Gancela (Erica spp., Calluna vulgaris, Daboecia cantabrica)

Gancela da especie Erica cinerea. Mántaras (Tapia) (14/8/2017).

Un monte chen de gancela en flor, cuas súas florías moradas, de tonos que van dende el máis rosao al máis tirante a escuro. Esa é úa estampa típica da nosa terra que se pode ver undequera: nos cordales, na veira del mar, al pé dos camíos… Nel occidente asturiano interior, unde a deforestación é histórica, quilómetros y quilómetros de montes rasos de gancela dan al paisaxe úa personalidá especial. Pasar el porto del Palo, El Garabocho, El Counio, A Garganta, Penouta… é meterse dafeito nas terras da gancela. Estos mantos vexetales son el paraíso das abeyas, que se pousan de flor en flor pra chupar el néctar col que fain ese mel escuro tan característico.

Costa caro poñerye xeito ás denominacióis populares da familia Ericaceae porque os datos dos vocabularios nun avezan a dar a identificación de qué especie concreta é. En parte é pola falta de formación específica en botánica dos que recoyemos vocabulario, pro tamén porque ás veces nun s’atopa esa diferenciación: a xente, como xa se víu noutros casos, nun estrema nomes diferentes pras muitas especies y englóbalas debaxo da mesma denominación popular. Y, se puido ser que nun tempo los houbera, eso esqueicéuse y muitos falantes acabaron usando esos nomes indistintamente pra úas y outras especies. Hai, eso si, úa diferenciación intuitiva entre as ericáceas que se mantén entre os falantes: por un lao, as especies que chegan a ter altura y amañar arbustos curiosos, y por outro, as razas máis rapeñas, que medran arrentes del tarrén y nun erguen muito. As primeiras, as uces (Erica arborea y Erica australis), deixámolas pra outra volta. Del qu’imos falar agora é das rapeñas, as que se conocen en xeneral como gancela, pro tamén con outros nomes máis.

As especies baxas del xénero Erica que podemos atopar na nosa terra son Erica cinerea (a máis común), E. ciliaris, E. mackaiana, E. tetralix, E. umbellata y E. vagans. Por eso nel título del artículo puxemos Erica spp. Trátase d’arbustos leñosos, axeitaos a terras probes, ácidas: especialmente, como se dixo, sitos deforestaos ou que queimaron. Tein foyas y flores (con tonalidades de máis moradas a máis rosadas) un pouco diferentes entre elas, así que podemos estremar cada especie se poñemos un pouco d’asenso, anque, evidentemente, todas tein úa traza asomeñada que leva a qu’a xente avece a denominalas igual.

As flores de Daboecia cantabrica son máis grandes qu’as outras ericáceas rapeñas y aporondan. Mántaras (Tapia) (2/7/2018).

Col nome de gancela tamén chamamos dúas especies que, anque son da familia Ericaceae, pertenecen a outros xéneros: Calluna vulgaris y Daboecia cantabrica. A primeira ten flores mui pequenías y diferentes das demáis ericáceas, con petalíos rosa claro qu’abren (y non tubulares ou con xeito de campá ou globín como as outras). A segunda, Daboecia cantabrica, ten flores diferentes das outras ericáceas: tamén son globosas y alargadas, pro colgan soltas y son máis grandes qu’as das demáis da familia.

Imos agora cos nomes en galego-asturiano. Hei a parar dacondo en dalgún nome específico pra dalgúa das especies citadas, pro as denominacióis populares que nun dan máis detalles identificámolas en xeneral cua etiqueta del título: Erica spp., Calluna vulgaris, Daboecia cantabrica.

A denominación máis propia da nosa lingua é a de gancela ou gancella. A forma namáis entra un pouco en terras de Lugo, según se ve polos datos qu’hai publicaos, que son de conceyos fronteirizos como Ribadeo ou A Ribeira de Piquín. Pol leste, entra tamén nel asturiano occidental máis achegao al galego-asturiano: en L.landelfornu (Villayón) chámanye ganciel.la.

A forma gancela recóyela el vocabulario de Mántaras, cuas variantes gancela molar ‘gancela pequena y mole que comen as vacas’ y gancelón ‘gancela grande’. Tamén el estudioso galego Aníbal Otero, en 1953, dá el dato de gancela en Tapia, que define como ‘uz pequena’. Pro hai datos máis veyos: xa la menciona en 1818, definida como ‘brezo fino’, el veigueño Ramón Fernández Reguero nas súas Lecciones de Agricultura.

En Cachafol (Eilao) y nas Figueiras y Vilarín (Castripol) déronme esa denominación, que nel último lugar comparten cua variante ganceleira. El vocabulario de Ponticella (Villayón) dá a forma gancella, que tamén recoye Xoán Babarro en Llandequintá, nel mesmo conceyo. El vocabulario da Roda rexistra a palabra gancellón, definida como ‘árgoma grande’, anque as dúas formas aumentativas tapiegas (a da Roda y a que se dixo de Mántaras) tou na fe de que se tán referindo a exemplares grandes de gancela, máis qu’a especies distintas. Marcelino Fernández, nel sou El Franco y su concejo (1898), tamén identifica a gancella cuas ericáceas baxas, dato que constatéi na Barrosa, na parroquia da Roda. El vocabulario d’Eilao recoye a forma gancela (ou gancella, porque nese conceyo hai úa parte con resultaos en –l– y outra de –ll-), pro con dous adxetivos calificándola: rubiela y moural, que s’estreman pola tonalidá máis escura das flores da segunda.

Como se víu, a gancela, pequena y mole, pácela el gao, pro tamén se coyía tradicionalmente pra estrar as cortes, ademáis d’usarse pra mulir as camas das cabanas nel monte. Al segarse pra estrume y mezcrarse tamén con outras especies como el toxo (Ulex spp.), en muitos sitos gancela ou gancella acabóu piyando ese sentido xeneral y esqueicéu el acepción orixinal da palabra pra referirse ás ericáceas baxas: por exemplo, os vocabularios de Bual y A Roda definen gancella como ‘estrume, rozo pra estrar’. Por outra parte, os d’El Franco (gancella) y A Veiga (gancela) defínenlo en casteyano como ‘aulaga, árgoma’, dato pouco clarificador porque en casteyano aulaga é ‘toxo’ y árgoma pode ser ‘toxo’, pro tamén ‘gancela’. El da Veiga amece úa descripción dicindo que ten espías y flores marelas, col que ta clara a identificación da palabra col toxo. Pode qu’a confusión veña por seguir a Acevedo y Fernández (1932), que tamén definen gancella ou gancela como ‘árgoma o aulaga’. Así y todo, el autor del vocabulario da Veiga, Fernández Vior, nel sou libro Notas etnolingüísticas del conceyo da Veiga, estrema claramente el toxo das ericáceas, ás que chama gancela, uces ou queirotas. Anque nel vocabulario poda tratarse d’un error a partir da polisemia casteyana da forma árgoma, a realidá é que, como se dá esa estensión del uso de gancela pra referirse al rozo en xeneral, nun sería raro qu’a palabra acabara aplicándose tamén pra chamar al toxo baxo.

As flores de Calluna vulgaris son búas d’estremar das outras ericáceas porque tein pétalos. Vilarín (Castripol) (16/8/2018).

Con estas evolucióis y cambeos nel xeito de describir a realidá das ericáceas, danse reaxustes nel vocabulario: por exemplo, en Vilarín (Castripol), esplicáronme que gancela úsase máis pra chamar al estrume xa segao, porque pra referírense á pranta viva queren miyor a palabra ganceleira. Al cabo, col sufixo –eira a palabra vén a significar eso: pranta que dá gancela. Tamén el vocabulario de Bual dá a forma gancelleira, palabra qu’eu recoyín nel Chao das Trabas (El Franco), anque aplicada concretamente a Daboecia cantabrica.

A forma gancela, col diminutivo –ela (ou –ella), é un derivao de ganza, nome mui usao en asturiano pras ericáceas que se dá en galego-asturiano alomenos na veira máis oriental, como constatéi en Villouril (Navia). Tamén ten el acepción xeneral de ‘estrume, rozo pra estrar’. Asina se recoye nos vocabularios de Ponticella (ganza), Bual, Monón y Castaedo (ganza, ganzo) y Eilao (ganzo). Habería qu’amecer a estos datos as variantes ganzo y gancel que dá el vocabulario da Veiga y que remiten al significao de gancela como ‘toxo’, y ganza, qu’Acevedo y Fernandez definen como ‘árgoma o aulaga’. Pra ganza déronme el significao xeneral de ‘rozo’ nel Monte, na parroquia naviega d’Anlleo. Esa debe ser el acepción que ten a palabra nun dito mui chocante que me cuntaba mía bola de Rozadas (Bual): as pitas, condo cacarexan, dicen (ler con voz de galía cararexando): «Puer, puer, puer y andar descaaaaalza. Puxen un ovo na gaaaaanza». A palabra ganzo, -a viría d’úa reiz prerromana *ganskio- ‘cana d’árbol’, que deu pé tamén al casteyano gancho.

A pranta de Calluna vulgaris, das flores tan claras que ten, pode pintar branca de lonxe, y ademáis ergue abondo. Vilarín (Castripol) (16/8/2018).

Outra denominación pras ericáceas baxas é a de queirota. Recóyenla os vocabularios de Bual y de Mántaras, y el xa dito Notas etnolingüísticas da Veiga. Tamén teño datos de Vilela de Baixo (San Tiso d’Abres) y d’Ouria (Taramunde), ademáis d’atoparse a palabra nos versos d’Alberto Calvín, el escritor taramundés de Pardiñas. En Tapia, queirota convive con gancela como sinónimo, como me dixeron na Barrosa y en Mántaras. Aquí inda se chamaba botar ás queirotas al feito de levar a pacer as vacas por grandas, suqueiros y veiras de camíos, sitos unde sal a miudo esta clas de prantas. Nos vocabularios de Mántaras y de Monón y Castaedo tamén se recoye a variante cua inicial sonorizada, gueirota, forma que constatéi ademáis nel Monte (Navia). Aparte, nos dous lugares ayandeses dáse tamén úa forma con outro sufixo: gueireña. Este tipo de denominación úsase muito nel asturiano occidental, con formas como queirueta, cairueta, gueirueta, guirueta, gairueta, gaireña… En galego, ademáis da forma queirota, propia pa parte máis oriental de Lugo (Riotorto, A Ribeira de Piquín, Trabada…), predominan variantes como queiroa, queiroga ou queiruga. Dentro da confusión y variedá d’identificacióis que tamén se dá en Galicia, el estudioso Gonzalo Navaza estrema un significao xeneral da palabra aplicada a cualquera ericácea y outro máis específico pra Calluna vulgaris, que coincide col portugués, unde chaman queiró ou queiroga a esta especie. Señala qu’os étimos máis comúnmente aceptaos polos estudiosos son formas como carioca ou *cariola, qu’esplicarían esas evolucióis en galego a –oga y –oa. Así y todo, García Arias pensa que se trata de continuadores da palabra careum (que designaba en latín outra pranta distinta, Carum carvi) incrementaos cos sufixos diminutivos –otta (queirota) ou –uca (queiruga). Na bibliografía casteyana usan a forma quiruela pra referirse a Erica umbellata, anque sempre costa caro saber se é un dato de campo real de zonas casteyanofalantes ou máis ben coyido pral casteyano de zonas de Lión ou Zamora de sustrato asturlionés ou galegoportugués.

Máis pral interior del Navia-Eo úsase muito a denominación carpanza. Foi un nome qu’apuntéi en Corondeño (Ayande) y en Santolín y Mourentán (Ibias). Tamén me dixeron que s’usa nos Ozcos y en Grandas. Polos datos que dá el perito agrícola Fernández Lamuño nun informe de 1958 sobre Ibias y Degaña, chaman carpaza (sin -n-) á Calluna vulgaris, pro en sitos del primeiro conceyo como Ouría chámanyo a outra especie diferente, pode qu’a carqueixa (Pterospartum tridentatum). Trátase d’úa palabra mui estendida en Galicia (carpaza, carpazo, cuas variantes con -n- prá parte máis oriental de Lugo), referida tanto ás ericáceas como a outras especies del xénero Cistus das flores brancas y marelas.

Outra denominación con un feixe de variantes é a formada a partir del color da flor das ericáceas, que nel interior del Navia-Eo defínese muitas veces como rubio (este adxetivo pode significar tanto ‘roxo, da color del ouro’ como ‘encarnao, da color del sangre’). A reiz ta nel latín rubeus ‘colorao’. Pra describir estos colores danse tamén en galego-asturiano derivaos del latín rubellus ‘acolorazao’: na Ovellariza (Vilanova d’Ozcos) sentín el verbo rubeliar ‘tirar a rubio’ y el adxetivo rubelín ‘rubio, roxo (el pelo)’. Son muitas as variantes que se poden ougüir pra chamar as nosas prantas a partir d’esa reiz: ben pola inestabilidá habitual das vocales átonas (ru-, ro-, ri-, re-, ra-) y pode que pol cruce con outras palabras, ou ben pola posibilidá de -l- ou -ll-, dependendo da zona lingüística. Nel vocabulario de Bual fálase del rubilón, de flores máis grandes qu’outra especie, a rubica de mayo, que florece primeiro. Tamén me falaron da palabra rubica como propia dos Ozcos pra úa ericácea rapeña que florece antias qu’as outras. Acevedo recoye a denominación rubión, que tamén m’apuntaron que se diz nos Ozcos y que rexistra el vocabulario de Monón y Castaedo, unde dan ademáis el sinónimo ribella. Eu sentín a variante rebella en Corondeño (Ayande) y Eirías (Eilao). Babarro recoye a forma rabeleira en Samartín d’Ozcos, mentres qu’eu teño datos orales de rebeleira en Cachafol (Eilao) y Labiaróu (Samartín d’Ozcos). Neste lugar samartiego estrémanla del rebelón, que florece primeiro y ten a flor máis grande. De Ferreirela de Riba (Santalla) é a variante robelón. Noutro informe de 1959 de Fernández Lamuño sobre Os Ozcos fálase da rubela ou rabela. Tamén se dán estas dúas formas en Grandas: rubela constatéila en Penafonte y rabela en Nogueiróu. Einda queda outra variante d’esta familia de denominacióis, rubiela, que me dixeron en Grandas y Pezós.

