia y resistente, y pañábanse col forcao. Pra cortalos tamén s’usaban el foucín ou fouzo y a fouz ou podón. Íbase a elos pra os cabalos condo einda taban tenros y verdes. É el qu’en Tapia y El Franco chaman verdeñas y, anque s’entende tal cousa como ‘toxo verde’ en xeneral, nun sei se se referiría en orixe ás razas miudas del xénero das que faléi antias.

Pra feryes máis búa a comedeira a os burros, os toxos picábanse con úa cuitela, picadeira ou pica. Eran dous ferros cortantes eneixaos y el de baxo taba encaxao nun banco, de tal xeito que s’iba pasando el toxo y cua cuitela de riba, que podía ser recta ou curva, íbase cortando.

El toxo muido tamén se segaba pra fer estrume, esa mezcra de toxos y outras prantas del monte como a gancela y as folgueiras cua que s’estraba el tarrén das cortes, pro tamén as corradas das casas y os camíos. Da mezcra d’ese estrume cuas buleiras y el mexo das vacas amañábase el cuito que despóis de curtido valía pra cuitar as terras. Pro el toxo tamén tía máis aplicacióis prá labranza. En Mántaras cuntábanme os labradores veyos que se botaban verdeñas nos regos porque se dicía qu’axudaban a qu’a terra cocera, a que se puxera suave, pra despóis labrar os nabos. Tamén m’esplicaron que condo se semaba cebada ou avías, un xeito de felo era ir andando pol rego botando a gra y levando atao al cinto por detrás un toxo. D’ese xeito iba arrastrando y tapando un pouco a semente pra que nun la comeran os páxaros.

El toxo tamén ten importancia como leña. El olor que dá el toxo condo queima na cocía é dulce y ben rico. Era con esta pranta cua que se roxaban os fornos pra fer pan, porque ten muito poder calorífico. Y tamén con ela se fía carbón nel monte pra despóis vendelo a xastres y costureiras nas vilas, que lo usaban pra calentar as pranchas. Emilia Fernández, de San Xuyán (El Franco), tenme cuntao cómo s’amañaba ese carbón. A grabación pódese escuitar nel Atlas Sonoro da Rede de Museos Etnográficos d’Asturias.

Pro einda hai máis: a madera de toxo é mui dura y os troncos máis gordíos eran mui al xeito pra fer estrobos pras lanchas unde amarrar el remo. Tamén pra fer os tornos que valían de pasos pra engaramarse nas poleas que s’usaban pra subir el ouca dos ribeiros. Esa ouca iba metida núa dopra, úa especie de goxo feito con varías retorcidas de toxo. A flesibilidá das canas fía que tamén s’usaran na construcción de casas pra entretexer en horizontal con almas verticales feitas de castañeiro ou pino, macizar despóis con barro, dar de cal y amañar d’este xeito bolaos de sebe pra xebrar cuartos nas salas. De toxo eran tamén os bolos ou birlos que s’apegaban con bula nas soleiras de pedra y cos que se botaban partidas de pasabolo ou matabolo, el qu’agora chaman nas competicióis bolo celta. De toxo era el pincho col que xugaban os nenos a ese xogo, tamén chamao pico en roma, tentando de tumbar el palo espetao del outro. Acevedo y Fernández falan nel sou vocabulario, editao en 1932, d’un xogo que taba desaparecendo daquela nel occidente, a choca, que se xugaba con un palo de toxo, el cayado ou gayardo, y úa pelota.

Toxeiro nun ribón de monte nos Cabriales (Uvieo) (25/1/2017).

A palabra toxo ta recoyida en galego-asturiano nos vocabularios de Mántaras, A Roda, A Veiga, El Franco, Bual, Eilao, Ponticella y Castaedo y Monón. A verdá é que, al ser palabra tan xeneral, nun la teño apuntada máis qu’en Rozadas (Bual), Piñeira (Castripol), San Tiso d’Abres, Castro (Grandas), Pezós y Seroiro (Ibias). É término sobre el que nun hai seguranza etimolóxica y os máis dos autores fainlo proceder d’úa voz seguramente prerromana: *toju.

En galego é a forma toxo a máis común, con variantes dialectales como touxo ou toixo. Estrémase entre toxo arnio, arnaz, arnelo, arnello, arnao, albar, branco, cachas ou cachudo (Ulex europaeus), por un lao, y toxo femia, gateño, molar ou mouro (Ulex gallii, Ulex minor), por outro. Tamén ye chaman árgoma, palabra qu’eu nel Navia-Eo namáis sentín en San Tiso d’Abres, anque col sentido xeneral de ‘bouza, maleza’. É mui habitual este tipo de xeneralizacióis a partir d’acepcióis qu’al principio eran máis restrinxidas. Por exemplo, a palabra galega brexón ‘toxo grande’ (que ta recoyida na Veiga como broxón) eu ougüínla en Mántaras, cua forma berxón, pro col acepción máis xeneral de ‘bouza, sito chen de toxos y maleza’.

En asturiano hai trés xeitos de chamarye á pranta: a forma toxu é a propia da parte occidental, cotolla é a usada na zona central y oriental, y árgoma dase por todas as zonas.

Nel casteyano da península ibérica chámanye aulaga ou aliaga, ademáis de formas irmás del galego y el asturiano, como tojo ou árgoma.

Carola (Cyperus esculentus)

Dúas prantas de carola salindo entre el meiz. Mántaras (Tapia) (15/7/2012.

