Loureira (Prunus laurocerasus)

Inflorescencias d’úa loureira nun parque d’Uvieo (22/3/2021).

A esplicación de cómo chamamos as especies de seres vivos que nos arrodían é variada. Ás veces, a denominación vén da evolución del nome que tían en latín; outras veces, a orixe resúltanos máis escura y hai que buscar a etimoloxía en palabras de linguas que se falaban antias da que Roma trouxera el latín al territorio. A esplicación tamén pode tar en dalgúa característica da pranta ou del animal (color, feitura, sabor, olor) que resultaba chamadeira y qu’acabóu sendo definitoria pra os falantes: paporrubio, herba brancal, farinento, herba sedeña, estoupóis, furafole, herba salada… Outra posibilidá é qu’atoparan úa asomeñanza con outras realidades: son casos como pouta loba, panqueixa… Y úa modalidá particular d’este xeito de denominación foi botar mao del nome d’outra especie aparecida, anque, pra diferenciala d’esta, amecéronye un sufixo ou un adxetivo. Os casos de parexas d’esta mena en galego-asturiano son muitos: malva/malvela, cocho/cochín, folgueira/folgueirón, xungo/xunga, largata/largato arnal, roseira/roseira brava, pesegueiro/pesegueiro bravo, ortiga/ortiga mansa, nabo/nabo bravo, paxaría/paxaría de Dios… Ás veces, esa vía aplicóuse pra especies alóctonas, que veron de fóra, y entoncias el máis fácil foi piyar como referencia el nome da autóctona máis asomeñada. É el caso da loureira (Prunus laurocerasus), que, anque nun ten miga que ver col loureiro (Laurus nobilis), é, como él, úa especie das foyas perennes, duras, alargadas, sempre cua color verde escura, ademáis de dar us frutos pequenos y mouros condo madurecen. Á especie forasteira tocóuye el sufixo feminino pra estremala da autóctona, que ten el sufixo masculino.

A loureira procede d’Asia Menor y chegóu á Europa pra poñerse como árbol ornamental en parques y xardíos. Medra axina y úsase muito como zarramento y pra ferye formas fradándola. El sou fruto é aparecido a úa lorbaga de loureiro ou a úa cereixa (precisamente, a loureira é del xénero Prunus, como as cereixeiras). Anque en Asturias sía úa especie cultivada, a semente chegóu a os montes y naceron exemplares ventureiros. Por eso podemos atopar dacondo dalgún exemplar nel medio d’un souto, destacando verde nel inverno entre os troncos encoiros dos castañeiros.

Tanto as foyas como a pebida del fruto tein un composto qu’al reaccionar col augua crea ácido cianhídrico. Se se degruma úa foya entre as maos, cheira a almendras amargas. Anque este árbol clasifícase como especie velenosa, cuntáronme en Vilanova d’Ozcos que de nenos comían as súas lorbagas. Debe ser qu’a pebida nun chegaba a desferse na dixestión, claro, porque se non pode ser mortal. Na Ovellariza, nese conceyo, al árbol chámanye lorbagueira, que tamén recoyen como denominación en galego-asturiano pra esta especie Bertu Ordiales y Guillermo César Ruiz na súa Guía de los árboles d’Asturies. É úa pena que nun citen a procedencia concreta dos datos. Tamén dan os nomes de loureira y lloureira. Eu rexistréi loureira en Batribán (Vilanova d’Ozcos), Vilarín (Castripol) y Penafonte (Grandas), y nel vocabulario de Mántaras (Tapia) recoyín a forma loureiro castellano.

Dúas loureiras que naceron ventureiras nun castañeiral en Santuyano (Mieres), camín de Brañanoceo (24/2/2018).

Hai outra especie autóctona del mesmo xénero, Prunus lusitanica, qu’é aparecida a Prunus laurocerasus y que tamén s’usa en xardíos. Anque é mui mui escasa y ta pouco documentada en Asturias, quizáis puido ser a primeira que recibíu ese nome feminino pra estremala del loureiro, denominación que, por asomeñanza, heredóu a especie alóctona al ferse máis conocida y estendida. Nun conozo datos sobre el nome popular en galego-asturiano de Prunus lusitanica. En galego chámase acereiro, azoreiro ou loureiro de Portugal.