Erica ciliaris, cuas súas flores globosas unde asoma el pico das anteras. Vilarín (Castripol) (16/8/2018).

Vese qu’en dous casos os datos dan dous nomes diferentes dependendo del tamaño máis grande ou máis pequeno da flor ou da súa floración máis seroda ou máis temprana: rubilón vs. rubica de mayo y rebelón vs. rebeleira. As formas rubilón y rebelón tein que referirse entoncias a Daboecia cantabrica porque é esta a raza de gancela cuas flores claramente máis grandes. Máis difícil é el dato del tempo da floración, porque é un asunto que depende muito del altitú y da orografía del sito. Eso si, leva xeito qu’a pranta das flores grandes se chame con un aumentativo y, evidentemente, tamén é esplicable qu’as razas das flores pequenas leven nel nome esos sufixos diminutivos –ica, –ela ou –ella. A chía de formas pra estas ericáceas rapeñas, á luz dos datos qu’acabamos de señalar, fai pensar que nun tempo tuvo qu’haber nomes populares distintos pra dalgúas especies concretas, anque hoi os máis dos falantes usen esas formas indistintamente pra chamar a todas elas. Hai un artículo ben interesante de 1955 sobre el valle de Burón (Lugo) feito por un botánico da Fonsagrada, Ezequiel Carreira. Burón é úa zona xeográfica y lingüísticamente ben achegada al Navia-Eo y pode darnos pistas sobre a cuestión que tamos tratando: alí chámanye queirota a Erica sumbellata y a E. cinerea, esta tamén chamada rubela. A E. ciliaris, E. tetralix y Calluna vulgaris chámanye carpanza. ¿Y a Daboecia catabrica? El artículo pon que ye chaman cubilón, pro ben sei que se trata d’úa errata por rubilón. Tamos outra vez delantre del uso da forma con aumentativo pra esta raza das flores máis grandes. Pode amecerse un dato máis nesta linia, neste caso del casteyano: en provincias como Burgos ou Palencia chaman urciona a Daboecia cantabrica. É un aumentativo d’urce ou urz, denominación máis ben usada pras uces altas, como nel caso del galego-asturiano, pro que tamén s’usa, col diminutivo, pras ericáceas rapeñas: urcina.

A proba da dificultá de determinar estas cuestióis pode dala úa información que m’apurríu el botánico Luis Carlón: un abeyeiro da Montaña (Eilao), estremóuye entre rubión, qu’identificóu nel monte con Erica cinerea, y rubia, que ye esplicóu que florece primeiro y que ten as flores mirando pra riba, polo que seguramente é Erica umbellata, especie que bota peteiros deretos de florías globosas. Pra Daboecia nun conocía nome. Vese qu’os datos nun concuayan cua hipótesis que s’apuntóu nel párrafo anterior, pro nun tein por qué invalidala: alomenos manténse a diferenciación entre especies botando mao del aumentativo (rubión/rubia), anque nun coincidan as razas receptoras d’esas etiquetas. Ta claro que nos falta úa comprobación en máis puntos pra chegar a úa conclusión máis definitiva. Sin un corpus grande de datos costa caro atoparye xeito á confusión aparente y poder ver el esquema xeneral sin qu’as variacióis ou escepcióis nos despisten.

De momento, nel que ten que ver col apartao de Fitonimia del Navia-Eo, interpreto que se fala d’especies distintas namáis condo así lo señalan os datos. Nese caso, se é posible, asigno úa identificación específica (Daboecia cantabrica, Calluna vulgaris, Erica cinerea, Erica umbellata…) ou quito dalgúa especie da retafila da identificación xeneral.

Erica vagans, con ese rebite tan característico d’un morao escuro na boca da flor. Vilarín (Castripol) (16/8/2018).

Outro nome ben peculiar y recoyido en Ibias é el de subranda, que dá como propio d’Ouría el informe de 1958 de Fernández Lamuño y qu’identifica como Calluna vulgaris. Dixéronme qu’en Oumente (Ibias) dicen subrando, anque nun m’especificaron qué clas d’ericácea rapeña é.

Quedan despóis denominaciós máis descriptivas, ben sei que como resultao da indefinición y confusión entre os nomes da familia Ericaceae, como a que me deron na Ovellariza d’uz tarrela (tarrelo, -a ‘rapeño, de pouca altura’).

En conto a máis nomes específicos pra dalgúas das especies, hai qu’amecer outra denominación prá gancela Calluna vulgaris: dixéronme setembría en Vilarín (Castripol), forma que tamén se constatóu na Montaña (Eilao), cua variante híbrida acasteyanada setiembra. En Monón y Castaedo, Marcelino Lozano recoye úa pranta chamada setembría que pola descripción ten que tratarse d’esta especie. A esplicación del nome ta na floración tardía da pranta, condo ta acabando el brao, en comparanza con outras razas de gancela, que florecen xa dende a primavera.

Xa se foron comentando xeitos de chamarye ás ericáceas nas linguas vecías condo esas denominacióis tían relación etimolóxica cos nomes en galego-asturiano, pro, como se pode supoñer, a variedá terminolóxica é mui grande y tampouco ta búa d’aclarar a identificación. Por exemplo, en casteyano el nome máis estándar é brezo, pro hai muitas denominacióis dialectales como bércol, biércol, berezo, bruco, graspo… En galego, ademáis das formas xa ditas, tamén s’usan términos como barcia, braña, carrasco, carrasca, carroucha, fopa, foupa… Tamén en asturiano hai outras denominacióis como bericiu, berizu, gorbiz, gorbiza, gorbieza, gorbizu, burguizu, argaña…

Advertisements

Zapateiro (Gerris lacustris)

Zapateiro nel Río de San Antonio, en Mántaras (Tapia).

Ta claro que pra qu’úa especie teña un nome popular ten que ser conocida pola xente. Se nun se repara nela, nun ye han a chamar miga ou han a darye un nome xeneral que valirá pra muitas especies aparecidas. Condo úa pranta ou un bicho se ve muito ou ten úa traza mui reconocible, normalmente ha a ter úa denominación tradicional. Como xa se ten dito ben veces, a vida tan urbana que tein os nenos enguano, a desaparición ás carreiras da cultura rural y a casteyanización progresiva da xente tán levando á perda del vocabulario patrimonial relacionao col mundo natural. Así que, condo un pequeno se poña a mirar pral remanso d’un regueiro y vexa us insectos das patas largas pousaos nel chao del augua, nun ha a saber cómo se chaman. Y igual se yo pergunta al bolo ou á bola tampouco nun lo saberán.

A denominación máis común d’ese insecto en galego-asturiano é a de zapateiro. A especie, Gerris lacustris, é búa de reconocer: oyos grandes, antenas, corpo alargao y tres pares de patas. Cuas d’alantre piya os insectos cos que s’alimenta; col segundo par, máis largo, móvese pol agua; y col par traseiro, vai poñendo el rumbo al avance. Nas puntas das patas ten us pelíos microscópicos que nun rompen a tensión superficial del augua y fain que poda tar pousao na superficie y moverse por ela. A imaxe del zapateiro sempre ta asociada a os redondelos qu’amaña nel chao del augua cada úa das cuatro patas máis grandes y al reflexo nel fondo. Tamén é chamadeira a velocidá cua que se move y el rumbo cambiante que sigue, fendo guiñadas. Nel época del apariamento vense as parexas copulando y movéndose igual de rápido pol augua como se foran un solo insecto. Pro é a súa capacida cuase milagrosa d’andar por derriba del augua el que sempre chamóu el atención. Cuntábame úa amiga de Serantes que sou padre, condo de neno na misa falaban del milagre de Xesucristo andando derriba del mar, sempre s’acordaba dos zapateiros (como amecería mía bola neste tipo de comparanzas, fora del alma, claro).

É úa especie da que s’ocuparon pouco os estudios locales de galego-asturiano: namáis recoyen zapateiro el vocabulario da Veiga y Conchita Alvarez Lebredo na súa contribución tapiega al léxico del galego-asturiano.

Déronme ese nome tamén en Vilela de Baixo (San Tiso d’Abres), Mántaras (Tapia), Valdepares (El Franco), Bual, El Monte (Navia) y Carbueiro (Ibias). Úa variante d’esa denominación é a que me dixeron en Trelles: zapatón. Sin duda, este tipo de nomes relacionaos cos zapatos tein que ver cua capacidá especial das puntas das súas patas pra pisar nel augua sin fundir, como se el insecto tuvera un calzao con superpoderes. Así se chama noutras linguas vecías: en asturiano, zapateru; en casteyano, zapatero; en catalán, sabater. En casteyano tamén ye chaman con outro nome d’oficio: tejedor, igual qu’en portugués: alfaiate ‘xastre’.

É característico el reflexo nel fondo del augua dos redondelos qu’amañan as patas del zapateiro na superficie.

Os sous movementos rápidos derriba del augua pra un lao y pra outro esplican outras denominacióis que me deron en galego-asturiano: saltón, en Carbueiro (Ibias), y saltón del augua, en Cachafol (Eilao). Nel primeiro lugar, como xa se víu, comparte el nome col de zapateiro, y nel outro amécenye el complemento del augua pra evitar confusióis col saltón terrestre (Caelifera). Tamén dos sous avezos andiocheiros nel augua remansada nos fala el nome que ye dan en Penafonte (Grandas): correpozas.

A comparanza cos sous movementos rápidos ten qu’esplicar el nome de cabra ou cabralola que ye dan en Casarego (Tapia). É un animal a cabra que se caracteriza por brincar a sitos imposibles y que deu pé a espresióis como tar como úa cabra, encabritarse… que se moven nese campo semántico da tolura. Y xa se falóu dos usos de cabralola y tar como úa cabralola al falar da vacaloura (Lucanus cervus), sempre con acepcióis relacionadas cua traza d’atolarao. Tamén nos conceyos máis fronteirizos de Lugo con Asturias (Cedofeita, Burón, Suarna, A Ribeira de Piquín) ye chaman cabralola al zapateiro, como el dato que me deron de Casarego. Outras denominacióis galegas, ademáis de zapateiro y cabralola son as de cabra (que tamén s’usa en portugués) ou cabra cega (cua variante craba) y pita cega. Volven salir os enredos infantiles cruzándose cuas denominacióis de bichos, como se víu al falar de Lucanus cervus. A pitacega, ese xogo unde un neno ou nena cos oyos tapaos tenta de piyar a ún dos que lo arrodían en corro, chámase en portugués cabracega.

Del sou arte pra navegar tuvo que nacer a denominación barquín, que recoye Aníbal Otero nel Mazo de Mon (Samartín d’Ozcos). Tamén en galego se dán nomes relacionaos, como mariñeiro ou barqueiro.

Quédanos úa denominación máis, grade, que recoyín nel vocabulario de Mántaras, anque a identificación que dou é con outro insecto, d’esta volta un coleóptero, Gyrinus natator, un bichín redondo y brillante que tamén se move mui rápido na superficie, anque fendo círculos (d’ei el nome casteyano d’escribano de agua). Así y todo, éntranme dudas sobre se será úa identificación de despacho feita por min a posteriori cos libros, porque tamén me deron esa denominación, pro aplicada a Gerris lacustris, en Serantes (Tapia) y na Peruyeira y Tol (Castripol). Pra buscar úa esplicación al nome de grade podemos pensar na estela que vai deixando nel augua como el rastro da grade nel eiro, ou na figura d’esa arabía pousada cos dentes pra baxo, como el insecto pousao nel augua. Como hai máis insectos qu’andan por derriba del augua, pode haber confusióis nas identificacióis: Hydrometra stagnorum é outro hemíptero aparecido a Gerris lacustris, cua diferencia de qu’as patas d’alantre y as antenas son máis largas, y el corpo y a cabeza tamén son máis dalgaos y alargaos; aparte, el xeito de desprazarse é muito máis lento qu’as retrincadas que pegan os exemplares de Gerris lacustris. Así y todo, dalgúa fonte galega define as cabras cegas como Hydrometra stagnorum.

En muitos sitos hai a crencia de qu’estos insectos son un señal de qu’el augua unde se pousa ta limpa y por eso hai denominacióis en Salamanca y Estremadura como enclaraor, aclaraor o enclaraaguas, ou en Galicia como limpafontes.

Vacaloura (Lucanus cervus)

Exemplar macho de vacaloura. Santuyano (Mieres).

Se hai un insecto qu’impón respeto namáis velo ese é a vacaloura (Lucanus cervus). Pol tamaño que ten, muito máis grande que cualquera das outras especies de coleópteros que se conocen nestas latitudes, y sobre todo polos sous cornos impresionantes, que son en realidá as mandíbulas. Hai qu’aclarar qu’estas características corresponden al macho da especie, porque a fema é máis pequena y ten us corníos pequeníos. Se reparamos máis de cerca, imos a estremar tamén as tonalidades diferentes d’esta especie tan chamadeira, cos élitros y os cornos acolorazaos y a cabeza moura.

A vacaloura vive el máis da súa vida como larva, alimentándose muitos anos da madera podre de troncos veyos, mentres qu’a vida del macho adulto dura mui pouco, úas poucas semanas. Normalmente é al escurecedín condo os machos engalan en busca das femas, d’ei que te podan asustar al ver como che pasa rumbando un bichón tan grande sin saber mui ben qué é. Y nun hai por qué terye medo, porque nun fai miga. Él aliméntase del zume dos árboles y as prantas.