Hai un herba mui briza, brillante, de color verde claro, qu’aveza a salir nos meizales condo tán medrando y contra a qu’os labradores luitan. É un herba que chegóu de pouco á marina del estremo occidental asturiano. Dicíame un labrador que vera condo se deixara de labrar el trigo, aló a primeiros da década dos setenta del siglo pasao; outro cuntóume que chegara mezcrada cuas patacas de semente. Nun sei se é tan nova por estas terras, pro el que ta claro é qu’é úa especie alóctona, querse dicir, que nun é del país, que chegóu de fora. Así y todo, temos un nome popular pra ela. Os vocabularios de Mántaras, A Roda y El Franco recóyenlo: carola (Cyperus esculentus). En Mántaras tamén se pode ougüir herba carola. Outros sitos unde sentín el nome de carola foi nel Valín (Castripol) y en Salave (Tapia).

A carola ten a mesma traza qu’a xunga (Cyperus longus) y condo florece tamén bota úas espiguías aparecidas a ela, que por algo son del mesmo xénero, pro diferencíase da xunga, sobre todo, en qu’a carola bota us tubérculos nas puntas da reiz. Seguramente como descripción d’esas reices, ademáis del de carola, constatéi el nome d’herba da pera nas Campas y nas Figueiras (Castripol).

Tanto a carola como outra especie parente, Cyperus rotundus, tán consideradas prantas mui dañibles pra outros cultivos porque compiten con elos condo tán medrando y botan compostos bioquímicos que yes frenan a medría, ademáis de ser mui malas de descastar.

El que nun sabe muita xente é qu’a carola, anque os nosos labradores la consideren un herba ruía, noutros sitos lábrase. Esos tubérculos na reiz, que recordan nel sabor á noz ou al aveyana, úsanse pra fer a conocida horchata de chufas. El nome científico da especie, Cyperus esculentus, significa precisamente eso: ‘xunga comestible’. A carola, igual qu’outros cultivos que xa se comentaron como el azafrán ou el limón, trouxéronla á península ibérica os árabes. Foi na rexón mediterránea, con un clima al xeito prá pranta, unde s’estendéu. Y d’ei nacéu, despóis de secar os tubérculos das reices, a elaboración da horchata de chufas, bebida típica de Valencia. A palabra chufa con esa acepción é un empréstamo, porque chufa en galego-asturiano quer dicir ‘alabanza, palabras cuas que se chufa’ (Botóuye muitas chufas, chufóulo muito).

¿D’únde salíu a palabra carola pra chamar a úa especie alóctona? É evidente qu’el vocablo tía qu’esistir xa nel noso vocabulario pra chamar a outras cousas, pro aplicóuse al herba condo parecéu por estas terras y houbo que referirse a ela con dalgún nome. Nel léxico galego, anque pinta que nun s’usa carola pra chamar á pranta, si s’usa pra realidades aparecidas: carola refírese al bulbo d’úa pranta, sobre todo del nabo, y á piña que ten piñóis comestibles. Hasta ten outras acepcióis en galego ben emparentadas semánticamente cua idea de ‘coda dura’: úsase pra chamar ás bolas de bula apegadas al pelo das vacas y pra referirse al ampola seca d’úa mancadura. Y einda hai relación clara con outras variantes da palabra: carolo ‘carozo da espiga de meiz’, ‘cosco verde na noz’, ‘corteyo da parte de riba del pan’, ‘toira seca de terra’; corola ‘noz sin el cosco verde’, ‘noz col cosco verde’, ‘cosco verde da noz’; y corolo ‘grouña da fruta’. D’este reportorio de variantes, en galego-asturiano namáis ta documentada el vocablo carolo ‘carozo da espiga de meiz’ en Ayande. Aníbal Otero relaciona todas estas palabras col latín caryon ‘nuez’ y ten toda a traza de que tamén tía detrás da nosa herba carola cuas súas chufas duras na reiz.

En casteyano, a pranta conócese como juncia avellanada. En galego, ademáis de chufa, castañeta y herba da bola, chámase xuncia ou xunca doce. Nun puiden volar en ningún dato de cómo ye chaman en asturiano.

Castañeiro (Castanea sativa)

Castañeiro chen d’arizos en Llaviada (Bual) (18/10/2016).

Costa caro pensar nel outono y que nun se che renembren as foyas arroxadas dos castañeiros y el tarrén estrao d’arizos. El castañeiro (Castanea sativa) é un árbol que quitóu muita fame y qu’hoi, alomenos en Asturias, nun se ye saca a rendedeira que se ye podía sacar. A súa madera sempre foi mui apreciada prá carpinteiría, pra vigas, trabas, portas, ventás, arcas…, pro tamén pra fer cestos, mangos, trobos y hasta pipas pra tocar feitas cua paraza d’úa xota de castañeiro. Del sou uso pra fer mobles ten que vir el casteyanismo castaño pra chamar á madera, de tal xeito que muita xente estrema el castañeiro ‘árbol’ del castaño ‘madera de castañeiro’: Os armarios son de castaño, que tán feitos d’un castañeiro que tumbéi.

A denominación de castañeiro, formao col sufixo –eiro típico del galegoportugués pra dar nome a árboles, coye toda a zona del Navia-Eo en continuidá con Galicia, anque alí xa predomina a forma castiñeiro. Ta recoyida a palabra castañeiro nos vocabularios da Veiga, Mántaras, El Franco, Ponticella, Bual y Eilao. Nas encuestacióis del ETLÉN, que buscaba, entre outros muitos fenómenos, a distribución territorial dos sufixos –eiro y –al pra formar este tipo de palabras, obtúvose a resposta castañeiro (ou castañeiru) en todos os puntos eonaviegos (El Monte, Vivedro, San Xuyán, El Valín, Os Niseiros, Zreixido, O Chao, A Garda, Bustapena, Labiaróu, Teixeira, El Pato, Armal, Poxos, Pezós, Castro, San Salvador, Valdeferreiros, Vilamayor y Fandovila) y incluso en dalgún punto de fala asturiana occidental, anque el máis xeneral nestos lugares é a denominación asturlionesa feminina castañal, en continuidá col resto d’Asturias (unde alterna con castañar). As formas galegas típicas de castiñeiro atopáronse xa en dalgús dos puntos orientales de Lugo que s’encuestaron nel ETLÉN.