Na zona xeográfica del galego-asturiano unde se dan resultaos palatales laterales, nun atopéi datos de lloureira. Os que xuntéi pra chamar a Prunus laurocerasus son sempre cua estructura lloureiro + adxetivo: lloureiro real na Roda (Tapia), lloureiro manso en Sarandías (Bual) y lloureiro casteyano (ou castiyano) en Cartavio (Cuaña) y en San Xuyán, Llobredo y Villar (El Franco). Todas as denominacióis contrapóin el lloureiro autóctono (Laurus nobilis) cua especie forasteira y descríbenla nos adxetivos como cultivada y vida de fóra d’Asturias. El calificativo de real aplícase ás veces a especies que pintan de máis distinción qu’outras aparecidas, como neste caso a del país.

Tamén en galego ye chaman así á loureira en dalgús sitos: loureiro real. Pro ademáis úsanse loureira, loureiro romano y loureiro castellano, nome éste recoyido na fronteira con Asturias, na Ribeira de Piquín (Lugo). En asturiano, a denominación máis común é a de llorera ou llaurela, porque muita xente considérala a fema del loureiro. Ordiales y Ruiz, nel libro xa dito, recoyen ademáis outros nomes como llorea reina, lloral montés, lloréu bravu, lloréu montés ou llorezal. Según estos datos, agá nel caso de llorea reina, as denominacióis con adxetivo, en contra del que se podía esperar, deixan el matiz bravo prá especie alóctona y non pral autóctona.

En conto al casteyano, el nome estándar é laurel cerezo, anque tamén se manexan outras denominacióis como laurel liso, laurel real, lauro real, laurel romano, loro y nomes d’orixe culta como lauroceraso.

Lorbagas maduras núa loureira nel xardín del hospital de Xarrio (Cuaña) (29/8/2021).

Seguro qu’haberá quen ye resulte chamadeiro el adxetivo casteyano, con -y-. A pronunciación que sentín nos lugares del Franco unde recoyín el nome del árbol foi claramente esa y ademáis en falantes non yeístas, qu’estremaban claramente -ll- de -y-. Tamén se pode sentir ese adxetivo en arcuños de casas da zona, como A Casa da Castiyanía, en Serantes (Tapia) (que vén d’un arcuño anterior, el Casteyano) y a da Castiyana en Lludeiros (El Franco).

Pra entender este resultao con -y- en galego-asturiano hai que reparar primeiro nel que pasa en asturiano. Como ben esplica García Arias, nesta lingua déronse dous resultaos autóctonos a partir del latín castellum: castiellu y castiyu > castíu (neste segundo caso, al poñerye outro sufixo diminutivo: –ículum). Outro tanto pasóu col nome del territorio, del que tamén se recoyen denominacióis en asturiano como Castiya, Castía (-y– > Ø) y Casticha (nas zonas unde –y– deu -ch-, como vieyu/viechu, muyer/mucher). Pasóu igual col xentilicio, porque hai datos orales de casteyanu y casteyana. Polo tanto, eso mesmo debéu pasar en galego-asturiano, alomenos nas zonas del norte y del oriente de resultaos con -y- (veyo, muyer, etc.). Así y todo, del topónimo namáis sentín a pronunciación Castilla. A esplicación pode tar nel peso del prestixo da pronunciación á casteyana: el dato mantarego de loureiro castellano, pronunciao con -ll-, debe ser un exemplo d’esto. Pro nun é descartable qu’en galego-asturiano haxa personas non yeístas que digan *Castiya, igual que se diz casteyano ou castiyano.