Al ser un insecto tan característico, os autores que recoyeron vocabulario del galego-asturiano nun esqueiceron rexistrar el sou nome popular. A denominación de vacaloura recóyenla os vocabularios d’Acevedo y Fernández (por certo, definida mal con outra especie diferente), Mántaras y A Veiga, y tamén Xoán Babarro la constata en Abres (A Veiga), Millarado (Samartín d’Ozcos), Bres (Taramunde), Obanza (Castripol) y Tormaleo (Ibias). Nel ETLEN perguntamos pol sou nome y déronnos ese resultao nel Pato (Eilao) y na Garda (Taramunde), aquí cua variante vacalaura. El estudio sobre a fala d’Eilao de José Carlos Álvarez Blanco recoye vacaloura y el correspondente con –ll-, vacalloura, al tar el conceyo repartido en dúas zonas según teñan resultaos en -l- ou en -ll-. Compróbase que tamén ye chaman vacalloura nos vocabularios de Monón y Castaedo (Ayande) y Bual, ademáis de recoyelo Babarro en Sarceda (Bual) y Trabada (Villayón). Podo macizar un pouco máis a rede de datos con outros que fun xuntando nestos anos: nel conceyo de Castripol apuntéi vacaloura nel Valín, Os Niseiros, Obanza, Vilarín y As Figueiras; nel da Veiga, en Abres, A Veiga y Zreixido; nel de San Tiso, en Vilela de Baixo y O Chao; nel de Taramunde, en Ouria; nel de Vilanova, na Ovellariza; nel de Grandas, en Castro y Grandas; nel d’Ibias, en Santolín, Carbueiro y Tormaleo. Tamén sentín este nome, pro con dous acentos, vaca loura, en Bustapena (Vilanova) y Penafonte (Grandas); así mesmo, recoyéuse esa pronunciación separada nel ETLEN nos puntos de Villamayor (Ibias) y Teixeira (Santalla d’Ozcos). De vacalloura, teño un dato d’Armal (Bual), máis a forma pronunciada separada, vaca lloura, que sentín en Corondeño (Ayande).

Fema de vacaloura. Brañanoceo (Mieres).

Outra variante da denominación vén dada por incluír un -i- na sílaba final: vacalouria. É forma que me deron en Cachafol (Eilao). Da variante correspondente con -ll- hai máis datos, tanto bibliográficos como inéditos: rexístranla os vocabularios da Roda, El Franco y Bual, ademáis d’Acevedo y Fernández. El ETLEN recoyéula en Navedo (Eilao) y Xoán Babarro, en Campos (Tapia). Eu teño datos cuañeses de vacallouria de Vivedro, Lloza, Cartavio, Xarrio, Villacondide, Cuaña y Ortigueira, ademáis de constatalo en Valdepares (El Franco), na villa de Navia y en Poxos (Villayón). En San Xuyán (El Franco) y en Anlleo (Navia) téñolo apuntao con dous acentos: vaca llouria.

García Arias estudióu a denominación de vacalloria que ye dan al bicho en asturiano y interprétala como el xuntoiro d’un nome y un adxetivo. El nome, vaca, sin duda vén da comparanza cos cornos del insecto (anque ta ben recordar a denominación de vaquina de Dios que se ye dá en asturiano a outro bicho sin cornos, el rinchín (Coccinella septempunctata) nun é este el único caso de desprazamentos de denominacióis populares entre insectos aparentemente mui diferentes). El adxetivo, lloria, sería un participio forte del verbo alloriar ‘volverse tolo’, ‘ter mareos’, ideas que recordan el xeito tan errático d’engalar que ten a vacaloura. Nel noso caso, falaríamos del verbo equivalente en galego-asturiano alouriar ou allouriar, col mesmo significao. García Arias busca a orixe nel latín laurus ‘loureiro’, partindo da importancia ritual d’esa pranta. Xa se víu al falar del loureiro (Laurus nobilis) el papel que ten en conxuros y bendicióis. Según García Arias, crearíase un verbo alloriar a partir del latín laureare (que viría de laurea ‘corona de loureiro’) col significao de ‘usar el loureiro pra tornar’, pr’acabar significando ‘escapar de xeito atolarao’, como lo feirían as tormentas, as enfermedades, as bruxas, etc. É conocida en Asturias a crencia de qu’os cornos da vacaloura valían pra tornar as bruxas, dato que corrobora nel occidente asturiano Marcelino Lozano, nel sou libro sobre Monón y Castaedo (Ayande).

Nel predominio en galego-asturiano da terminación –loura sobre –louria (a forma con -i- redúcese al cuarto nororiental del Navia-Eo) puido ter peso el cruce col adxetivo louro, -a ‘roxo’, palabra usada en portugués y galego que nun ta recoyida na nosa zona, pro que tuvo que dicirse antano, como demostra el uso conocido del verbo louregar (ou llouregar) ‘volverse roxo’.

Partindo das ideas propostas por García Arias, nun costa caro interpretar outro xeito que temos de chamarye al insecto en galego-asturiano, pro neste caso botando mao d’outro animal con cornos, a cabra, y d’un adxetivo ben aparecido en significao a alouriao: lolo ou llollo ‘balleiro (un fruto)’ y, d’ei, ‘abobao’, ‘con mareos’. A denominación de cabrallolla pral noso insecto recóyela el vocabulario da Roda, mentres qu’en Valdepares (El Franco) déronmo con dous acentos: cabra llolla. En Tapia, tar como úa cabralola (ou cabrallolla) é tar mui tolo, así que seguimos cua mesma idea de ‘alouriao’. El sustantivo cabralola recoyínlo en Mántaras, pro pra chamar esas rodas eneixadas nun mango que se compran a os pequenos y qu’agora son de plástico y de colores chamadeiros, anque nun tempo fíanse na casa todas de madera d’un xeito muito máis artesano. Nun costa caro relacionar el andar malcurioso da roda col recorrido sin rumbo nin xeito del que ta aloliao, incluida úa vacaloura engalando, claro. El equivalente en asturiano del adxetivo lolo é lluellu y ten el mesmo significao. Tamén dá voltas de xeito atolarao el molín de vento feito con un papel y espetao a un paliquín con un alfiler qu’en Cadavéu (Valdés) chaman viral.luel.lu. As relacióis entre enredos infantiles y esta clas de denominacióis son ben suxerentes: Apolinar de Rato describe un xogo infantil asturiano que consistía en atarye un lazo de papel á vacaloura y espetar con un alfiler úa das patas nun palo pra darye voltas despós.

Macho de vacaloura. Brañanoceo (Mieres).

Nun acaban aquí os nomes da vacaloura en galego-asturiano. Xoán Babarro recoye en Zadamoño (Eilao) un nome híbrido con un elemento de cada denominación: vacallolla. Outra forma híbrida, pro col outro nome y el outro adxetivo, é cabraloura, que me dixeron en Serantes (Tapia). Y, pra rematar este recorrido de variantes, ta vacaloula, cruce posible entre loura y lola, favorecido por tratarse na sílaba final de dúas consonantes líquidas. El cruce entre aloliar y alouriar, con significaos iguales, quizabes esplique formas que sentín en galego-asturiano como alouliar (y alloulliar). A denominación de vacaloula recóyela Babarro en Pelóu (Grandas) y el ETLEN en Labiaróu (Samartín d’Ozcos); tamén la ougüín eu en Pezós. En conto á forma vacalloira que rexistra el vocabulario de Ponticella (Villayón), se nun é un error de trescripción (nesa mesma parroquia eu apuntéi vacallouria), pode tratarse d’un cruce col sufixo –oira, tamén propio da fala da zona (cobertoira, rapadoira…).

Como se víu, en asturiano a denominación máis común é a del tipo vacalloria, con variantes na veira máis occidental como vacal.loura ou vacal.louria, y outras centro-orientales como vacallora ou vacaloria. Tamén se dan variacióis cua segunda parte da palabra, vacamora, y cua primeira, botando mao del macho da vaca, el boi: güe de les vacallories, buelloru, buemoru… y rei moru. A denominación puido piyar outras acepcióis, como en Babia, nel norte de Lión, unde vacal.loira designa un xogo infantil unde un neno fai de vaca pra defender el sou rabaño del ataque d’outros, como el noso xogo del lobo lobiquín.

En galego, ademáis das formas vacaloura y vacaloira, danse outras como caroucha, carouca y tamén nomes relacionaos cos cornos, como escornabois, escornacabras, cornide, cornetán, corneteira, alicornio, alicorne… É chamadeiro este nome d’alicornio, porque se trata d’úa palabra que designa obxetos, normalmente pedazos de cornos d’un animal, que na sociedá tradicional pensábase que tían poderes benefactores contra bruxas y males d’oyo. Esto enlaza col que se dixo sobre el uso como amuleto dos cornos da vacaloura en Ayande. Pra rematar este recorrido polas variantes galegas, hai que resaltar que na veira máis oriental de Lugo, en Cedofeita (Ribadeo), ta recoyida a denominación de cabraloura, qu’enlaza col dato serantego. Del nome casteyano pouco se pode amecer porque é ben claro: ciervo volante.

Loureiro (Laurus nobilis)

El loureiro, sempre verde cuas súas foyas características de veiras un pouquín onduladas. Mántaras (Tapia) (12/7/2016).

En Mántaras (Tapia), había un loureiro (Laurus nobilis) nel balao de riba del Camín Veyo, entre Ca Paramesa y Ca Baltesar. Era un árbol veyo como el mesmo camín, que vería pasar ben pelegríos andando pra Santiago, pro que máis a miudo escuitaría el rinchar dos carros de muitas xeneracióis de labradores mantaregos. Anque tía bon couz embaxo, el loureiro erguía pouco y era malcurioso: fora fradao muitas veces y a xente iría a él pr’aferse de ramayos pra bendicir nel domingo de Ramos. Condo nos anos oitenta del siglo pasao enancharon el camín pr’asfaltalo, na mía inxenuidá, einda novo, atrevínme a falar col encargao del obra, por se houbera dalgúa posibilidá de mover us poucos metros el trazao da vía pra qu’el loureiro seguira velando el paso da xente. Debéu pensar qu’aquel rapaz taba tolo. El caso é qu’el loureiro acabóu arrincao por úa paliadora.

Nun sei se é pola súa tradición histórica, que coronóu césares victoriosos, ou pola tradición ancestral que lo ten por árbol de poderes benéficos, pro el loureiro é úa especie con úa personalidá especial. Ben sei qu’axuda el feito de que sía un árbol de foya perenne, que nun queda espido nel inverno como os demáis, y, sobre todo, el olor das súas foyas, mui usadas na cocía. Repasando un libro tan interesante como Dende a llareira con señardá, da bualesa María Teresa López, cuase nun hai receta tradicional de carne ou guiso que nun leve úa foya de loureiro pra darye un toque de sabor. Hasta hai quen yo bota a os chourizos al fer a enayada.

Precisamente Benjamín López, padre de María Teresa y escritor ben popular en galego-asturiano, recorda a tradición benefactora del loureiro núa das súas composicióis máis conocidas, «A meyor noite del ano», unde describe úa escena de tormenta: «Suaba nel monte a curuxa / dos rellámpagos cegada / —¡Santa Bárbara bendita! / —dixo mía bola asustada—. / —Botái lloureiro nel llume / pa escorrentar a tronada». Y é qu’a crencia popular dicía qu’as fogueiras de loureiro bendito tornaban os nubreiros, esos seres imaxinarios qu’engalaban d’a cabalo das nubres y que levaban y trían as tormentas, como esplican Acevedo y Fernández nel sou vocabulario publicao en 1932. Tamén de loureiro avezaba a poñerse un ramo na chaminía condo acababa de ferse a cuberta da casa: A casa cuberta, el ramo posto, dicían os carpinteiros. D’ei a espresión poñer el ramo pra referirse a rematar un labor.

El nome del árbol vén del latín clásico laurus, al través da forma vulgar laurariu, incrementada con ese sufixo que deu en portugués, galego y galego-asturiano loureiro (lloureiro na zona de resultaos palatalizadores). A primeira forma, loureiro, recóyese nos vocabularios de Mántaras y A Veiga, y tamén apuntéi ese dato nos Niseiros (Castripol) y Penafonte (Grandas). A forma lloureiro ta recoyida nos de Bual, El Franco, A Roda y Ponticella. Tanto Acevedo y Fernández como el vocabulario d’Eilao recoyen as dúas formas. A vacilación habitual del diptongo átono entre –ou– y –au– dá pé tamén á variante llaureiro, que rexistra el vocabulario de Monón y Castaedo (Ayande). Aparte, recóyense variantes sin sufixación, quizabes adaptacióis relativamente modernas, porque a forma laurel chegóu á península ibérica pinta que como un empréstamo del occitano laurier. Rexístranse lourel (A Veiga) y llaurel (Monón y Castaedo), y eu mesmo sentín llourel á mía bola de Rozadas (Bual), anque penso que máis ben referido á foya usada na cocía, máis qu’al árbol. Outra forma, que me deron en Mourentán (Ibias), é aureiro, resultao da interpretación polos falantes d’ese l- inicial como se fose un artículo.

Na zona máis fronteiriza del asturiano occidental col galego-asturiano, en Tox (Navia), constátase a denominación rameiru pra chamar al árbol, y esto ten que ser por causa del uso dos sous ramos pra bendicilos. Así y todo, nel vocabulario de Santa Marina y Vigu, na parroquia vecía á de Vil.lapedre, estrémase entre rameiru ‘ramayo de loureiro pra bendicir’ y l.lourel ‘loureiro’. Tamén en galego s’atopa a denominación gamallo pra Laurus nobilis, quizabes pola mesma razón qu’el nome naviego.

Da qu’avanzamos dende el occidente al centro d’Asturias imos atopando as variantes l.loureiru, lloureiru y lloreru. É na zona central unde empeza a predominar a forma lloréu y, xa nel estremo oriental, atopamos a denominación alloru.