Na marina nun hai muitos castañeiros porque os montes repobláronse primeiro de pinos y despóis d’ocalitros, pro máis prá montaña einda se vén montes prantaos d’esta especie, con exemplares centenarios que tein tocóis anchísimos, cachopos veyos ás veces queimaos y afurancaos pol rayo. Pral sito poblao de castañeiros temos dúas palabras principales en galego-asturiano que, según os datos qu’hai dispoñibles, reparten el noso territorio en tres zonas: úa tira pol noroccidente unde se chama castañeiral (teño datos dende Tapia hasta San Tiso d’Abres: A Roda, El Valín, Zreixido y O Chao); outra, a meirande, unde se diz souto (entre os datos bibliográficos y os propios sei que se diz dende Navia hasta Ayande y, por suposto, chega hasta Galicia); y, entremedias, outra tiría unde conviven as dúas denominacióis, como na Veiga ou San Tiso d’Abres. Ademáis, el vocabulario de Ponticella (Villayón) recoye a forma castañeirúa col mesmo significao y el estudio sobre a fala del Franco, pola súa parte, apunta el sustantivo castañeira, forma qu’eu nun conocía en Tapia máis que como topónimo, pro que nos Coutos (Ibias) úsase einda col sentido de ‘castañeiral pequeno’.

A palabra souto, pola súa etimoloxía (vén del latín saltum ‘conxunto d’árboles’), ten un significao primario de ‘monte’, sin dar máis a raza del árbol, como se recoye nel vocabulario da Veiga ou eu mesmo constatéi en Poxos (Villayón), pro acabóu xeneralizándose en galego-asturiano col acepción máis reducida de ‘conxunto de castañeiros’.

Ún dos destelos que cain dos castañeiros col vento del outono. Llaviada (Bual) (18/10/2016).

Tense debatido muito sobre el autoctonía del castañeiro na península ibérica y sostíase que chegara ás nosas terras da mao de Roma, pro estudios paleontolóxicos y xenéticos demostran que xa lo había en etapas anteriores. El qu’é evidente é qu’a especie miyoróu históricamente con inxertos d’outras variedades y que se prantóu sistemáticamente dende a Edá Media hasta hai ben pouco pola súa importancia na alimentación y na carpinteiría. Os cambeos socioeconómicos (mesmamente na dieta), a esplotación forestal indiscriminada, as repoblacióis con especies forasteiras y enfermedades como a tinta foron acabando cos soutos qu’había antano.

El interés alimenticio del castañeiro ta nel sou fruto, a castaña, y pra eso os soutos cuidábanse muito y os árboles fradábanse y inxertábanse buscando a súa miyor productividá: son os castañeiros mansos, qu’os bravos dan menos castañas y máis pequenas. D’ei el epíteto del nome científico del árbol: sativa ‘labrada, cultivada’. Antano diferenciábanse muitas razas y hoi podemos atopar nomes nos vocabularios, pro, por desgracia, xa cuase nun sabemos qué características esactas tían esas variedades: paredeiras ou de parede, de bravío ou lei nova, de loriga ou llorigas, de xémara, de belude, de sueiro, condias, ferreiras, gallegas, de paganón ou paganas, terondias, vaqueiras, rapucas, mouriscas, verdiales… y hasta castañas da bruxa.

Hai un vocabulario mui importante relacionao cuas castañas y neso dispoñemos de máis información. Ademáis das monografías y vocabularios publicaos, hai descripcióis máis pormenorizadas en libros como Notas etnolingüísticas del conceyo da Veiga, de José Antonio Fernández Vior; Castaedo y Monón. En poucas palabras, de Marcelino Lozano Sol; ou La casa tradicional en San Martín de Ozcos, d’Adolfo García Martínez. Xuntando todas esas informacióis y outras inéditas podemos fer un repaso das palabras en galego-asturiano que tein que ver col aprovetamento del fruto del castañeiro.

Primeiro de que salia a castaña, el árbol ten que botar a flor, que se chama candela. D’ei nace el arizo, orizo ou ourizo, y dentro d’él, despóis de louregar ‘piyar el arizo color amarelada’ y madurecer, acaban de formarse as castañas. Da color del fruto naceron os adxetivos castaño y acastañao, mui usaos pra referirse al pelo ou a os oyos.

Condo xa madureceron os arizos, empezan a destelar (destellar na zona de palatalización d’estos resultaos), querse dicir, a abrir y a cayer dalgúas castañas. Son os restelos ou destelos (destellos na zona oriental). Condo sopra el vendaval nel outono, os arizos cain al tarrén y é condo se poden pañar. Alejandro Sela, el escritor de Vilavedeye, recoyéu úa adivianza sobre este tema: Pínguli-pínguli ta pingando, fúnguili-fúnguili ta fungando (as castañas que cain del castañeiro y el xabaril que las come). Adolfo García cita esta outra de Labiaróu (Samartín d’Ozcos): Alto me vexo, color d’ouro teño e por úa risada perdín conto teño (el arizo). Y tamén apunta un refrán qu’esplica a necesidá d’un brao calente y un setembre d’augua pra qu’haxa ben castañas: As castañas, en agosto asadas y en setembre molladas.