En conto al -i-, pode ser por analoxía col topónimo (de Castiyacastiyano) ou miyor, ben sei, por un zarramento al tar en posición átona (casteyano > castiyano). En casteyano el topónimo é Castilla, resultao normal del sufixo –ella: Castella > Castiella > Castilla. El xentilicio (y el glotónimo, claro) é con -e-, castellano, como evolución da vocal breve latina, que nun diptonga. Tamén é autóctono d’acordo cua evolución da súa lingua el resultao catalán: Castella, castellà. Así y todo, noutras linguas usan formas partindo del topónimo casteyano y d’ei amañaron el xentilicio, como en francés (Castille, castillan), italiano (Castiglia, castigliano) ou inglés (Castile, castilian). En portugués, anque botan mao del etimolóxico Castela, el xentilicio qu’usan é el de castelhano, porque el patrimonial castelão é un arcaísmo documental qu’hoi déixase pra referirse al amo d’un castelo.

El acabo en -ano, -ana del adxetivo en galego-asturiano fai evidente que se trata d’un resultao non patrimonial, d’úa palabra que chegóu á lingua nun época posterior á de condo operaba a cayida del -n- intervocálico (germanu > irmao, planu > chao, plana > cha). Ese -n- manténse en cultismos, como mediano ou plano, ou en empréstamos d’outras linguas: temos en galego-asturiano xentilicios como asturiano, americano ou outras palabras como anano, caramocano, chalano, rociano, paisano, ufano, ventano...

Nel galego escrito usóuse castillano y castellano muito tempo, d’acordo cua realidá da lingua oral, al pé de formas arcaicas como castelán y castelao, hasta que s’escoyéu como nome normativo prá lingua el de castelán.

Esquilo (Sciurus vulgaris)

Un esquilo nel parque d’Isabel a Católica, núa postura mui característica d’elos. Xixón (7/10/2021).

De rapacín sempre yes chamaba ardillas. Así era como nos referíamos a elas condo nel brao íbamos a os pinales de Mirayos, en Mántaras, cua escopeta de perdigóis. Ben deitaron os probes animalíos da nosa falta de punteiría. Conformábamonos con atopar, como indios das películas, os señales da súa presencia: as piñas rañadas meticulosamente hasta deixaryes namáis el carozo. Foi máis adelantre, de mozo, al empezar a interesarme pol vocabulario del galego-asturiano y a perguntar en sitos da montaña, condo me deron un nome autóctono: esquilo. Tía ben cerca el lugar del Esquilo, al pé da Ría del Eo, pro a min, condo sentía ese nome, sempre se me renembraba a esquila del mar y nunca pensara nel roedor como esplicación pral topónimo castripoleño. Tamén col esquilo ten que ver el lugar taramundés dos Esquíos, anque neste caso cua perda del -l- intervocálico propia del galego. Pro en todo eso reparéi muito despóis.

El esquilo (Sciurus vulgaris) é habitante habitual dos montes de coníferas, anque se ven tamén en soutos de castañeiros y d’outras especies caducifolias. Na marina estremooccidental d’Asturias foi desaparecendo axina el monte autóctono, sustituído polos pinales (y últimamente polos ocalitales), así que nelos pódese reparar ben na presencia dos esquilos al atopar nel tarrén as piñas rañadas. Perguntando pola denominación d’este animal en San Xuyán (El Franco), pasóume un caso mui chocante que ten que ver col sou hábitat. A resposta que me deron, anque se basaba núa crencia que nun tía fundamento na realidá, levaba úa carga simbólica interesante y que me pintóu mui poética. Nun libro da Xunta Xeneral editao pra festexar a Semana das Letras Asturianas del 2010, cuntéi el anécdota. Foi nun microrrelato que tituléi «Sciuridae», a familia de roedores unde se clasifican os esquilos:

«Miréi se quedaban pilas á grabadora y perguntéiye a Milia el última palabra, úa que nas terras da marina sempre me dicían en casteyano.

—Cómo ye chaman aquí a us animales qu’andan saltando entre os pinos, que son roxos, del rabo llargo…

—Ai, esas son as ardillas —dixo ella segura. Taba avezao ás decepcióis léxicas, así que seguín intentándolo.

—¿Y nunca sentíu outro xeito de chamaryes? ¿Esquil… os?