Na toponimia del Navia-Eo é úa especie que deixóu a súa marca: temos lugares como Loureiro (Castripol) y outros que se chaman a partir de derivaos formaos con sufixos habitualmente colectivos como –edo (Llouredo, en Villayón) y –ido (Lourido, en San Tiso d’Abres y Taramunde), este último sufixo ben típico del galego. Tamén hai topónimos que xuntan dous sufixos abondativos seguidos, –edo y –al (Louredal, en San Tiso d’Abres), incluso cua cayida da vocal pretónica na forma El Llourdal (El Franco).

Derivao del nome latín Laurentius (que procede d’un topónimo, Laurentum, que vía precisamente del nome del árbol) é el nome noso de Lourenzo (ou Llourenzo na zona correspondente), qu’aparece, por poñer un caso, na denominación da capiya y campo en Santa Gadía (Tapia) dedicada al santo.

Lorbagas inda verdes nun loureiro cerca de Calambre, en Serantes (Tapia) (8/8/2017).

Un aspecto chamadeiro nel loureiro é tamén el sou fruto, que se pon mouro condo ta maduro. Chámase en galego-asturiano lorbaga (ou llorbaga, na zona de palatalización d’estos resultaos). Usábanlas os nenos como munición pra os sous tiratacos ou taqueiras. A palabra é un composto que vén del latín vulgar lauri baca ‘fruto del loureiro’, dende a forma clásica bacca ‘fruto’, ‘perla’. En galego tamén se chama lorbaga, anque se dan denominacióis derivadas a partir de metátesis y cruces con outras palabras: lorbarga, luberga, lombarga, lamberga… Y non solo s’usa en galego pra chamar al fruto del loureiro, senón tamén, por úa estensión del significao, pra referirse al grao de lin qu’envolve a liaza. Ademáis, nesta lingua dáse a forma baga, que s’usa en xeneral pra cualquera fruto miudo con gouña ou pebida.

Pra chamar al fruto del loureiro, en asturiano namáis se conserva a forma composta, lloribaga ou lluribaga (cuas variantes con l.l- nas zonas correspondentes), na parte occidental. Por certo, nun sei qué esplicación poda ter úa espresión usada en Tox, na parroquia naviega de Vil.lapedre: ser un l.loribagas ‘nun ter personalidá’. Anque en Asturias s’use a forma composta, nel sur del cordal, en sitos como Palacios ou Cepeda (Llión), rexístrase a palabra baga, neste caso pra chamar á cápsula del lin. A partir de baga, incrementada con sufixos, naceron palabras pra designar ese tipo de frutos despóis de mayaos, como el lin, as aceitunas ou as uvas: en galego, bagaño, bagazo, bagullo… y en asturiano, bagayu, y, por confusión de bilabiales, magaya, tamén pra referirse á mazá mayada.

Ourego (Origanum vulgare)

Detalle das inflorescencias del ourego. Santuyano (Mieres) (10/7/2018).

Condo entramos núa pizzeiría, axina notamos el olor rico del ourego (Origanum vulgare), esa especia que s’espolveira por derriba antias de meter a pizza nel forno. A mitoloxía clásica diz que foi Afrodita a primeira que prantóu ourego y que foi ela a que ye deu el olor tan bon que ten. El que s’usa na cocía como condimento son as foyas y, sobre todo, as brácteas secas da pranta, querse dicir, as partes máis verdes y duras que defenden a flor. As flores, pequenías, con xeito de tubo y apeteiradas en inflorescencias, son brancas tirante a rosa, y as brácteas son acolorazadas. Tamén é característico del ourego el rabo leñoso y con pelíos.

Antias da chegada da comida rápida, os usos del ourego seco xa era conocidos nel medio rural. Había quen lo botaba á enayada dos chourizos ou á masa das morciyas, pro máis que nada usábase como pranta melecieira pral catarro, polas propiedades espectorantes y antisépticas que ten, tanto bebendo el fervido como inhalando el vafo. Fernández Vior, nel sou Notas etnolingüísticas del conceyo da Veiga, cunta del uso del augua d’ourego como romedio tradicional prá tosferina.

A forma ourego ta recoyida nos vocabularios de Mántaras, A Veiga, El Franco, Ponticella, Bual y Acevedo y Fernández, mentres que nel d’Eilao a forma que se constata é a que mantén el -n- intervocálico: ourégano. El reparto de variantes d’esta palabra que rexistramos nel ETLEN (Estudio da Transición Lingüística nel Eo-Navia) cartografiámolo nel atlas porque interesábanos comprobar cómo a perda del -n- latín, xeneral en galego-asturiano, é menos sistemática condo ta núa terminación átona núa palabra esdrúxula. Efectivamente, en galego é xeneral a forma ourego (y variantes como aurego, ourogo, urego), pro na parte máis oriental das provincias de Lugo y Ourense xa se recoye en dalgús puntos a forma ourégano. Esa tendencia tamén s’atopa nel Navia-Eo núa escala máis detallada. Ademáis de nos puntos d’encuesta lugueses de máis al norte, recoyémos ourègo nel Valín (Castripol), San Xuyán (El Franco), Armal (Bual), Poxos (Villayón), Zreixido (A Veiga), O Chao (San Tiso d’Abres), Teixeira (Santalla d’Ozcos), Labiaróu (Samartín d’Ozcos), Bustapena (Vilanova d’Ozcos), El Pato y Navedo (Eilao), y Pezós. En Castro (Grandas), rexistróuse a variante aurego. En Mántaras (Tapia) y A Garda (Taramunde), ademáis d’ourego, recoyéuse ourégano. Se amecemos el dato d’ourégano dos Niseiros (Castripol), Vivedro (Cuaña) y El Monte (Navia), vese qu’a forma sin perda de -n- ten presencia nel norte del Navia-Eo, anque unde ta máis claramente estendida é nel metá sur: Vilamayor y Valdeferreiros (Ibias), San Salvador y Corondeño (Ayande), neste caso cua variante aurégano, qu’é a que se recoyéu en Fandovila (Ibias). Nos puntos lugueses meridionales de Negueira y Murias do Camín tamén se rexistróu a variante con –n-. Ademáis del caso d’ourego, nel ETLEN tamén estudiamos outras palabras esdrúxulas con -n- na sílaba final, como arando, unde el resultao con -n- conservao tamén se dá na veira máis oriental. Pral caso da palabra trobo, namáis atopamos a forma tróbano nel punto d’encuestación de Navia, nel Monte (Anlleo).

Ourego nun ribón entre outras prantas ventureiras. Santuyano (Mieres) (10/7/2018).

A palabra prá nosa pranta vén del latín origanum, con –i- largo, col qu’el resultao esperable sería na primeira sílaba un o- (y non ou-) y un e zarrao na segunda, pro a forma xeneral é ourègo, con –è– aberto, que se corresponde col –ie– del resultao asturiano: oriéganu (cuas variantes occidentales ouriéganu, auriéganu). Por eso dalgús estudiosos, máis que falar de resultaos antietimolóxicos, propóin que podese haber en latín vulgar úa forma col diptongo au– inicial y con -i- curtio, aparte dos fenómenos que se puideron dar despóis d’etimoloxía popular y analoxías con outras palabras.

Como se ve nas variantes aurego ou aurégano, houbo un camín d’ir y volver: au– > ou– > –au. Nun é miga raro ese resultao en –au, porque as vacilacióis au-/-ou son ben frecuentes en galego-asturiano por causa da súa posición átona: ougüir / augüir, outeiro / auteiro, aurela / ourela, outono / outono, ougüeiro / augüerio,  aumentar / oumentar

Cosco (Helicoidea)

IMG_8847 Viyadún

Exemplar d’Helix aspera. Viyadún (Castripol).

Os carreiros pratiaos dos coscos nas foyas da figueira trainme recordos: enredos de condo neno que tamén deixaron carreiros nel acordanza. Son os que me levan a escenas dos primeiros contactos cua naturaleza. Por eso, al ver salir os coscos despóis de chover, renémbraseme condo amañábamos con elos aquelas carreiras que nunca acababan de chegar á meta, ou condo yes fíamos de rabiar vendo cómo encoyían y espurrían os cornos mentres yes cantábamos que los sacaran al sol, convencidos da eficacia da cántiga. Tamén máis d’un cosco perecéu estrapelao, qu’axina aprendémos dos máis veyos a piyalos y tripalos col pé por enemigos declaraos da verdura del horto.

Hai úas contas especies na nosa zona, anque a máis común y conocida é Helix aspera, úa raza europea que s’introducíu accidentalmente en Latinoamérica y que ta considerada alí como úa auténtica praga. Tamén son bus de ver exemplares del xénero Cepaea, de color amarelada con úa raya máis escura recorrendo toda a espiral da cáscara. Como hai úas contas especies de familias distintas y a todas yes damos el mesmo nome popular, resúmolo cua identificación científica d’Helicoidea, qu’é úa superfamilia qu’engloba as que podemos ver por ei.

Da denominación dos coscos toca falar, anque nun é ese el único nome que se ye dá en galego-asturiano a estos gasterópodos terrestres con cáscara. Acevedo y Fernández poin a palabra cosco como a forma principal de chamarye y tamén la recoyen os vocabularios da Veiga, Mántaras, A Roda y El Franco. Ademáis, é a resposta que dan nas Campas (Castripol) na encuesta del ALPI (Atlas Lingüístico da Península Ibérica). Aparte, eu teño datos d’este nome no Chao (San Tiso d’Abres), Ouria (Taramunde), Zreixido (A Veiga), As Figueiras, El Valín, Obanza y Trigo (Castripol), Valdepares y El Porto (El Franco), y Trelles (Cuaña). Noutros sitos a palabra nun s’usa pra chamar al gasterópodo, senón que ten el significao de ‘cáscara, paraza (da castaña, da noz, del aveyana)’. Asina lo recoyen os vocabularios de Bual, Monón y Castaedo (Ayande), y El Couz (Villayón), ademáis das Notas etnolingüísticas del conceyo da Veiga de Fernández Vior. Tamén teño datos orales d’este uso na Ovellariza (Vilanova d’Ozcos) y en Cachafol (Eilao).

Na parte máis nororiental del Navia-Eo danse denominacióis cua mesma reiz cosc-, pro incrementada con outros sufixos. É el caso de coscudo, con ese sufixo –udo que crea adxetivos col matiz de calidá ou d’abondancia (abeyudo, frebudo, barbudo, cabezudo, cornudo…), polo qu’a palabra viría a ser úa definición: ‘con cosco, da cáscara dura’. Acevedo rexistra coscudo en Sarandías (Bual) y en Navia. Precisamente, na encuesta feita nel llugar naviego de Freal pral ALPI a resposta recoyida foi cuscudo. Eu xuntéi datos de coscudo de Vivedro (Cuaña), da villa de Navia y de Villouril, nel mesmo conceyo. Nel Monte, na parroquia naviega d’Anlleo, dixéronme cozcudo, nun fenómeno fonético ben conocido que se dá en galego-asturiano condo el /-s-/ vai delantre de /k-/ (mozcar, mázcara, ozca). Ademáis, Acevedo recoye en Cuaña as denominacióis de cozcurro y coscurro. Tamén mas dixeron a min, anque cua realización zarrada típica na vocal pretónica: cuzcurro en Meiro, Cuaña y Lloza (Cuaña), y cuscurro en Andés (Navia).

Queda outra forma, neste caso col sufixo diminutivo –elo: coscorelo de limaco, que recoye Xoán Babarro en Cabaza (Taramunde) y que por contraste bota mao del nome del limaco, el gasterópodo terrestre que nun ten cáscara por fora. Nesta denominación pártese da reiz cosc-, pro incrementada primeiro con outro sufixo (cóscoro), del mesmo xeito que casca y cáscara. Nun conozo datos de *cóscoro, pro el vocabulario da Veiga si recoye el adxetivo cóscaro, pra referirse al pan ou á empanada con partes mui turradas. En San Tiso d’Abres tamén me dixeron a palabra, y referida así mesmo a os torrezos. Al cabo, a relación semántica cua idea de recubrimento duro ta clara. Tamén temos ha forma limaco, a secas, qu’é a resposta qu’obtuvo a encuesta del ALPI feita en Salgueiras (Vilanova d’Ozcos).

Volvemos atopar a comparanza col limaco na denominación que me deron en Penafonte (Grandas): limaco de concha, anque trátase d’un nome qu’usaban os veyos porque agora en Grandas predomina a forma caracol, como en toda a zona interior y sur del Navia-Eo. En muitos sitos da marina, pol peso da lingua oficial, tán esqueicéndose as formas xa ditas de cosco, coscudo, cozcurro…, pro tamén é verdá que caracol é palabra patrimonial en muitos conceyos. Ta recoyida nel vocabulario da Veiga y é a resposta qu’obtuvo el ALPI nas encuestas de Bual y Cuantas (Ibias). Tamén ma deron como a forma qu’usaban de sempre nos Niseiros y Obanza (Castripol), San Xuyán (El Franco), Castro (Grandas), Pezós, Corondeño (Ayande), Armal (Bual), Navedo y Cachafol (Eilao), y Carbueiro y Tormaleo (Ibias). Aparte, hai que recordar el uso d’esta palabra en dalgús sitos pra chamar especies vexetales, ben a Digitalis purpurea, ben a Umbilicus rupestris.

IMG_9500 Cepaea hortensis Mántaras

Exemplar de Cepaea hortensis. Mántaras (Tapia).