A ir ás castañas qu’hai nos arizos que cayeron al tarrén chámaseye ir al soutexo, soutar ou soutiar. Nos Ozcos tamén ye chaman vadiar y a os que las pañan, vadíos (esta palabra úsase en galego col significao de ‘vagabundo’). A lei consuetudinaria deixaba qu’a xente podese ir libremente ás castañas del tarrén, anque os árboles nun foran d’elos. Pra sacar as castañas del arizo, ou ben s’usa el pé (con zapato ou galocha), ou ben se bota mao das mordazas, úa especie de pinzas de madera usadas pra eso. El que si namáis pode fer el amo del castañeiro é varexar, querse dicir, dar con úa vara na rama del árbol pra que cayan os arizos. Era avezo que nos montes comunales cada casa marcara os sous castañeiros prantaos riscando un símbolo particular na paraza.

El feixe d’arizos que se xuntaba acorripábase, metíase nel mesmo castañeiral dentro d’úas construccióis circulares de pedra, as corripas ou corripias, y tapábase con folgueiras y foya pra que foran apodrecendo ou curtindo os arizos y ceibando as castañas. Desque pasaba un tempo, sacábanse os arizos da corripa y estendíanse con un angazo en tendales ou tendaladas y iban esbiyándose, debiyándose ou debuyándose as castañas, dacondo usando galochas ferradas. Os cochos ceibábanse polos soutos pra que s’alimentaran cosl refugayo das castañas del tarrén que quedaran. Antano nun se perdía un rispio y enguano apédranse toneladas d’elas nel monte.

El castañeiro empeza a botar a flor, a candela, xa a últimos da primavera. Mántaras (Tapia) (4/7/2015).

Pro, ademáis d’alimento pra os animales, as castañas eran parte fundamental da dieta humana. Como ben se sabe, as castañas poden comerse cocidas ou asadas. Cocidas poden ser con ou sin cosco ou pulgo, qu’é a paraza dura que las recubre. Se se cocen con pulgo chámanse mamelas. Vai en gustos, pro pra min as máis ricas son as cocidas y entriyadas en leite. Despóis d’aparalas ou pulgalas, namáis yes queda a tez que recubre a carne, el pulgazo, que se pela ben desque tán cocidas (así y todo, hai sitos unde se chama pulgo ou pulgazo a ese recubrimento interior y cosco al esterior máis duro). Condo xa tán nel punto de cocedura hai qu’escolalas, quitaryes el augua de cocer entornado a tarteira y deixando úa regandixa entre ela y a cobertoira pra qu’escape el augua y recudan. Desque se comen as máis enteras, sempre se poden xuntar nel cul da pota as faraguyas cocidas, ben ricas, pras que se recoye un nome ben chocante en Tapia nel blog A Salvadeira: fernandíos. Tamén en Tapia constatóu a comparanza con un peleyo de castaña pra dar a entender a pouca valía de daqué: Nun val un peleyo de castaña, por menos d’un peleyo de castaña, etc. Al aparar as castañas podemos atopar que nun tein miga dentro: son as castañas lolas (ou llollas). Tamén poden tar cocosas ou agurguyadas, condo tein bicho.

Os magostos son as reunióis festivas pr’asar castañas. É el que se chama magostar ou amagostar. Eso faise normalmente nun tambor ou torrón, un recipiente redondo con furaos que se pon derriba del lume y al que se ye vai dando voltas. Pra qu’as castañas nun estoupen al asar, hai que feryes primeiro un corte na paraza. Eso chámase amozcar, amozquelar, mozquelar (ou amozquellar, mozquellar, na zona de palatalización d’esos resultaos), amozquitar, capar y rayar. D’esas reunióis festivas alredor das castañas nacéu el acepción figurada d’amagostar: ‘maquinar, amañar daqué ás escondidas pra proveto propio’.

Nus tempos en que nun se dispoñía de conxeladores, ún dos sistemas pra qu’a comida durara muitos meses era secala. Eso tamén se fía cuas castañas, que se poñían núa especie de repisa derriba da lareira: el queizo, queinzo ou caínzo. El resultao eran as castañas mayolas ou amayolas. Xa Acevedo y Fernández relacionan ese nome col feito de qu’avezaban a consumirse dende a Coresma hasta el mes de mayo. Hai úa tradición que leva ese nome, as mayolas ou amayolas, da que conozo datos na Veiga y Navia, anque por exemplo, Anibal Otero recoye en Barcia (nel conceyo lugués da Ribeira de Piquín, al pé d’Asturias) a tradición das maiolas, unde el primeiro de mayo a xente qu’einda tía castañas regalábalas a os vecíos. El que me cuntaron a min é qu’os nenos y nenas salían en mayo con us altaríos con flores y cantando úas copras pedindo polas casas. Tamén en Tapia nos falóu Conchita Lebredo dos altares de mayo que fían as muyeres nel que, al cabo, son tradicióis precristianas vinculadas a ese mes que se dan en toda Europa y que despóis reaprovetóu a Igresia. En Zreixido (A Veiga) acordábanse d’un fragmento del que cantaban os nenos: «Aí vén el mayo detrás da Penela. Póñame as castañas, señora Bernabela. Señor Capitán…». En Navia era: «Mayolas a mayo, que se han derrotado, qu’aquí viene Xuan, qu’aquí viene Pedro, colas súas mayolas, que las trai nel medio. Se la mula rincha, tíraye del freno. Así fixo Xuan condo veu d’Uviedo. Llevántate, Xuan. Llevántate, Pedro, qu’abondo durmiche, que pasóu la mula y tu nun la viche». Copras aparecidas pódense atopar na tradición dos maios por toda Galicia (y ben d’elas, por certo, nel oriente lugués).