—Ai, si, esquilos. Pro… esos nun ch’andan entre os pinos. Esos andan entre os castañeiros. Y tein el rabo así un pouco diferente y el llombo máis apegarao…

Díxolo Milia de San Xuyán y eu créoyo. A mía llingua sigue viva entre os castañeiros».

Outro esquilo dos muitos que se poden ver nel parque xixonés.

Quizabes porque na marina a palabra ta mui perdida y precisamente son d’esa parte os máis dos estudios lexicográficos, nun hai muitos datos publicaos sobre a denominación en galego-asturiano de Sciurus vulgaris: recoyen esquilo os vocabularios de Ponticella (Villayón) y de Castaedo y Monón (Ayande), mentres que, según datos de Manuel Menéndez y Rodríguez-Castellano, en Ibias dicen esquibo. En conto á información inédita qu’eu fun xuntando, dixéronme esquilo en Sanzo (Pezós), Cachafol y Navedo (Eilao), Vilarín (Castripol) y San Xuyán (El Franco). Col resultao velar sonorizao en –g-, esguilo, dixéronmo en Tormaleo (Ibias), mentres qu’as demáis variantes que rexistréi presentan a perda del -l- intervocálico, ás veces cua introducción posterior d’un -b- antihiático. Apuntéi esquío na Ovellariza y Cimadevila (Vilanova d’Ozcos), Teixeira (Samartín d’Ozcos) y en Castro y Penafonte (Grandas), mentres qu’esquibo dixéronmo en Ibias, nos llugares de Santolín, Mourentán y Carbueiro. Hai que reparar en qu’en conceyos como nos Ozcos ou Grandas, na fala actual manténse el -l- cuase dafeito (molín, mola, calente, xelar, ladrales…), anque hai palabras unde s’amostra a perda, como en pao (palo) ou fío (filo).

Os vocabularios galegos recoyen as formas esquilo, esquío y esquibo, anque namáis atopéi referencias xeográficas das últimas dúas variantes, precisamente da zona apegada a Asturias, en Burón y Suarna. Rexístranse tamén resultaos sonorizaos na reiz, como esguiro y esguiriño, ademáis d’arda y ardela, formas éstas últimas que nun incluyen os diccionarios normativos actuales y qu’enlazarían col resultao estándar casteyano. Y é qu’ardilla é un diminutivo d’úa forma harda, d’orixe prerromana, qu’einda se diz, ás veces con aspiración inicial: jarda (y con equivalentes en valenciano, farda y fardeta). Con outros diminutivos, inda hoi ye chaman ardica en muitos sitos da península, y ardita en Latinoamérica. En conto a Portugal, danse tanto as formas con -l- como sin él, anque a denominación estándar é esquilo. En asturiano chámanye esquil y esquilu, y tamén se dan resultaos sonorizaos: esguil y esguilu.

García Arias, al estudiar as formas asturianas, remítelas, dende el grego, al latín sciurus, a partir d’úa forma con metátesis *squirus. Por causa da facilidá propia del noso roedor pra gabiar polos árboles, del sou nome asturiano nacería el verbo esguilar ‘engarabitar, engatar’ y d’ei, por estensión, crearíase el acepción de ‘esbarar, esnidiar’. Ésta ta recoyida tamén en galego-asturiano, nel vocabulario de Monón y Castaedo (Esguilóu pola xelada y menuda culada que llevóu), anque al animal alí chámanye con -qu-: esquilo.

Hai máis linguas unde a partir da mesma reiz se conservan formas con resultao velar oclusivo xordo -k-: dende el francés écureuil ou el inglés squirrel hasta el aragonés esquiruelo, pro de seguro qu’úa ben conocida nel ámbito hispánico é a forma del catalán: esquirol. Todas vein d’úa denominación vulgar latina con diminutivo, scuriolus. A palabra esquirol empezóu a usarse en Cataluña nel s. XIX, nel contexto das folgas nas fábricas, pra chamar a os que rompían el paro y iban trabayar. Se nos puxéramos en plan etimolóxico, hoi sería como chamaryes esquilíos.