Pr’acabar este recorrido polas denominacióis en galego-asturiano d’estos gasterópodos hai que destacar úa forma ben orixinal, a qu’usan nel lugar pixoto d’Ortigueira: caco. Sabendo os dexobeiros que fain nos hortos, podía pensarse qu’a palabra tuvese que ver col sustantivo caco ‘ladrón’, que, a pesar da súa pinta de palabra coloquial, ten úa orixe ben clásica: Cacus, el xigante que ye roubara bois a Heracles na Eneida. Pro tamén dá que pensar qu’en galego chamen caco a un pedazo de loza, de texa ou de vidro, porque eso relaciona a denominación pixota cua idea de cáscara ou cosco.

En galego, a forma cosco pra chamar al gasterópodo ta presente nos diccionarios, anque nun voléi en muitos datos sobre a súa estensión xeográfica: ta rexistrada en Santa Cilla do Valadouro (Foz) y nel conceyo de Ribadeo en Cedofeita y A Devesa (neste caso, na encuesta feita pral ALPI). Tamén la usan escritores da contornada de Mondañedo, así que ten traza de ser úa forma oriental. É máis común en galego el uso de cosco col significao de ‘foyas qu’envolven a espiga de meiz’. A denominación mayoritaria en galego é caracol, ademáis d’usarse outras como cascarolo, cornacha, caricola y carricola.

Na veira máis noroccidental del asturiano hai continuidá cuas denominacióis en galego-asturiano: en Veiga y Tox (Navia) dicen cascudu. Outras formas, ademáis del xeneral caracol, cua variante caricol, parten da reiz casc-, cosc-: cascariellu, cascariella, cascarote, cascoxu, coscoxu, coscoyu, cuiscu. Tamén ye chaman llimiagu, igual qu’al gasterópodo sin cáscara.

As etimoloxías tanto de caracol como de cosco son mui discutidas. En latín chamábase cochlea y nun pinta que d’ei veñan formas como caracol y outras como el catalán caragol ou el francés escargot. Según Coromines poden todas vir d’úa reiz prerromana d’orixe espresiva. Tampouco ta miga clara a etimoloxía de cosco y os estudiosos remiten tamén a posibles formas prerromanas que deron pé al latín cusculiu ‘béilaro’. Benjamín García-Hernández propón úa orixe núa forma cosco/cuscu que daba nome a os béilaros que botan dalgús árboles pra defenderse d’insectos parásitos usaos al largo da historia como tinte. Esas ideas de bola arredondiada ou de recubrimento duro atopámolas noutras palabras de linguas romances como coscojo ‘béilaro del carbayo’, cuscurro  (> currusco) ‘pico de pan mui turrao’, coscorrón ‘golpe na cabeza’, cosco ‘cáscara del grao de trigo’, ‘foya da espiga de meiz’, ‘paraza’… y, claro, nel noso cosco.

Rinchín (Coccinella septempunctata)

Rinchín nun prao nel Cristo (Uvieo).

Hai poucos bichíos tan queridos por todo el mundo como el rinchín (Coccinella septempunctata). A feitura y colorido d’este insecto coleóptero fainlo inconfundible. Ten dous élitros encarnaos ou anaranxaos que fain de defensa pras outras alas que tán debaxo y, claro ta, pral sou corpín. Pro el máis chamadeiro son as pencas mouras que destacan nel colorao: tres en cada élitro y outra nel medio dos dous, al pé da cabeza. El nome de xénero da especie (coccinella) é un diminutivo del latín coccinu ‘colorao’ y el epíteto (septempunctata) quer dicir que ten sete puntos. A traducción sería ‘a coloradía dos sete puntos’.

É bichín respetao popularmente y tense como animal sagrao, polo que nun hai que ferye mal. Y esto é asina, por exemplo, en toda Europa, como se ve nas súas denominacióis, dende el ladybird inglés (‘páxaro da Virxe’) hasta el petit vache de Dieu francés (‘vaquía de Dios’), pasando pol vacheta de la Madona italiano (‘vaquía da Virxe’) ou el galinha de Nossa Senhora portugués (‘galía da Nosa Señora’). Tamén hai en toda Europa conxuros pra ferye engalar y pra perguntarye, entre outras cousas, pol casamento ou pol tempo que vai fer. Pode qu’agora os máis novos nun lo sepan, pro os máis veyos aprendémos dende sempre a pousar derriba da mao el rinchín y deixarye qu’ande hasta que bote a engalar. Ás veces hasta podes axudar asoprándoye un pouco.

De seguro que terá que ver ese aprecio pol rinchín el feito de que sía un golitrón condo se trata de comer pulgóis y que polo tanto a súa presencia sía beneficiosa prá llabranza. Hasta se ten introducido en países unde nun se daba pra usalo como arma biolóxica na defensa dos cultivos. É posible atopar un rinchín y velo cuas patas encoyidas y sin moverse, como se morrese. Y é que, ás veces, se se sinte en peligro, pode ferse el morto y hasta botar úa sustancia amarelada que torna dalgús dos sous depredadores.

Os nomes que ye damos en galego-asturiano al coleóptero tein en común os máis d’elos el feito de levar diminutivos, cousa esplicable polo pequenín qu’é, pro, sobre todo, pol matiz afectivo que ye dá el sufixo a este bichín tan apreciao. Tamén é chamadeiro el feito de que nun mesmo sito poda usarse indistintamente máis d’úa denominación (por exemplo, en Mántaras recoyín tres xeitos diferentes de chamarye) y qu’as máis xenerales tían estendidas por undequera, sin amañar zonas claras. Presento os datos bibliográficos, que son abondos, completaos cos qu’eu fun recoyendo nestos anos.

Un primeiro tipo de nome é el que parte da palabra rei, concepto que de sou por si xa implica ese trato de respeto col que miran el insecto en tantas culturas. Déronme a forma rei en Bustapena (Vilanova d’Ozcos), Santalla y Nogueira (Taramunde). En Santalla pergúntanye al bichín pol casamento. Dícenye: «Rei, rei, rei, ¿pra únde me casaréi?». Pode que sía úa versión recortada da que me dixeron en Taramunde, unde aprovetan pra ferye máis perguntas: «Rei, rei, ¿casaréi? ¿Cántos anos viviréi? ¿Vintecinco? Eu nuno sei». Jesús Suárez López, nel sou libro Fórmulas mágicas de la tradición oral asturiana. Invocaciones, ensalmos, conjuros, recoye a partir de bibliografía y trabayo de campo muitas das rimas que se ye dicen al rinchín en Asturias. Da nosa zona dá úa ben interesante: «Rei, rei, dime pr’hacia únde me casaréi. Se nun mo dices, cápote con úa gaxola veya qu’encontréi». El estudioso galego Fermín Bouza-Brey tamén xuntóu, nun artículo mui largo y documentao de 1950, os nomes del rinchín en Asturias y el sou folclore, relacionándolos cos das zonas vecías. Y dá muitos datos que ye foron mandando da zona Navia-Eo. Entre elos, el de rei en Santa Colomba (Ayande) y Eirías (Eilao).

Da repetición del nome nel conxuro acabóu nacendo outra denominación: reirréi. Dixéronma en Vilela (San Tiso d’Abres), conceyo unde tamén la recoyéu Antonio Riera nun estudio publicao en 1950 sobre os nomes del rinchín en España. Na Veiga, rexistráronla Xoán Babarro en Paramios y José Antonio Fernández Vior en Abres.

Rinchín á busca de pulgón núa ortiga. Brañanoceo (Mieres).

De poñer diminutivos á reiz rei– pintan vir outras denominacióis pral bichín que se dan en galego-asturiano. A forma reinín dáse de leste a oeste: ta recoyida nel vocabulario de Mántaras y na encuesta del Atlas Lingüístico da Península Ibérica (ALPI) en Salgueiras (Vilanova d’Ozcos), pro tamén ma dixeron en Casarego (Tapia), Obanza (Castripol) y en Santalla. Nel Valín (Castripol), a fórmula que se recita, ademáis de perguntar pol casamento («Reinin, reinín, se me caso a únde iréi, pr’aquí, pr’alí ou prá veira del mar»), pide a súa intercesión pra qu’el padrín traiga comida («Reinín, reinín, vai dicirye al meu padrín que me dían pan y toucín»). Nel Monte, na parroquia naviega d’Anlleo, el favor que se ye pide é trer bon día: «Reinín, reinín, vei al cielo ya diye a tou padrín que mañá faiga solín». Xoán Babarro recoye a mesma denominación de reinín nel Villar de Buyaso (Eilao), Millarado (Santalla d’Ozcos) y Bres (Taramunde). Bouza-Brey dá un dato en Sampol (Bual).

Tamén temos formas como reinía, qu’amecen un diminutivo al sustantivo feminino reina. Recóyelo Xoán Babarro en Zadamoño (Eilao) y tamén mo dixeron a min nel mesmo conceyo, en Cachafol, unde s’amaña de manter a rima cantando «Reinía, reinía, vei diciye a tou padrín y a túa madría que mañá faga bon día». Aparte, déronme outro dato de reinía de Fontescavadas (Bual). Al nome pódenye amecer el complemento de Dios, como vimos que pasa noutras linguas. Así mo dixeron na Ovellariza (Vilanova d’Ozcos).

A forma reichín tamén é mui usada. Ese –ch– pode interpretarse como parte del sufixo diminutivo ou ben tratarse d’outra reiz diferente, reich-, que nun conozo en galego-asturiano máis que pral nome d’un páxaro, reicha ou reichín (Erithacus rubecula, máis conocido como paporrubio), anque ben podía ser neste caso úa palabra d’orixe onomatopéyica arromendando el piar. A consideración popular de respeto y cariño qu’hai hacía esta especie d’ave puido levar a chamarye igual qu’el insecto, ou puido el camín ser al rovés y ser el páxaro el que ye emprestóu el nome al insecto, axudao el proceso pol asomeñanza entre as palabras reichín y reinín. A denominación de reichín pral coleóptero recóyenla os vocabularios de Mántaras, A Veiga, El Franco, y Acevedo y Fernández. Son estos estudiosos os qu’apuntan el conxuro «Reichín, reichín, vai decir a tou padrín que mañá nos traiga un bon día de solín». Bouza-Brey dá tamén a forma reichín na Braña (El Franco), Candosa y Tol (Castripol), Tapia, Santo Miyao y Samartín del Valledor (Ayande), y A Veiga, vila unde alterna cua forma reicho («Reicho, reicho, abre as alas y vaite pral cielo»). Nas encuestas del ALPI recóyese nas Campas (Castripol) y en Bual. Aparte, eu tamén recoyín a palabra reichín nas Campas y As Figueiras (Castripol), na vila da Veiga y en Serantes (Tapia). Neste mesmo conceyo, en Salave dixéronme a fórmula «Reichín, reichín, vai dicir a tou padrín que mañá nos traiga un día de bon solín» y en Porcía, «Reichín, reichín, sube al cielo y diye a tou padrín que mañá faga bon solín». En Rozadas (Bual), nun pedían sol, senón que namáis perguntaban se lo iba haber: «Reichín, reichón, vei dicirye a tou padrín se mañá fai sol ou non». En San Xuyán (El Franco), pedíanye roupa: «Reichín, reichín, vai ver al tou padrín, que che faga un camisín».

Outra denominación en galego-asturiano pinta partir da palabra rancho ‘cocho pequeno’, con variantes diminutivas tanto en masculino como en feminino (ranchín, ranchía) y hasta úa, ranchelía, unde se superpóin dous diminitivos, ún d’elos (-ela) que xa nun é productivo na fala actual, el que supón un argumento pra considerala úa forma veya (rancho + ela > ranchela + ía > ranchelía). A forma ranchín ta recoyida por María del Carmen García nel sou Literatura de tradición oral en Presno («Ranchín, ranchín, vai á casa de tou padrín, comendo pan y toucín» ou «que che dé pan y toucín») y por Manuel Álvarez Rico nun artículo sobre el folklore en Ayande, unde dá a fórmula que dicen en Samartín del Valledor: «Ranchín, ranchín, vei decir a tou padrín que mañá faiga solín». Bouza-Brey dá el dato na vila de Castripol, con este dito ben orixinal: «Ranchín, ranchín, abre as alas pral molín». Tamén me deron el dato de ranchín na vila de Castripol, y nel Trobo y nel Valín, nel mesmo conceyo. Xoán Babarro recoye a forma feminina, ranchía, en Pelóu (Grandas). Eu apuntéila nel mesmo conceyo, anque col amecedura de de Dios, en Castro. Con ese mesmo complemento, anque apegao á forma ranchelía, chámanye al insecto en Penafonte (Grandas), al que ye piden ademáis un labor de contabilidá: «Ranchelía de Dios, cúntame os didos y vaite con Dios». É fórmula que se dá tamén, según recoye Bouza-Brey, en todo el metá sur de Galicia y en Asturias.

Anque costa caro escoyer a forma máis usada en galego-asturiano, a denominación que constatéi en máis conceyos, ademáis de reinín, é a de rinchín. Pode que se trate d’un cruce entre reichín y ranchín, se nun tán tamén involucradas outras palabras usuales como rincho, rinchar, etc. Aparte da encuesta feita en Freal (Navia) pral ALPI, recoyen a forma os vocabularios de Mántaras, A Roda («Rinchín, garrafín, vai decir a tou padrín que mañá haxa bon solín »), Bual («Rinchín, rinchín, vei decirye a tou padrín que mañá faiga bon solín»), Ponticella («Rinchín, rinchín, vei deciye a tou padrín que mañá faiga solín») y El Franco. Xoán Babarro recoyéula en Tol y Obanza (Castripol) y en Sarzol (Eilao). Bouza-Brey dá noticia da palabra en San Xuan (El Franco), Andés (Navia), Sarandías y Bual (Bual), El Vidural y Arbón (Villayón) («Rinchín, rinchín, vei decir a tou padrín que mañá y pasáu faiga bon día de solín») y Matafoyada (Tapia). Tamén me deron esta forma nas Campas (Castripol), Serantes (Tapia), Vivedro, Trelles y Xarrio (Cuaña) y en Andés y Navia. En Valdepares (El Franco) cuntáronme úa fórmula ben guapa: «Rinchín, rinchín, vai á casa de tou padrín: que te vista, que te calce, que che poña os calcetos qu’el outro día che din». Tamén é chocante a qu’apuntéi en Mántaras: «Rinchín, fun al cielo y nun volvín y encontréin a meu padrín comendo pan y toucín. Y pedínye un bocadín y deume col palanquín. Y pedínye un bocadón y deume col palancón». En Lloza (Cuaña) dixéronme rinchín de Dios. Bouza-Brey tamén recoye a forma rincho en San Xuan (El Franco), que, como el xa visto reicho, pinta ser úa reconstrucción a partir da forma diminutiva. Úa denominación que cruza reichín y rinchín é reinchín, palabra que ta rexistrada nel vocabulario de Bual.