En conto ás formas nos territorios vecíos pra chamar al árbol, en Galicia dominan as formas castiñeiro y castañeiro, mentres que pral colectivo queren miyor os sustantivos souto y castiñeira ou castañeira. En asturiano dizse castañal ou castañar, como xa s’apuntóu, y pral colectivo úsase castañéu y castañeru.

Da presencia dos castañeiros quedaron ben testimonios na toponimia mayor, y sobre todo menor, da nosa terra. Fai un repaso d’elos Ana Cano nun artículo sobre os sufixos na fitotoponimia del Navia-Eo publicao nas Actas das Segundas Sesióis d’Estudio del Occidente. Por exemplo, col nome del árbol ta el topónimo A Castañal (Villayón), pro el interesante da toponimia é qu’as veces dános datos d’etapas anteriores da lingua, con sustantivos que xa deixaron d’usarse na fala habitual ou que tán mui esqueicidos ou son minoritarios. Por exemplo, de nomes pra chamar a un sito poblao de castañeiros, vein topónimos como Castañeira (Tapia, Villayón), O Val das Castañeiras (Ibias) ou Castañeirúa (Castripol). Y tamén este significao debían ter topónimos como Castaedo (Villayón, Ayande), El Castañedo (El Franco) ou Casteda (Tapia), equivalentes a os Castanéu, Castañéu y Castañeda del asturiano. Pra referirse a un sito unde se daban ben as castañas debéu nacer el topónimo Castaosa (Ibias). Esas diferencias nel Navia-Eo de resultaos con -ñ- ou con perda del -n- son porque, mentres nel primeiro caso tamos delantre de continuadores del latín castanea (con esa –nj– qu’evolucionóu a un resultao palatal nasal: castania > castaña) máis un sufixo, nel segundo caso esas formas partiron del latín castanetum, ás veces col sufixo feminino.

Toyemerendas (Crocus serotinus)

Toyemerendas nun prao da Malena (Morcín) (21/10/2012).

Condo ta chegando el outono, os sitos pacidos pol gao énchense de pintías moradas. Son as flores dos toyemerendas (Crocus serotinus) asomando entre el herba. Precisamente condo col frío as máis das flores empezan a deixar de verse, que xa madureceron y remataron el ciclo reproductivo, a del toyemerendas empeza a salir en praos y veiras dos montes. Desque perde a flor, a pranta sigue ei hasta a primavera, pra empezar a repousar nel brao hasta que floreza nel outono outra vez. El epíteto serotinus ‘serodo, de madurez tardía’ recórdanos precisamente esa época de floración, nel outono, estación qu’en asturiano chaman seronda ou seruenda.

Aparte del toque entre azulao y morao das foyas, chaman el atención os sous órganos reproductores, d’úa color marela ou anaraxada ben viva, cos estigmas (os estremos del pistilo, el órgano reproductor feminino) sobresalindo abertos en tres ramías y cos tres estambres dalgadíos alredor (que son os órganos reproductores masculinos). Esa color y esa feitura fain qu’a xente identifique a pranta como úa raza brava del azafrán, y é verdá. A variedá cultivada da que se saca el azafrán qu’usamos na cocía é Crocus sativus, introducido polos árabes na península ibérica. Os sous estigmas, desque se secan, son os que s’usan pra dar sabor y color a muitas comidas.

Hai outra especie ben aparecida al toyemerendas, con diferencias ruías d’estremar pra os que nun tamos adoitos, Crocus nudiflorus, propio das zonas montunas del norte peninsular. Tamén se pode confundir núa primeira oyuada con outras especies asomeñadas tanto nel tipo d’hábitat como nel época del ano en que florecen como Merendera montana ou Colchicum autumnale. Cua primeira especie é búa de ver a diferencia porque nace arrentes del tarrén, mentres qu’el toyemerendas ten rabo. Cua segunda, tamén, que ten os órganos reproductores ben diferentes, con seis estambres y tres estilos que nun se ramifican.

Peteiro de toyemerendas nun ribón al pé del camín en Les Caldes (Uvieo) (30/10/2016).

A pranta é ben guapa y chamadeira, tanto como lo é el sou nome popular de toyemerendas. A esplicación que todo el mundo dá, y que tamén me deron a min condo perguntéi á xente, é qu’a flor empeza a salir condo menguan os días: nun había tempo de merendar porque escurecía axina y xa se ciaba pra ir prá cama. El resume é qu’a merenda toyíala, estropiábala. É un verbo mui noso este de toyer. Ten el sentido de ‘estropiar, poñer en mal estao, en malas condicióis’ y pode toyerse a terra, el leite, a comida, el ordenador ou el móbil. Prá montaña, col mesmo significao usan tamén el verbo derramar. Eso de toyer a merenda col sentido de ‘chafar un asunto, úa situación’ é úa espresión usada en galego-asturiano qu’eu alomenos apuntéi en Armal (Bual). El vocabulario d’Acevedo y Fernández, el de Bual y el da Veiga recoyen el adxetivo toyemerendas pra calificar a daquén que chafa un plan ou acaba col bon ambiente qu’había núa reunión.

El nome de toyemerendas prá pranta aparece nos vocabularios del Couz (Villayón), de Bual, y de Monón y Castaedo (Ayande), pro non nos vocabularios de puntos máis al norte, na marina (cousa que me choca ben porque é úa pranta que se dá dende el nivel del mar hasta el monte). Eu recoyín a forma toyemerendas en Vior, A Grandela y Obanza, todos lugares da parroquia de Balmonte (Castripol), en Valentín (Cuaña), en Molexón (A Veiga) y en Arancedo, As Cabornas, Romeye, El Caroceiro, El Chao das Trabas, San Xuyán, Villar y Llobredo, todos del Franco.