Largato arnal (Lacerta schreiberi, Timon lepidus)

Santuyano 1

Un exemplar macho de Lacerta schreiberi asoleyándose núa parede. Santuyano (Mieres) (17/7/2021).

Ta ruin de determinar el nome popular de muitas especies, por conocidas que sían, y máis núa lingua como el galego-asturiano, tan falta de datos de fitonimia y zoonimia. Un exemplo é a denominación que ye damos ás dúas razas de largatos grandes que se poden ver na zona máis occidental d’Asturias: Lacerta schreiberi y Timon lepidus. Como se vai comprobar máis adelantre, chamámosyes largatos, largatóis y largatos arnales (cuas variantes palatalizadas na zona unde é característico ese fenómeno: llargato, llargatón, llargato arnal).

A primeira especie, Lacerta schreiberi, é a máis común en todo el territorio, mentres qu’a segunda, Timon lepidus, según os mapas de distribución actuales, é escasa y atópase sobre todo na montaña, en Grandas, Ibias y Ayande. A esplicación ta en que son sitos con un clima aparecido al mediterráneo, ecosistema propio d’esta especie.

Timon lepidus é meirande que Lacerta schreiberi. Pode chegar a ter hasta 90 cm de largura dende a cabeza hasta el pico del rabo. A súa color é entre averdosada y amarelada, con puntíos mouros, anque el elemento máis diferenciador ta nos machos, que lucen us redondelíos azules mui característicos nos laos del corpo. Esa é a motivación prá denominación estándar en casteyano: lagarto ocelado. El outra especie, Lacerta schreiberi, é máis pequena, d’hasta 40 cm. Tamén é averdosada, con pintías mouras, pro el máis chamadeiro é el pescozo azul del macho condo ta en celo. Así y todo, en casteyano chámanye lagarto verdinegro.

Como yes pasa ás largatas ou largatixas, os largatóis poden ceibar el rabo como técnica de supervivencia: déixanlo nas poutas del sou depredador y asina aprovetan pra poder fuxir. A pesar da súa traza, son inofensivos pral ser humano, anque é verdá que traban pra defenderse. Así y todo, normalmente escapan condo ven xente. Comen arañas, saltóis y outros insectos; tamén largatixas, ovos y frutas. Timon lepidus hasta pode cazar mamíferos pequenos, como ratos.

Del largato cuntábase que cua súa presencia avisaba á xente de qu’había colobras cerca. Berto Álvarez Peña escribíu un artículo pequeno sobre el reptil na revista Entrambasauguas recoyendo esta y outras tradicióis, como el uso del sou unto con fines melecieiros. Chámaye largato arnal, identificándolo como Timon lepidus, anque nas descripcióis que cita d’informantes del conceyo del Franco estos destacan qu’é azul, así que pode que se tían referindo al macho de Lacerta schreiberi. Nel caso da bibliografía galega, as denominacióis populares del largato que levan el adxetivo arnal identifícanlas normalmente con Timon lepidus, pro a verdá é que nun dispoño de datos definitivos pral caso del galego-asturiano porque tampouco os vocabularios son claros. A mía impresión, a falta d’outras informacióis, é qu’el término largato arnal (y variantes) úsase indistintamente pras dúas especies, máis se reparamos en que muitos datos d’esa denominación son de zonas unde nun ta constatada a presencia de Timon lepidus.

Santuyano 2

El mesmo largato, medio á solombra.

Entrando xa nos datos, hai que señalar qu’el nome máis común en galego-asturiano é el de largato ou largatón (llargato y llargatón na zona dialectal correspondente). Con ese acabo en masculino, os falantes estrémanlo das especies pequenas, as largatas, anque tamén hai unde a estas yes chaman largatos (ou llargatos). Pra desfer esa confusión, en muitos sitos bótase mao del aumentativo (largatón, llargatón), pro tamén ye poden amecer el adxetivo arnal.