Hai un xeito de chamarye, arín, que namáis constatéi en Ortigueira (Cuaña): «Arín, arín del perriquichín, vei buscar al tou padrín, pa que mañá faga bon solín» ou «vei dicirye al tou padrín que mañá vei fer un bon solín». Ocúrreseme que, xa que nel nome se fain tantas comparanzas con animales (con vacas, cais, páxaros, galías…), ¿poderá tratarse d’un diminutivo d’aro, qu’é como ye chaman neste lugar pixoto a dalgúas especies d’álcidos como Alca torda, Uria aalge ou Fratercula arctica? Trátase d’aves marías que recordan de dalgún xeito a os pingüíos, así qu’a súa traza simpática puido favorecer el empréstamo, col diminutivo correspondente, pra chamar al insecto.

Tamén é diferente del todo el nome que ye dan en Tormaleo (Ibias): arzolín. Recóyelo Xoán Babarro y tamén me deron el dato en Fandovila, na mesma parroquia. Pode qu’a orixe da palabra nun teña que ver cua malura que sal nel oyo, senón que sía úa confusión a partir de marzolín, qu’é como ye chaman por exemplo na Estierna, nel mesmo conceyo, pro xa na zona de fala asturiana. El nome viría del mes de marzo, condo cua primavera empeza a verse el bichín.

Condo el rinchín sinte peligro, faise el morto y bota úa sustancia amarelada que torna a dalgús dos sous depredadores. Núa campela nel Aramo (Riosa).

El estudioso galego Bouza-Brey, nel sou artículo, recoye outros nomes máis. Dalgús casteyanizaos, como angelín, en Meiro (Cuaña). Tamén de Cuaña, en Xarrio, dá noticia da forma andarín, que pode ter relación col feito de poñelo a andar na mao hasta qu’engale ou ben col andolía (‘Hirundo rustica’, ‘Delichon urbicum’), páxaro qu’en asturiano tamén chaman andarina. Hai que reparar en qu’al rinchín en asturiano tamén ye chaman andarina de Dios, núa relación máis entre el nome del noso bichín y el de páxaros queridos ou respetaos. Tamén Bouza-Brey dá el dato ayandés de carrachín de Dios, en Monón («Carrachín de Dios, abre as alas y veite con Dios»). El vocabulario de Monón y Castaedo, de Marcelino Lozano, publicao nel 2014, recoye a palabra carrachín y hasta el dito «Carrachín, carrachín, vei deciye a tou padrín que mañá faga solín», pro xa nun lo relaciona col noso rinchín, senón col sou uso como apelativo cariñoso pra falar cos nenos pequenos. É un proceso qu’aveza a darse: esquéicese el acepción orixinal y acaba usándose namáis outra acepción derivada da primeira. Tamén en Ayande, en Berducedo, Bouza-Brey apunta a forma paxaría de Dios, que tamén ye dan como propia de Matafoyada (Tapia), unde alterna con rinchín. D’este mesmo xeito é el nome de paxarilía de Dios que recoye a encuesta del ALPI feita en Cuantas (Ibias). Nestos casos tamos delantre d’un cruce entre úa das denominacióis en galego-asturiano da paxarela y a del noso coleóptero.

Os nomes propios del galego-asturiano adéntranse tamén pola veira del asturiano occidental. El vocabulario de Tox (Navia) recoye reichín, forma que tamén constata el de Vigu y Santa Marina, nel mesmo conceyo, cua variante de reichu. Xoán Babarro recoye reizulín (outra vez úa mezcra de formas: rei y arzolín) na L.liera (Villayón) y reinín na Rebol.losa (Villayón) y El Rebollu (Ayande). Tamén recoye paparachín en Busmente (Villayón), ben sei qu’un error por paparrachín, forma que recoye el ALPI na escuesta feita alí. Tamén Bouza-Brey constata formas como reina en Paredes (Valdés) y reinín en Barcia y Trevías (Valdés) ou en Bourres (Tinéu). Son propias del occidente de fala asturiana, ademáis das xa ditas, outras como rei, reisol, refisol… Pro hai máis nel resto d’Asturias: andarina de Dios, anina de Dios, anxelín del cielu, caracol de Dios, caracol de San Xuan, caracolín de Dios, catasol, catalina, catalinina, catalinina de Dios, cataxina, cogollín del rei, corderín, costudera, cuspitina, nanina, nina de San Antón, paxarina de Dios, palombina de Dious, perrín de Dios («Perrín de Dios, cuéntame los deos y vete con Dios»), perrina de Dios («Perrina de Dios, abri les ales y vete con Dios»), perrín de San Roque, pirina, pirina de Dios, pitina de Dios, pollarina de Dios, santina, tarralina de Dios, vacallorina, vaquina de Dios, zapaterina de Dios

En galego son muitos os xeitos de chamarye, ás veces relacionaos col nome de Xuana (bixaniño, xoana, xoano, xoaniña, xoanitiña): «Xoaniña, voa, voa, que teu pai está en Lisboa e túa nai está na cama a comer pan e cebola»; ás veces cruzándose cos nomes galegos da paxarela (avelaira, avelairiña, subeliña, paxariña, polvoretiña de Dios); ás veces dándoye poderes d’adivía (adiviñón, deviñón, sabiñón): «Adiviña, adiviñón, se mañá hai sol ou non». Tamén se dan denominacióis relacionadas col rei (rei, rei-rei, renrén, casarrei) y outras que tein que ver cos sous poderes teóricos de saber se vai haber sol (pitasol, patisol, catasol, papasol): «Papasol, papasol, vai e dille ó teu señor que traiga cincuenta días de sol». Pro hai máis nomes: caiota, costureiriña de Dios, penoniña, rosiña, barrusiña, barrusiño, pitarrúa… Bouza-Brey estrema dúas zonas: úa nel metá norte unde predominan as formas rei ou ren y outra pral sur que sigue contra Portugal unde mandan as formas relacionadas con xoana. Na veira máis achegada a Asturias, na Ribeira de Piquín, tamén ye chaman reichín.

Nun ten qu’estrañarnos toda esta variedá. Anque nel casteyano dos libros ye chamen al noso bichín mariquita ou vaquita de Dios, tamén hai un nome en cada sito. Un exemplo: José Manuel Fraile, namáis na provincia de Madrid, recoye, ademáis das xa ditas, estas outras denominacióis populares: abejita, antoñito, becerrita, capillita, coca, coquita, gatita, juanita, mariposa, mariquita ciega, mariquita de san Juan, palomita, pastorcillo, San Antón, San Blas y zapatera. Como se pode ver, as motivacióis y tipos son aparecidos a os que se viron na nosa lingua y nas vecías, y queda claro que conviven muitos nomes en territorios ben pequenos.

Abruñeiro (Prunus spinosa)

Abruños maduros núa mata d’abruñeiros na Volta (Tapia), derriba da Xungueira (15/8/2017).

En muitas casas del occidente faise licor d’abruños. Hai discusióis sobre se ta bon ou ta ruin, pro a tradición de botar a macerar estos frutíos del abruñeiro (Prunus spinosa) nel anís ou nel auguardente haila y é conocida. Precisamente con abruños é col que fain el famoso pacharán navarro.

Se partimos da definición d’árbol y arbusto, unde intervéin criterios como el altura que pode chegar a ter y el feito de que teña un tronco definido ou non (con canas salindo dende el couz), hai que chamarye arbusto al noso abruñeiro, anque poda chegar a ter os tres metros d’altura. Pode verse nos valaos y na primavera as súas flores brancas destacan nas canas encoiras, da paraza escura y chías de pinchos. Y é qu’as flores salen primeiro qu’as foyas, que son pequenas y oblongas ou lanceoladas. Pro sin duda el que lo fai máis inconfundible son os sous frutíos entre mouros y azulaos cos que se fai el licor xa dito.

Os máis dos datos publicaos en galego-asturiano fálannos del término abruñeiro, anque as máis das veces os estudiosos acórdanse de recoyer el nome del fruto y non el del arbusto (quizabes poda ser qu’haxa quen chame á pranta col nome del fruto). Rexistran abruñeiro os vocabularios d’Avecedo y Fernández, A Roda, El Franco y Mántaras, lugar unde tamén se dá a forma feminina: abruñeira. El vocabulario de Bual namáis recoye el nome del fruto: abruño. Alberto Calvín, el escritor de Pardiñas (Taramunde), nel sou O canto do carro, ten precisamente úa poesía infantil dedicada a este arbusto: «O meu vecín ten abruñeiros / alí na cima d’un prado, / alí entre unhos penedos / nun tarrén desterrado […]».

En conto a datos inéditos, déronme el nome d’abruñeiro nas Campas, Brañatruiye y Vilarín (Castripol) y en Ortigueira (Cuaña). En Serantes (Tapia) dixéronme abruñeira y agruñeira, con un cambeo xa conocido entre consonantes oclusivas sonoras (groma, agomitar…). Tamén nel Valín (Castripol) recoyín as variantes abruño y agruño. Anque el vocabulario da Veiga nun recoye abruñeiro, si rexistra el nome del fruto: abruño, que define como ‘cirola moura’.

Este tipo de denominación é a que predomina en Galicia (tamén en Portugal), con formas como abruñeiro, bruñeiro, y tamén con -g-: agruñeiro, gruñeiro. Ademáis danse as variantes abruñeira, eguñeiro, ambruñeiro, ambruiñeiro…

A palabra abruño vén del latín prunu ‘ameixa’, anque ese resultao -ñ- en galego-asturiano pide un étimo *pruneu que día pé despóis á yode: nj > ñ. Pra esplicar a sonorización del p- inicial, Coromines pensa qu’houbo un cruce con outra palabra, *brunu ‘escuro’. Esa alternancia nas iniciales exemplifícalas el etimólogo catalán con exemplos dialectales del catalán y el occitano (prunyó, pro tamén brunyó y brunhon), anque tamén lo atopamos nel asturiano (prunal y brunal).

El vocabulario da Veiga recoye as palabras ceroyo y ameixa brava, definidas como ‘cirola brava’. Pintan referirse al fruto del abruñeiro porque eu recoyín el nome de ceroyo nel Valín y Brañatruiye (Castripol) con ese significao. Aparte, nel vocabulario da Veiga rexístranse os sinónimos espieiro y escambrón (neste caso, concretamente en Vixande y Abres): anque a definición que dá, ‘cambrón’, nun recoya el nome científico, si diz que dá cirolas mouras, polo que seguramente se trata de Prunus spinosa (el nome casteyano de cambrón refírese a especies que, ou ben nun dan frutos comestibles ou ben nun las hai nel norte peninsular). Xa se comentóu al falar del espieiro (Crataegus monogyna) que son habituales as confusióis na denominación popular entre esta especie y Prunus spinosa porque as dúas avezan a usarse pra inxertar frutales y tein espías. Ei encaxan dous datos que me deron pra chamar al abruñeiro: espieiro (Grandas) y espieiro mouro (Santalla d’Ozcos). Tamén en galego a Prunus spinosa chámanye en sitos escambrón, escambroeiro ou espiño, denominacióis que normalmente úsanse máis pra Crataegus monogyna.

El dato veigueño d’ameixa brava remítenos a outra posibilidá pra chamar al noso arbusto, qu’é usar denominacióis referidas a especies cultivadas aparecidas. Efectivamente, en Serantes (Tapia), ademáis das formas xa ditas d’abruñeira y agruñeira, déronme el dato de que tamén ye chaman ameixeira brava, forma que se rexistra así mesmo en galego. Hai que recordar qu’entre as especies del xénero Prunus hailas que son cultivadas, como é el caso del ameixeira ou ciroleiro (Prunus domestica), y outras que son bravas: ademáis de Prunus spinosa, ta a especie Prunus insititia, el niseiro, mui aparecido, pro de frutos y foyas máis grandes qu’el abruñeiro. D’esa asomeñanza pode vir el dato d’Acevedo y Fernandez, que rexistran nel sou vocabulario a forma niseiro como sinónimo d’abruñeiro y niso como sinonimo d’abruño. Pro tamén en muitos sitos del Navia-Eo chaman niso ou nisa al fruto de Prunus domestica. Ben veces ta amolao de determinar claramente a qué se tán referindo as denominacióis d’ameixa, niso, nisa y cirola en galego-asturiano, porque varían según a zona. Anque designan el fruto de Prunus domestica, hai sitos unde deixan úa denominación pras razas que dan frutos grandes y redondos, y usan el outra pra chamar a variedades que dan frutas máis pequenas ou máis alargadas. Y xa que se falóu de cirola, a palabra ceroyo del galego-asturiano pra chamar a os abruños ten relación etimolóxica evidente con ela, que vén del latín cereola, un adxetivo pra referirse a un tipo d’ameixa da color da cera (pruna cereola).

As flores del abruñeiro salen condo el arbusto cuase nun empezóu a botar as foyas. Vega (Uvieo) (7/4/2018).