Cua mesma idea d’acabar cuas merendas ta a forma quitasmerendas, qu’ougüín en Villarín, na parroquia franquía da Braña. Relacionao col tempo del ano en que sal a pranta ta el nome que me deron en Villalmarzo (El Franco): flor de defuntos. Pr’acabar, y pol asomeñanza y parentexo que ten col famoso condimento, tán as formas flor d’azafrán, que me dixeron nel Monte (Navia), y herba d’azafrán, que sentín en Villar (El Franco).

En galego danse as variantes tollemerendas y tollasmerendas, ademáis de quitamerendas y safrán bravo. En asturiano hai lamar de xeitos de chamarye, anque os máis d’elos nun tían recoyidos nos vocabularios ou diccionarios, pro si nos estudios d’etnobotánica: agripina, cucliellu, cergateña, cirigateña, cigarateña, sagrateña, zargateña, birulete, pimpinete, pimpirete, pimpirulete, pimplonete, flor d’azafrán, rosina del azafrán, azafrán montés…, ademáis de quitameriendas nel asturiano occidental. En casteyano el nome máis común é el d’azafrán silvestre, loco ou fatuo, anque tamén se dan nomes como pierdemeriendas, quitameriendas y espantapastores, ás máis das veces aplicaos a outras especies aparecidas das que xa falamos, como a Merendera montana.

Xunga (Cyperus longus)

Terra chen de xungas en Serantes (Tapia) (12/7/2012).

Nas veiras de regueiros, nos praos moyaos, é búa de ver a xunga (Cyperus longus) relumando condo ye dá el sol y axenegando as súas espiguías acastañadas condo la aneina el vento. Tanto a xunga como el xungo (Juncus spp.) son prantas propias de terras húmedas y podemos atopalas nos mesmos sitos, pro a pesar del sou nome aparecido son especies búas d’estremar. El xungo nace máis teso y a xunga dobra y fai un arco, pro el que los diferencía ben fácil é qu’a sección del primeiro é redonda y a da xunga é triangular. Ademáis, el rabo da xunga ábrese na punta en varias foyas (son en realidá brácteas, as foyas qu’envolven a flor) y é d’esa parte d’unde salen as inflorescencias, úas espiguías mui características.

As xungas son resistentes y antano con elas amañábanse atadeiros trincando úas con outras. Tamén s’avezaba a usar brazaos d’elas pra tapar as morenas d’herba seca y defendelas asina del augua por se chovía. En Mántaras iban ás xungas a Os Llagos de Silva. Nun acaba ei a súa utilidá, anque xa lonxe da nosa terra: al parecer, a reiz da xunga é mui olorosa y úsase, ou usóuse, pra fer perfumes. D’ei que tamén se ye chame en casteyano juncia aromática.

Inflorescencia d’úa xunga. Penarronda (Castripol) (1/8/2015).

Como noutros casos, a pesar de tar tan presente nel noso paisaxe, a xunga nun tuvo sorte nos vocabularios de galego-asturiano: namáis ta constatada nel de Mántaras. Os poucos datos orales que teño apuntaos son xunga en Mourentán (na parroquia ibiana de Seroiro) y xunca en Zreixido (A Veiga). A falta de máis información, é evidente qu’el reparto xeográfico dos resultaos con -c- ou con -g- será igual qu’el que se daba nel caso de xungo/xunco, ás veces con convivencia de resultaos nun mesmo punto.

En galego chámaseye xunca, xunga y xunza. En asturiano, xuncia y, anque nun ta mui clara a identificación nos vocabularios, pola súa forma en feminino pinta que tamén se refiren a Cyperus longus as formas xunca, xungla y xúngala. En casteyano a palabra máis usada é a de juncia ou juncia loca, ademáis de junca. Como se pode ver, todas estas formas provéin del latín iuncus, y non de kypeiros, nome grego da pranta d’unde provén el nome del xénero. El parecido das prantas y del sou hábitat habitual levóu a estremar el nome namáis pol xénero: xungo pra úa espacie y xunga pral outra.

Limueiro (Citrus x limon)

Limueiro nel espigo del sur núa casa de Mántaras (Tapia) (12/7/2016).

Os árboles frutales acompañaron y deron alimento al ser humano nel sou paso de nómadas a sedentarios. Primeiro pañóu a fruta das razas bravas y despóis, con inxertos y máis inxertos al largo de muitas xeneracióis, chegóu a ter os frutales que vemos nos nosos hortos y cortías. El limueiro (Citrus x limon) é úa d’esas razas amansadas. Con úas flores brancas mui guapas das qu’han a salir máis tarde os limóis, el limueiro ten fruta cuasemente todo el ano y podemos dispoñer d’ela sin ter qu’ir á tenda porque vai botando limóis novos mentres outros xa madureceron.

Orixinario d’Asia, foron os árabes os que trouxeron el limueiro á península ibérica. Tamén esta especie aprende ben nel noso occidente, por mui al norte que tíamos, al pé das casas, defendida del vento y nas paredes del sur. Ese viaxe continental vese precisamente na etimoloxía da palabra limón, que chegóu a nosoutros da mao del árabe laimún ‘limón’ (y éste del persa limu ou limun).

El símbolo de multiplicación (x) nel nome científico, que xa salíu condo falamos dos amorodos (Fragaria vesca) al referíremonos ás fresas labradas (Fragaria x ananassa), significa que tamos delantre d’un híbrido lograo pol ser humano, que cruzóu outras especies aparecidas pra chegar a ter el que buscaba, neste caso, a fruta del tamaño y sabor al xeito. Hai discusióis sobre cuáles foron as especies que se cruzaron pra ter el limueiro qu’hoi conocemos, anque todos coinciden en qu’úa d’elas foi Citrus medica, el árbol das cidras, qu’é un fruto que s’usa na reposteiría.