El vocabulario da Veiga recoye largato y el de Bual, llargato, mentres qu’os d’Eilao, Ponticella y Monón y Castaedo rexistran llargatón (cua variante largatón na zona d’Eilao unde dicen lume, leite, lobo…). Hai qu’apuntar qu’el vocabulario de Bual tamén recoye a forma llagarto. Sin estremar entre as dúas especies xa ditas, eu recoyín largato nel Valín (Castripol), Vilela de Baixo (San Tiso d’Abres) y Penafonte (Grandas); llargato, na Roda (Tapia); largatón, en Cachafol (Eilao) y en Mourentán, Santolín y Fandovila (Ibias); y llargatón, nel Monte (Navia). A estos datos hai qu’amecer el llargato del que fala un informante de Romeye (El Franco) nel artículo xa citao d’Álvarez Peña.

Na palabra largato dáse un cruce con largo, porque a forma etimolóxica sería lagarto, sin esa metátesis del -r-. El resultao lagarto (>largato) procede de *lacartus, variante da denominación qu’el reptil tía en latín clásico: lacertus. A palabra largato (y llargato) ten outra acepción en galego-asturiano, a de ‘tumor que sal nas pezuñas das vacas’. Tamén en galego se constata lagarto pra chamar a bultos nel peleyo dos animales. Nun sei a razón d’esta amplación semántica da palabra, agá que teña que ver cua tradición qu’hai en Galicia de pensar qu’os largatos botaban un veleno pol tarrén qu’al pisalo provocaba afeccióis cutáneas. Outro aspecto qu’hai que ter en conta é el uso tradicional del unto del largato pra curar problemas dermatolóxicos nos pés, así que por ei tamén pode vir úa esplicación. Aparte, chámanye lagarto en galego al corveyón da vaca y a úa parte dos lacóis del cocho, así que nun sei se por un fenómeno de metonimia esa parte da pata puido dar nome al mal nas pezuñas ou se foi al rovés, ou se poderá haber dalgúa asomeñanza entre el reptil y a forma d’esa parte del corpo.

Campiello

Dous largatos macho (Lacerta schreiberi) amarrándose. Anque a foto ta un pouco desenfocada, ten interés pol momento que se captóu. Campiello (Uvieo) (28/4/2019).

El outra clas de denominación en galego-asturiano, a composta del sustantivo máis el adxetivo, ta recoyida en dalgús vocabularios, anque cua variante asnal, de seguro qu’un cruce con asno: Acevedo y Fernández y El Franco, llargato asnal; Mántaras, largato asnal. Tamén eu rexistréi esta denominación nel Valín (Castripol) y en Bustapena (Vilanova d’Ozcos). Os demáis datos que recoyín son cua variante arnal: largato arnal na Veiga dos Molíos y Vilarín (Castripol), na Ovellariza (Vilanova d’Ozcos) y en Santalla; llargato arnal en Ortigueira y Lloza (Cuaña) y en Villar (El Franco); a esto habería que sumar a mesma denominación dada por un informante de Miudeira (El Franco) nel artículo d’Álvarez Peña. Acevedo Huelves recoye ademáis el nome de llargatón arnal.

En galego, chámanye lagarto arnal, asnal ou arnao, normalmente referido a Timon lepidus. Outra denominación é sardón, nel sur de Pontevedra, en continuidá col portugués sardão. As formas con metátesis, larg-, en galego tán recoyidas namáis na veira máis oriental de Lugo, en continuidá cos resultaos del galego-asturiano. Tamén en galego debe haber cruces nas identificacióis: el nome de lagarto ferreño aplícase a Lacerta schreiberi, pro tamén a Timon lepidus. El adxetivo arnal (arnao, asnal, arnaz, arnás) ten un uso limitao en galego porque namáis se conoce combinao con us poucos sustantivos referidos a especies: á folgueira, al toxo y al largato. Polo tanto, a definición que dán os vocabularios d’arnal é a de ‘grande, bravo, del monte’. Tamén s’aplica ás espías que salen nel peleyo, quizáis porque poden ser grandes y dolorosas. É el qu’eu conozo en galego-asturiano como espía carnal, qu’antias interpretaba como un xeito d’estremala da espía vexetal, pro qu’agora dudo se nun será un caso d’etimoloxía popular a partir d’un hipotético *espía arnal. El adxetivo arnal ben sei que vén del sustantivo arna ‘paraza del árbol’, palabra d’orixe prerromana.