Pra zarrar este recorrido de denominacióis hai que falar d’úa orixinal namáis del estremo occidental asturiano: arrecheiro ou arrecheira (y arrechos os frutos). El vocabulario d’Eilao recoye el nome d’arrecho, y tamén Pérez de Castro rexistra esa forma en Trelles (Cuaña). Polos poucos datos que puiden xuntar sobre el nome del arbusto, pinta usarse na veira máis oriental del Navia-Eo: recoyín arrecheira en Rozadas (Bual) y arrecheiro en Cachafol (Eilao), Trelles (Cuaña) y Salcedo (Navia). Tamén se rexistra a denominación d’arrechu pral fruto na parroquia de La Polavieya, na parte del conceyo de Navia de fala asturiana (anque os vocabularios de Tox y de Santa Marina y Vigu rexistran namáis abruñu y nas encuestas del ETLEN recoyémos abruñeiru en Bárzana). Máis pra enriba, en Oneta (Villayón), según datos tamén del ETLEN, chámanye arrecheiru.

Haberá que relacionar a palabra arrecho con términos propios del galego-asturiano como arrechar ‘salir augua en forma de chorro’ y arrecho ‘chorro d’augua’, ‘pipelo d’úa fonte’. Tamén usamos el adxetivo arrechao ‘decidido, botao pr’alantre’ (que se dá en asturiano y en galego, neste caso tamén cua forma arrichado). Según el estudioso alemán Joseph M. Piel, formas galegas como arrichar, arrixar ‘recuperar a salú, as forzas’, ‘animarse, atreverse’, remitirían a un étimo latín vulgar *erectiare ‘erguerse’. Nun costa caro esplicar el desprazamento semántico dende el idea d’erguerse á de decidirse, atreverse, nin a de chorro que mana con forza. Nel que nun acabo de volar, se é qu’a palabra vén del mesmo étimo, é na motivación pra chamarye asina al noso arbolín.

Como xa se víu, as formas del tipo abruñeiru danse na veira máis occidental del asturiano, na fronteira col galego-asturiano, porque se avanzamos un pouco contra el leste, atopamos xa formas con -n-. Precisamente hai un lugar en Parl.leiru (Villayón) que se chama Los Abruneiros. En Oneta (Villayón), nas encuestas del ETLEN, recoyéuse, ademáis de abruñeiru, a forma abrueiru (< abruneiro), col nome d’abruono pral fruto. É Villayón úa zona interesantísima unde, dependendo das zonas, crúzanse, como se ve neste exemplo, características del galego-portugués (perda ocasional del -n-) con outras del asturlionés (diptongación –uo-). Anque en asturiano pra Prunus spinosa hai variantes occidentales con a- (ablunu, abrunu, abrún), predominan nel resto del territorio as formas sin él: prunal, brunal, prunera, prunacu (pode que d’ei veña el topónimo somedano de La Pornacal), prunu, purunu, perunu, brunu… Outro tipo de denominación común é a d’andrinal ou andrín, ademáis das equivalentes ás xa vistas en galego-asturiano por comparanza con outras especies, como escayu negral, espín, espinal, nisu andrín, nisu bravu, nisu de raposa…

A denominación máis común en casteyano é a d’endrino ou ciruelo silvestre, formas consagradas pol uso escrito, con variantes como andrino, andrina, andrinillo, cirolilla, ciruelica…, pro hai formas dialectales aparecidas ás xa vistas, como abrueño, brunal, abrunal, bruñal, bruno, abruno, bruño ou bruñedo. Tamén espino, espino negro, espino de abrunos, espinillo, arañón, marañón, amargaleja

As denominacióis d’endrino y andrín encaxan nas características, respectivamente, da terminación casteyana y da asturiana, pro as formas rexistradas en galego andrino, andrina, endrino, endriño, agá esta última, tein traza de casteyanismos, como el andrino que recoye el vocabulario de Ponticella (Villayón).

Farinento (Chenopodium album)

Mato de farinentos florecidos na veira d’un camín en Viyadún (Castripol) (4/8/2014).

En Botánica, chaman prantas ruderales a aquelas qu’avezan a salir nos sitos mui alteriaos pol ser humano: veiras dos camíos, terras labradas ou de vaco, sitos al pé das casas ou das cortes… Vaya, herbas ventureiras que, se nacen nos cultivos, considéranse herbas ruías, anque xa sabemos qu’eso é un concepto antropocéntrico, dende el punto de vista del labrador, porque na naturaleza todas as prantas tein a súa función. Son especies ruderales el marcurial (Mercurialis annua), a ciridona (Chelidonium majus), a ortiga (Urtica dioica) ou a malva (Malva sylvestris) , por citar dalgúa das muitas que xa se viron aquí.

El farinento (Chenopodium album) é úa máis d’esas prantas que salen ventureiras y que podemos ver a miudo. Abonda con mirar pra un horto, un meizal ou un pataqueiro y axina la atopamos. As foyas máis netas, por causa dos pelíos microscópicos que tein, pinta que tán chías de farina. Condo a pranta medra, que chega a ser mui ben alta, y florece aló a partir de mayo, as inflorescencias tamén resultan chamadeiras de brancas que son. Tein xeito de panícula, querse dicir, son recimos amañaos por outros recimos máis pequenos que forman un cimón.

A palabra que dá nome al xénero, chenopodium, vén del grego y quer dicir ‘pata de ganso’, pol asomeñanza que tein as foyas de dalgúas especies cua pisada d’esa ave. Hai úas contas especies d’este xénero que se poden dar en Asturias, pro a máis común y conocida é Chenopodium album. El epíteto album ‘branco’ fálanos da súa característica máis chamadeira, el tono claro da pranta y das súas inflorescencias. D’ei el nome de farinento y outras denominacióis populares como a de cenizu en asturiano y cenizo en casteyano. A comparanza sigue féndose con polvo abrancazao, anque sía máis ben cardoxo.

Os datos das monografías locales con vocabulario de galego-asturiano son todos de farinento: Mántaras, Ponticella (Villayón), Bual, Eilao, y Monón y Castaedo (Ayande). Tamén predomina esta forma nos datos orales que teño recoyidos: A Barrosa y Serantes (Tapia), As Campas, Viyadún y Brañatruiye (Castripol), Navedo (Eilao), Llobredo y Valdepares (El Franco), Trelles (Cuaña), El Monte (Navia), Sanzo (Pezós), Xestoso (Vilanova) y Grandas. A variante fariñento déronma como propia de Ventoso (Santalla), anque teño un dato de fariento en Teixeira, nel mesmo conceyo. Tamén me deron a forma fariñento en Penafonte (Grandas) y en Vilela (San Tiso d’Abres). Con resultao nasal palatal, anque con un sufixo diferente, é a forma fariñón, recoyida en Santolín y Fandovila (Ibias).

A motivación del nome de farinento (y variantes) en galego-asturiano, como se dixo, ta na comparanza da traza da pranta cuas características da farina. É, polo tanto, úa sustantivación d’un adxetivo que se formóu amecendo un sufixo (-ento ou –ón) al sustantivo farina. El adxetivo sigue usándose hoi, anque pra definir úa fruta ou úa pataca qu’al cocela ou comela ten a textura da farina. Xa se comentóu daqué da palabra farina al falar del étimo de binoca ou mioca (Lumbricus terrestris). É a forma máis estendida nel Navia-Eo, anque hai outras dúas variantes nel territorio. Ta el resultao fariña del estremo máis occidental (as parroquias veigueñas d’Abres y Guiar, San Tiso d’Abres, Taramunde y a parroquia ibiana dos Coutos). É a terminación esperable alí, porque tamén dicen galiña, miña, neniña… Y ta outro resultao, faría, propio del territorio que ta apegao al leste (conceyos dos Ozcos, Grandas y Ibias). Ademáis, hai conceyos entre medias, como Castripol, Pezós ou Ayande, unde, dependendo da zona, se constataron as dúas formas, faría y farina. Abro aquí un paréntesis pra os lambueiros, recordando que nos Ozcos chaman farías al que noutros sitos chamamos rabuadas, esas tayadas de pan tan ricas bañadas en leite y ovo, tostadas en aceite y espolveiradas d’azucre. Según me cuntaron na Ovellariza (Vilanova), chamábanyes farieiras ás muyeres qu’acababan de parir porque s’estilaba daryes farías pra que recuperaran forzas.

Farinentos medrando nel medio d’un meizal. Pódense ver as foyas máis novas cua traza de tar espolveiradas con farina. Mántaras (Tapia) (15/7/2012).

Pro, volvendo al tema lingüístico, hai que recordar que, agá nas zonas xa ditas, nas demáis terras del Navia-Eo dicen farina, en continuidá col resultao idéntico del asturiano occidental. El qu’é interesante del galego-asturiano é que, sía a que sía a forma del sustantivo, con –n– ou sin –n-, el adxetivo derivao pode manter esa característica (de farina, farinento; y de faría, fariento) ou ben cambiar. Nese caso, son dúas as posibilidades: se nun tía -n-, recuperalo; se tía -n-, palatalizalo en –ñ-. Xa lo comenta Fernández Vior al falar del conceyo da Veiga, qu’esplica qu’a zona unde dicen fariñento (referido al adxetivo, non al nome da pranta) é máis grande qu’a zona unde dicen fariña, reducida ás parroquias veigueñas d’Abres y Guiar. Esa variabilidá vémola, por exemplo, en Vilanova, unde dicen faría y farieira, si, pro chaman fariñolos a os laragotos das papas. Puidemos comprobalo nas encuestas del ETLEN, nesta y noutras palabras unde ta envolta a perda del –n-, y xa se ten comentao daqué al falar del caso das palabras espieiro y espiñeiro (Crataegus monogyna). Dicen xardía, pro nus sitos dicen xardieira y noutros, xardineira; marina, pro maríos, y nus sitos marineiro y noutros, máis al occidente, mariñeiro; molíos, pro nus sitos molieiro y noutros, máis al occidente, moliñeiro; outro tanto pasa con cocía, cocieira y cociñeira. Como xa se dixo antias, é un caso aparecido al de miñoca, mioca, minoca.

A forma faría é a evolución normal en galego-asturiano, cua perda del –n– dende el latín farina, mentres que fariña é el resultao propio de galego y portugués, cua perda del –n– y posterior reposición consonática d’un –ñ– por contexto palatal. Pra esplicar a forma farina da parte norte y oriente del Navia-Eo habería que pensar ou ben nun empréstamo del asturiano occidental ou ben nun étimo hipotético *farinna qu’esplicaría tamén a forma fariña propia del asturiano centrooriental (unde dicen gallina, neñina, cocina…). Todo esto esplícase nel mapa correspondente a farina del obra Estudiu de la transición llingüística na zona Eo-Navia, qu’acabamos de publicar el equipo del ETLEN.

A cousa dá pra muitas voltas, porque nel asturiano central, ademáis de marina ‘terras al pé del mar’ ou tolinaDelphinus delphis, toulía’, hai sitos unde dicen mariña y toliña y, mesmamente, en Santuyano (Mieres), úa parroquia da que conozo ben a fala porque publiquéi un vocabulario hai tempo, anque dicen farina, nos derivaos usan a forma palatalizada: fariñes, fariñosu, enfariñar, enfariñaúra

En galego as denominacióis máis estendidas pra Chenopodium album tamén tán basadas na farina, anque neste caso na variante fariña, con úas contas sufixacióis distintas: fariñento, fariñenta, farnento, farmento, fariñeiro, fariñón, fariñudo, farnelo y farmelo. Outros nomes galegos rexistraos son cenizo, ceñizo, cillo, fiancho y saíncho.

En conto al asturiano, nun conozo denominacióis motivadas na farina, senón que parten da cinza. El étimo ta nel latín cinisia ‘cinza’. Os nomes populares máis comúis son cenizu y ciñiplu. Nas variantes llenizu ou llonizu ten qu’haber cruces con outras palabras. Úa denominación recoyida, mui diferente, é a de panizón. Nun son raros fitónimos con derivaos de pan: xa se falóu del nome de paniega que ye dan en asturiano al carbén (Rumex crispus). Outro nome en asturiano pral farinento é arbolanciu. É palabra conocida en galego-asturiano: arbolancio ou arbolanzo pode referirse, ademáis d’a cualquera herba ruía y alta con muita ramayada, a Centaura nigra (pol cruce con arbanzolo). Pro tamén nos deron datos del uso d’estas formas en Andés (Navia) pra chamar a herbas ruías y altas, anque sin identificar claramente. Outro xeito de chamarye en asturiano é el de beledru, pro ben sei qu’é úa confusión, común tamén en galego y en casteyano, con outra especie ruderal, el beldro ou bledo.

En casteyano, a pranta chámase cenizo ou ceñiglo. Pra ceñiglo, forma ben aparecida al asturiano ciñiplu, Coromines supón a orixe nun diminutivo del latín cinisia: *cinisculu.

Paxarela (Lepidoptera)

Paxaría das berzas (Pieris brassicae) chupando nel néctar d’úa flor nun valao en Viyadún (Castripol).

Condo ás veces se pergunta cuál é a palabra máis guapa d’un idioma, hailas que xogan con ventaxa. Máis que valorar a guapura al pronuncialas, cousa en por si xa ben subxetiva, el que pesa é el asociación que femos cua realidá que representan. Por eso as paxarelas sempre tán ben situadas nesas clasificacióis: bolboreta en galego, borboleta en portugués, mariposa en casteyano, papallona en catalán, papillón en francés, farfalla en italiano, butterfly en inglés… Todos nomes eufónicos, chamadeiros, que presta saboriar al dicilos. Y se col aletiar d’estos bichíos empezan a buligar os recordos nún, entoncias xa ta todo ganao. Mía bola, condo mías irmás eran pequenas, chamábayes de xeito cariñoso paxarías das berzas. ¿Cómo vai competir pra min cualquera outra palabra en guapura? Suoben despóis qu’ese era el nome que ye daban en Rozadas (Bual), el sito unde fora nacida, a úa paxarela mui común (Pieris brassicae) das alas d’un branco amarelao. Como a súa larva s’alimenta básicamente das berzas, d’ei a denominación. Chámanye aparecido en casteyano: mariposa de la col. É esa úa das características d’estos insectos: el asociación que ten cada especie con outra especie vexetal ou con úas contas, normalmente d’un mesmo grupo botánico. É el alimento pra esas larvas que, despóis da metamorfosis, acaban sendo as nosas paxarelas.