Os limueiros que se vén al pé de dalgúas casas recórdannos el uso que se ye dá al limón xa d’antigo nas cocías pr’aromatizar postres. A súa paraza bótabase, y bótase, ás papas d’arroz (ou arroz con lleite), ás roscas (ou rosquiyas), a os cereixolos (ou fereixolos, ou fiyolos) y a outros postres tradicionales máis esqueicidos como el deventre, que se fía na vexiga d’un cocho. Normalmente, agá pras papas d’arroz, a paraza rílase pra qu’el sabor a limón teña máis presencia. Tamén se mezcra el sou zume con augua y azucre, despóis d’estrumar ou estruñar us contos limóis, pra téremos úa bebida refrescante qu’agora chamamos limonada pro qu’en galego-asturiano eu sempre sentín chamarye, sin máis, augua con limón (ou llimón).

Limueiro ou llimueiro (neste caso, na zona oriental de resultaos palatales, unde dicen llume, lleite, aquella) son os nomes que ye dan en galego-asturiano al noso arbolín. A forma con l- inicial recóyenla os vocabularios de Mántaras y A Veiga y a que leva ll- ta nos da Roda y El Franco. Acevedo y Fernández recoyen os dous resultaos: lim– y llim-. Tamén apuntéi llimueiro en Rozadas (Bual) y llimoeiro nel Monte (Navia). El vocabulario de Bual recoye a forma limoneiro, y eso que cuase todo el conceyo, quitando os lugares da Baxada y Brañavara, é de resultaos en ll-. A verdá é qu’el nome d’este árbol híbrido sufre un proceso de casteyanización que leva a hibridismos lingüísticos como este, unde nin se perde el -n- nin, na zona unde lo fai, palataliza el l-. A mesma situación dáse en galego col caso del –n-, porque, ademáis da forma patrimonial limoeiro, recóyese tamén limoneiro. Outro tanto pasa en asturiano: é común sentir limonal ou limoneiru, nel sito dos autóctonos palatalizaos llimonal, l.limoneiru ou llimoneiru.

Flores de limueiro. Mántaras (Tapia) (12/7/2016).

El nome del árbol en galego-asturiano vén d’amecer a limón (ou llimón) el sufixo –eiro, típico na nosa fitonimia (pesegueiro bravo, espieiro, acebreiro, binteiro…). A evolución propia da zona implicóu a cayida del -n- y, posteriormente, deuse el zarramento del –o-, col paso d’hiato (mo-ei > mu-ei) a triptongo (-muei-), col que chegamos a úa palabra trisílaba: li-muei-ro.

Acevedo y Fernández dan nel sou vocabulario as formas cuatrisílabas limoeiro y llimoeiro (quizabes por eso el libro sobre a fala del Franco, mui atento al obra publicada en 1932 por aquelos dous estudiosos, tamén apunta esta variante). Nun podo evitar pensar que pódamos tar delantre d’úa reconstrucción etimoloxicista porque a pronunciación habitual nel galego-asturiano del centro y norte del Navia-Eo (y precisamente el vocabulario d’Acevedo y Fernández ta recoyido sobre todo en Bual y El Franco) é con triptongo, querse dicir, trisílaba: li-muei-ro (ou lli-muei-ro).

É chamadeiro el proceso de zarramento vocálico que se dá nesa zona central y norte nas palabras unde se perdéu el -n-. Por exemplo, a vocal tónica precedente tendéu a zarrar: chea > chía, cadea > cadía, grandoa > grandúa… Outro tanto pasóu cua vocal átona condo precedía al –n-, que tamén zarróu: cear > ciar (vese igual na toponimia: Siares, A Siara…). Ás veces ese zarramento vocálico levóu a qu’el hiato pasara a ferse triptongo, como nel caso de limueiro (ou en palabras como almetrueiro, carbueiro, lacueiro, lambueiro, formadas a partir d’almetrón, carbón, lacón ou lambón + -eiro). Puido pasar tamén qu’a secuencia vocálica se reducise: caeiro > queiro, chaeira > cheira. Pois ben, esos resultaos tan evolucionaos nel vocalismo nun los atopamos todo alredor d’esa zona xa dita: nin na veira máis occidental del Navia-Eo, nin nel sur, nin noutra tiría estreta al oriente, xa pegando col asturiano, en Navia y Villayón. Pode interpretarse qu’el foco innovador en conto á esa evolución tuvo na marina y que foi irradiando esa influencia hasta chegar a ter a estensión que ten agora, sin atanguer as veiras occidental y oriental nin el sur del Navia-Eo. Nun chama el atención el caso da veira occidental y sur porque ta en continuidá col comportamento vocálico del resto del galegoportugués, pro ¿por qué nesa tiría oriental de poucos quilómetros al pé del asturiano nun se deu a evolución zarradora? Pode verse nel caso del dato cuatrisílabo que recoyín nel Monte, na parroquia naviega d’Anlleo (lli-mo-ei-ro), irmao d’outros exemplos con perda de –n– que tamén apuntéi allí (a-tor-bo-a-o, mon-to-a-da; y non *a-tor-bua-o ou *mon-tua-da). ¿Poderá ser que nesa franxía fronteiriza a perda del -n- nun fora tan veya como máis al occidente y que polo tanto nun sufrira a evolución nel vocalismo que si sufríu el resto da parte centro-septentrional? Ten toda a traza, máis vendo os saltos y mezcras de características del galegoportugués y del asturlionés qu’atopamos en poucos quilómetros en sitos de Navia y Villayón. Dependendo dos fenómenos, pinta como se se puxera úa toira de galegoportugués por derriba d’outra toira d’asturlionés, ou al rovés. En tempos máis modernos ben puido moverse us quilómetros al leste a fronteira da cayida del -n-. Ei temos topónimos como Val.lías ou La L.lagoa, en Villayón, unde vemos na mesma palabra a palatalización en –l.l- del asturlionés y a perda del –n– del galegoportugués.