Pega (Pica pica

IMG_1859 El Cristo

Pega nun prao del Cristo (Uvieo) (6/1/2021).

«Era úa pega que tía el nío nel pico d’un acebreiro. Y despós tía tres peguíos. Y despós vía a raposa todos os días, que ye tirase un peguín, y dicíaye que, se nun ye tiraba un peguín, que la comía a ella y a os peguíos. Y despós tirábaye ún. Y despós al outro día volvía. Díxoye a raposa:

—Tírame un peguín agora, se non cómote a ti y a os peguíos.

Y despós tirábaye outro. Y despós xa nun ye quedaba más qu’ún. Y foise chorando y encontróu un corvo y despós díxoye el corvo á pega:

—¿Pos por qué choras, cómo tas tan desconsolada?

Díxoye ella:

—É que vén a raposa todos os días que ye tire un peguín, que se non que tumba el acebreiro y que me come a min y a os peguíos.

Y despós díxoye el corvo:

—Pos condo volva a raposa dícesye que pra qu’el sou rabo tumbe el acebreiro que ten que llevallo al ferreiro.

Y despós veu al outro día a raposa y díxoye á pega:

—Tira un peguín agora, se non cómote a ti y a os peguíos.

Díceye a pega:

—Pra qu’el tou rabo corte el acebreiro teis que llevallo al ferreiro.

A raposa enroscóu el rabo así nel acebreiro y empezóu:

—Corta, rabo, corta. Corta, rabo, corta.

Y despós nun cortóu y acabóuse. Xa sabía qu’el ferreiro nun lo amañaba…».

Nun recoyera un conto con úa pega de protagonista hasta que me cuntaron éste en 1997 en Villarín, na parroquia franquía da Braña. Y mira qu’a pega (Pica pica) ten fama de páxaro listo, que se dedica a roubar cousas douradas, aniyos y alaxas, pro neste caso é el corvo el que ye dá úa solución al acoso da raposa.

A pega é un ave grandía, da feitura das da súa familia, os córvidos. Chama el atención polo pinta qu’é: el peto y el empezo y el final das alas son brancos, mentres qu’el pescozo, a cabeza y el pico, ademáis das patas y el rabo, son mouros; aparte, a color moura fai visos tirantes a azul nas alas y a verde nel rabo. A largura das plumas del rabo tamén ye dá nome á especie en dalgúas linguas.

As pegas son búas de ver cerca d’unde vive el ser humano, en praos y terras labradas. Tamén s’axeitaron muito ben á vida nas ciudades, sobre todo en parques y praos segaos unde poden andar picotiando buscando comida, que proban de todo, hasta carroña. Avezan a amañar bandos mui ruidosos cos sous grayidos. Anque nun tein un canto que preste ouguir, en cautividá poden chegar a aprender a arromendar a voz humana.

Vega

Pega pousada núa cana nel parque de Vega (Uvieo) (29/10/2020).

A coloración apintarada da pega deu pé a dous adxetivos: apegarao y pégaro. Se estas palabras primeiro deberon referirse al branco con pintas mouras y al rovés, por estensión tamén acabaron aplicándose ás cousas axabaradas, de muitas clases de color: úa pita pégara, un vestido apegarao… En Tapia cuntáronme que chamaban os pégaros a os vehículos militares con pintura de camuflaxe que pasaban dende Galicia camín d’Uvieo condo a guerra civil.