Escoyín el nome de paxarela (paxarella na zona oriental de resultaos palatales) como forma común en galego-asturiano pral orde Lepidoptera, anque páxara tamén podía figurar nese primeiro posto pola estensión xeográfica que ten el sou uso. As especies máis conocidas y coloridas dos lepidópteros son as diurnas, evidentemente, pro tamén pertenecen a ese orde as nocturnas, esas apardazadas qu’entran de noite y empezan a engalar alredor das bombillas. Convén aclarar qu’a división entre diurnas y nocturnas nun ta basada en cuestióis filoxenéticas, senón qu’é puramente práctica, basada nos sous avezos, anque muitas das nocturas tamén engalan de día. Hai feixes y feixes d’especies y de mui poucas atopamos un nome popular específico en galego-asturiano.

En casteyano estándar chámanyes mariposas ás qu’engalan de día y polillas ás que lo fain de noite. Y el mesmo fain outras linguas. Por exemplo, en galego avezan a usar bolboreta pras diurnas y avelaíña pras nocturnas. Tamén é ben é verdá qu’el uso estándar das linguas nos medios y nos libros acaba caltrindo nos falantes y amañando divisióis que podía nun haber na súa percepción y, polo tanto, nel sou vocabulario. Polo que sei nel caso del galego-asturiano, en muitas zonas nun s’atopa que na fala popular haxa nomes distintos pra úas y outras. Alomenos nas mías encuestas, el que nun sito me dixeron qu’usaban pra chamar ás da noite, noutro dicíanme que lo usaban pra chamar ás del día y nel de máis aló atesábanme que chamaban d’ese xeito tanto a úas como a outras. Si é verdá qu’a denominación nosa d’avelía aveza a usarse sobre todo pras nocturnas, pro, como s’ha a ver, tamén s’usa pra outras diurnas pequenas. Cuas definicióis de dalgús dos vocabularios de galego-asturiano, el que si dá a impresión dacondo é qu’as denominacióis autóctonas déixanse pras nocturnas, polo qu’haberá qu’entender que pras guapas y coloridas, as del día, guárdase el nome casteyano de mariposas, con máis prestixo. El caso máis claro é el estudio de José García sobre a fala del Franco, unde s’estrema a mariposa (diurna) del avelía (nocturna). Pinta un exemplo evidente das interferencias nas linguas minorizadas por causa da diglosia (querse dicir, el uso social desequilibrao de dúas linguas nun mesmo territorio). As palabras propias, menos valoradas, acaban acantuadas en acepcióis máis coloquiales, rurales, piores ou rancias; as casteyanas, as que se consideran máis finas, coyen as acepcióis máis valoradas: carreira ‘acción de correr’ / carrera ‘estudios superiores’; dereto ‘recto, erguido’ / derecho ‘xusticia’, ‘estudio das leis’, ‘tasa’; cadía ‘cadía pr’atar úa vaca’ / cadena ‘alaxa pra poñer nel pescozo d’úa persona’, etc.

Como resume antias d’espoñer os datos dialectales, hai que dicir que son cuatro os tipos de nomes que se poden ougüir en galego-asturiano pra os lepidópteros (máis aló de qu’haxa denominacióis específicas pra dalgúa especie concreta). El máis estendido por todo el territorio é el que ta basao na comparanza con un páxaro, anque en feminino y ás veces con un sufixo diminutivo (páxara, paxaría, paxarela, paxarella). Outro tipo, propio da parte máis achegada á marina, é el xa dito d’avelía, cuas variantes adelía y adeliya. Tamén recoyín outra denominación en Ayande, pumarega, aparecida a outras da zona vecía del asturiano occidental y motivada seguramente pola súa presencia alredor dos pumares ou maceiros. Y queda outro xeito de chamarye: bruxa, que sentín aplicar sobre todo ás nocturnas, pro tamén teño dalgún dato unde se referían ás diurnas. De seguro qu’ese nome de resonancias máxicas ten que ver cua tradición de que condo parecían engalando de repente na cocía era señal de qu’iba chegar carta del fiyo emigrao en América y d’ei el atribuíryes os poderes d’adivías del futuro.

Un exemplar de Coenonympha pamphilus nun prao de Viyadún (Castripol).

Os datos bibliográficos sobre os nomes populares en galego-asturiano son us contos. El vocabulario de Mántaras recoye bruxa pra chamar ás qu’entran de noite ás bombillas, y avelía y paxaría pra os lepidópteros en xeneral. Avelía é término que recoyen tamén os vocabularios da Roda y El Franco. Con esta mesma denominación constátase úa identificación máis específica dentro del orde Lepidoptera: nel de Mántaras fálase del avelía del meiz, qu’a larva cría nos graos d’ese cereal; y nel da Veiga recóyense as formas avelía y adelía, que define como úa mosca que cría nel trigo, ademáis da variante adeliya  ougüida en Añides, lugar achegao al conceyo, anque xa de Castripol. Nos dous casos ten que referirse al lepidóptero Sitotroga cerealella, que pola traza pode confundirse col insecto díptero.

Paxaría aparece nel vocabulario d’Acevedo y Fernández como palabra recoyida en Bual y tamén se rexistra nos vocabularios de Bual y Eilao. Páxara, sin diminutivo, é a forma que recoyen os vocabularios da Roda, Bual, Eilao, Ponticella y Monón y Castaedo. Paxarela rexístrase nos da Veiga y Eilao, y Xoán Babarro apúntalo en Molexón (A Veiga). Esta forma tamén se constata nas encuestas del Atlas Lingüístico Galego (ALGa) en Pezós, Piantón (A Veiga) y Vilanova, cua forma palatalizada paxarella en Bual. A forma abella que recoye el ALGa en Salave (Tapia) ten que tratarse d’un error de lectura por avelía, porque alí as abeyas, con -y-, son outro insecto.

Eu recoyín a forma avelía nel Valín (Castripol), Serantes (Tapia), Valdepares (tanto pras que salen nel meiz como pras nocturnas), Villar (El Franco) y Ortigueira (Cuaña). Apuntéi páxara na Caridá, Villar, Llobredo y San Xuyán (El Franco), Vivedro y Ortigueira (Cuaña), El Monte, Villouril y Andés (Navia), Navedo (Eilao), Arbón (Villayón) y Santolín (Ibias). A variante paxarela sentínla nel Valín, Obanza y Vilarín (Castripol), A Ovellariza y Bustapena (Vilanova d’Ozcos), Castro y Penafonte (Grandas de Salime), ademáis d’en Mourentán (Ibias) y Pezós; a forma correspondente na zona de palatalización, paxarella, dixéronma na Caridá (El Franco). A estos datos hai qu’amecer a forma paxaría que me deron en Valdepares (El Franco) y Ortigueira (Cuaña); el nome de bruxa, que me deron en Obanza y nel Valín (Castripol); y os xa ditos de pumarega en Corondeño (Ayande) y paxaría das berzas en Rozadas (Bual).

Se ta clara a motivación dos nomes basaos na palabra páxaro (del latín clásico passer ‘gorrión’, al través da forma del latín vulgar passar ‘páxaro’), nun lo ta tanto el nome d’avelía. Antias de meterse en fonduras, como xa se ten dito noutras ocasióis, a ortografía nun ten que confundirnos al hora de buscar el étimo d’úa palabra y tanto nos ten que dar cómo se recoya nos vocabularios ou avecemos a escribila, con –v– ou con –b-. Pois ben, Marcelino Fernández, nel sou vocabulario con Acevedo Huelves, apunta úa etimoloxía intuitiva: un diminutivo d’ave. A dificultá d’esta hipótesis é esplicar d’únde sal ese –l– y por qué nun hai el correspondente *avellía na zona de palatalización. Hai que recordar que noutras linguas romances os páxaros chámanse a partir del diminutivo d’avis (forma que s’usaba en latín clásico pra referirse a os páxaros). D’avicellus, aucellus… veron ucello en italiano, ocell en catalán, oiseau en francés…

Se botamos un oyo á forma galega avelaíña, salta á vista a súa asomeñanza cua nosa avelía, anque col diminutivo característico diferente y esa reducción d’ > –í. Se el nome galego mantén ese -l- intervocálico, a palabra terá que vir d’un étimo con –ll– en latín, porque se non na evolución dende esa lingua perderíase. Coromines apunta qu’avelaíña trátase d’un diminutivo del resultao galego da palabra latina abellana ‘aveyana’. A motivación taría en qu’os falantes poderon asociar a larva del lepidóptero col grao al qu’atacaba nos tempos en qu’ese fruto era muito máis importante na alimentación de cadaldía. Ese hiato –– sería el resultao da perda del -n- propia del galegoportugués . É razonable a esplicación del etimólogo catalán, máis se pensamos noutros resultaos xemelgos en galego: diminutivos como ventaíña, campaíña… Se reparamos noutra variante galega, abelairiña, a relación pinta máis evidente (abelaira é el xeito máis común de chamarye en galego al aveyaneiro).

Pro se tresladamos a esplicación á forma avelía del galego-asturiano, tamén atopamos dificultades pra qu’esta etimoloxía encaxe. A primeira é que nun se conservan en galego-asturiano resultaos de tipo galego (abelá) pral fruto: al rovés, na zona unde se diz avelía, as formas veyas conservadas na toponimia derivadas del latín abellana remiten a resultaos de tipo asturiano (ablana), como Abredo (< ablanetum). El segundo peró é qu’en galego-asturiano, neste tipo de palabras procedentes da perda del -n- nel sufixo, condo se yes amece un diminutivo recuperan el –n-: ventanía, campanía… (y non *ventaía, *campaía…). Tamén é verdá que núa zona de transición como a nosa, unde se deberon superpoñer al largo da historia influencias del galego-portugués y del asturlionés, ta ruía de determinar a secuencia cronolóxica de fenómenos como a perda del -n- ou da súa recuperación, que pode variar según el vocablo ou dependendo de se é na reiz ou nas terminacióis. Por eso, el que pasa na fala actual puido ser diferente noutras etapas da lingua y esos fenómenos arcaicos conservarse en palabras concretas. Pro einda queda outra dificultá: a xa apuntada de que, entoncias, na zona de palatalización el resultao tería que ser *avellía, cousa que nun se dá. É sempre avelía, a un y outro lao da fronteira -l-/-ll-.

Exemplar de Pararge aegeria pousao nun prao en Serantes (Tapia).

En galego hai muitos xeitos de chamaryes a os lepidópteros y con variantes en cada tipo qu’ás veces amañan cruces. Ta a forma bolboreta (barboleta, borboleta…), que pode ter a orixe nel polvo que pintan ter as súas alas y que son as escamas microscópicas que ye dan el color: ei tán as variantes polvoreta y polvoriña. Outras denominacióis básanse na comparanza cua palomba (palomiña) ou col andolía (andola, andoliña). Tán tamén as formas xa ditas d’avelaíña, avelairiña, máis outras variantes unde se debe cruzar el verbo volar ou voar y hasta pode qu’el sustantivo avoa ‘abola’ (volairiña, volaina, voalla, volalla, volaina, voíña, avoíña…). Y despóis tán as formas parentes del papallona catalán y el papillón francés: pampurriña, pampona, papoia… Todas pintan vir del latín papilio ‘paxarela’, que col aumentativo deu despóis papilionem ‘pabellón, tenda’.

Na veira luguesa achegada al occidente asturiano, en sitos como Navia de Suarna ou A Proba de Burón, tamén se constata a forma paxarela. Este término é mui usao tanto en Galicia como nel Navia-Eo (unde tamén se dá a forma correspondente paxarella) pra chamar al bazo ou al páncreas del cocho. El mesmo pasa en asturiano, unde a estos órganos tamén yes chaman páxara, paxareta ou paxarineta.

Os resultaos eonaviegos de páxara pra chamar a os lepidópteros tein a súa continuación contra el leste por todo el asturiano occidental, unde tamén usan as formas páxara y paxarina. Danse ademáis pol occidente formas como papona ou papolina, y outras como pumariel.la, pumarina (qu’empatan cua pumarega ayandesa xa dita) ou pol.larina. Tán aparte en asturiano outras formas como capina, caparina, escapita, escapitina, pirina ou pitina de Dios.

Motivacióis aparecidas ás xa vistas nas denominacióis populares das paxarelas poden atoparse nos nomes casteyanos, porque, por exemplo, tamén s’usan formas como paloma, palomita ou palomilla… y alevilla. Reparo nesta forma porque se ye renembra a ún el adeliya que Fernández Vior recoye en Añides pral sou vocabulario da Veiga. A etimoloxía que s’apunta pra palabra alevilla é a d’un diminutivo del latín leve: levícula (sería como chamarye a lixeiría). ¿Será posible qu’ese sufixo –ía d’avelía nun sía un resultao da perda del -n- senón del -y-? Porque por un proceso normal de metátesis ben puido dar aveliya en galego-asturiano…, pro ta malo d’esplicar úa evolución veya del sufixo iya a –ía, fenómeno del asturiano occidental qu’hoi namáis se dá en galego-asturiano na veira máis oriental del sou territorio (auguadía, morcía, rodía…), precisamente nel lao contrario unde hoi s’usa avelía (pro auguadiya, morciya, rodiya…). Polo tanto, haberá que pensar qu’adeliya é úa variante posterior d’avelía > adelía, con cruces ben sei que col nome de muyer y col sufixo –iya, por exemplo d’úa palabra tan relacionada cua idea del lepidóptero como poliya.