Empecéi falando de limueiros y limóis y acabéi, como sempre, metido nos carricovos da dialectoloxía. Nun hai romedio.

Mapola (Papaver roheas)

Mapola nel alto da Praya dos Campos (Tapia).

Mapolas nel alto da Praya dos Campos (Tapia), 15/8/2016.

Nun se m’ocurren muitas especies vexetales autóctonas del estremo occidental asturiano que teñan as flores encarnadas (as de xardín, claro, nun cuntan). A mapola (Papaver rhoeas) é chamadeira por eso, polas súas flores coloradas relumando nos meses del brao entre el herba seca. Vense poucas pola nosa terra. Víanse máis antias, alomenos na marina, condo había trigales, porque é úa especie mui asociada a este tipo de cereales y que s’axeita al sou ciclo. Polas rectas de Castiya si que se poden ver praos chíos amañando alfombras encarnadas espectaculares que cubren todo el horizonte.

Nel meu tempo había muito mito xuvenil cos poderes alucinóxenos da mapola. Así y todo, a realidá é qu’a que ten droga de verdá é a súa parente Papaver somniferum, el adormideira ou pranta del opio; os alcaloides que ten a mapola producen namáis un efecto sedante lixeiro.

Nun é úa especie que chamara muito el atención dos estudiosos del vocabulario en galego-asturiano. Namáis recoyen a forma mapola Acevedo y Huelves y a monografía de Mántaras. Núa primeira oyuada, a palabra pinta úa aferesis (perda del fonema inicial) d’amapola favorecida nel noso caso al interpretar ese a- inicial como un artículo feminino: a mapola, as mapolas.

En galego, ademáis de mapola, tamén se recoyen as formas mapoula y papoula (esta última tamén diptongada en portugués, anque col sou diptongo peculiar: papoila). En asturiano dizse amapola y mapola, anque se recoyen datos de papola y de formas diptongadas como papuela y, nel suroccidente, papoula y mapoula. Na Seabra zamorana que fala asturlionés dicen papoya. Como se pode ver, nas dúas linguas dáse esa vacilación de bilabiales entre p- y m-.

Según ten estudiao Coromines, amapola viría d’habapaura, úa forma del árabe vulgar hispano que sería un cruce del latín papaver ’mapola’ col árabe habba ’gra del cereal’. Palabras como hamapola ou hamapol (que daquela pronunciaríanse con hache aspirao) documéntanse nos siglos XV y XVI en casteyano. Nesta mesma lingua einda hoi conviven nél as formas amapola y amapol. A forma sin a-, que tamén se dá nel casteyano actual, sería el caso xa dito d’aféresis que viría a desfer a prótesis primeira (col adición d’un fonema inicial) y que desandaría el camín evolutivo pr’achegar a palabra romance al étimo latín, a forma plural papávera, que nun tía ese a-. Por disimilación das consonantes bilabiales, esos -p-p- mudaron a -m-p-. Sicasí, nel árabe da península ibérica os dous -p- romances tamén poderon sonorizar y, como continuadores d’úa forma hababaur, atopamos resultaos actuales como ababol ou babol núa franxa oriental norte-sur que deixa máis al oriente os resultaos cataláis rosella ou roella.

As formas de tipo galegoportugués papoula, mapoula poden considerarse continuadores del étimo latín a través d’úa forma contracta *papaura del latín vulgar, cua evolución d’ese diptongo –au– a –ou-. Dá que pensar a convivencia en zonas de diptongación decrecente como Galicia ou el Asturias occidental de resultaos con diptongación (papoula, mapoula) y con monoptongación (papola, mapola), qu’esto último é propio del Asturias centro-oriental y del casteyano. Ana Cano, nel sou estudio sobre a fala de Somiedu, esplica a forma mapola como úa aféresis del casteyanismo, y García Arias, nun artículo unde trata da evolución del vocalismo en Asturias, tamén apunta á posibilidá de qu’as formas monoptongadas sían casteyanismos. Así y todo, papola é difícil consideralo un casteyanismo condo nun hai formas con p- en casteyano. Menos einda a forma seabresa papoya (y non *papouya, como s’esperaría nesa zona unde dicen cousa, toupa, ouveiya).

Un estudioso alemán, Heinz Jurguen Wolf, nun artículo específico sobre os derivaos de papaver, estudia as variacióis de resultaos na Romania y busca a esplicación noutras evolucióis vulgares da palabra latina clásica. Por eso, comparando col caso del galegoportugués poulo ‘terra de vaco’, que vén del latín pábulum ‘pasto’, propón pra papoula un étimo *pappávula (que viría de pappávera), con un –pp– xeminao que quitaría de que sonorizara en –b– (como si pasóu en ababol). Pro tamén ve úa relación (en conto á evolución del grupo –vl-/-bl-) entre el caso de pola (del latín pópula > pobla > pola) y de papola.  É chamadeiro, y ten relación con esa convivencia de resultaos asturianos papoula/papola/papuela, el feito de que tamén convivan nel asturiano occidental formas monoptongadas como La Pola y diptongadas como La Puela.