Hai un enredo infantil, úa especie de trabalinguas d’aguantar el alento, que recoyen Adelina Fernández y Susina Pérez nel sou libro Cousas de Boal. Trátase de ver quén chega máis lonxe na retafila dicindo esto sin respirar: «Úa pega apegarada puxo un ovo núa llarada; puxo ún, pegaróu; puxo dous, pegaróu; puxo tres, pegaróu; puxo cuatro, pegaróu; puxo cinco, pegaróu…». Xa Acevedo y Fernández rexistran nel sou vocabulario publicao en 1932 el dito «Úa pega pegarada puxo un ovo núa arada; puxo ún, apegaróu; puxo dous, apegaróu; puxo… y acabóu», con us puntos suspensivos y un final qu’entendo que resumen a retafila. Hai máis variantes. En Cartavio (Cuaña) dicíase: «Pega pegarada, pon el ovo na corrada [ou nel arada, ou na llarada]; puxo ún y apegaróu, etc.». En Mántaras tamén recordaban el dito, anque con úa pita de protagonista y non con úa pega, pro nun me souperon dicir a mecánica del xogo. Dicían: «A mía pita apegarada puxo un ovo na larada. Puxo ún y pegaróu. Puxo dous y pegaróu… ¿Quén chos quita y quén chos pon? A muyer de Pexigón».

Hai máis ditames en galego-asturiano relacionaos cua pega. Ún d’elos, Nun hai pega sin mancha negra, úsase pra dar a entender qu’hai qu’asumir as cousas como son, cuas súas tachas y imperfeccióis. Ten úa segunda parte pra remachar a idea: Se nun la tuvera, nun fora pega. Tamén hai úa comparanza col rabo d’esta ave pra referirse á xente xarola y de pouco xeito: Ter menos xuicio qu’a pega nel rabo. Outra tradición que conozo en Tapia é qu’el canto da pega al pé d’ún ou da casa d’ún anunciábache que ch’iba chegar carta ou visita de quen taba fóra. D’éi sal a espresión cantarye [a daquén] a pega pra referirse a quen recibíu úa nova búa ou tuvo un golpe de sorte: Mialma, a ese cantóuye a pega. Hai úa espresión mui chocante en asturiano pra negarse a qu’a ún lo tomen por fato: ¿Tu pienses que cayí d’un ñeru pega?

IMG_1797 Uvieo Olivares

El xeito d’andar da pega é mui chamadeiro, con úas pasuadas largas. Ésta taba con outras nun prao d’Olivares (Uvieo) (28/11/2020).

A forma pega, que vén da evolución fonética del xeito de chamar al ave en latín, pica, é a máis común en galego-asturiano. Asina lo recoyen os vocabularios de Mántaras, El Franco, Bual, Monón y Castaedo, Ponticella y A Veiga. Neste último conceyo tamén se recoye a denominación de marica, que vén del nome tradicional que se yes daba ás Marías: Marica. Eso de chamar con un nome de persona a dalgús animales nun é miga raro; por poñer un caso, tamén ye chaman marica á raposa. Precisamente d’un nome de muyer vén el nome máis común da pega en casteyano: urraca.

Outros datos de pega que teño apuntaos nas mías pezquizas son de Batribán y Penacova (Vilanova d’Ozcos), Zreixido (A Veiga), El Valín (Castripol), A Roda (Tapia), San Xuyán y el xa dito de Villarín (El Franco), Vivedro y el xa dito de Cartavio (Cuaña), El Monte (Navia), Armal y Rozadas (Bual), Pezós, Castro (Grandas), Corondeño (Ayande) y Santolín (Ibias).

En galego predomina tamén a denominación de pega, anque avezan a poñerye outros adxetivos identificadores pra nun confundila con outras especies da familia Corvidae. Ademáis de marica, nos vocabularios galegos figuran nomes como pega rabuda, pega veiga, pega carracheira, pega carrachenta, pega porca, pigarexa, rabuda, picacrega y rabolongo. A denominación estándar en portugués é pega-rabuda ou pega-rabilonga. En conto al asturiano, tamén ye chaman pega y marica, ademáis das variantes pegarata y pegaratu. Nas zonas de Lión de fala asturlionesa tán constatadas formas como pegaza, pigarcia, pegaraza ou rabipega. En casteyano, ademáis d’urraca, avezan a citarse os sinónimos pega, marica, picaza y picaraza. A forma pega, por exemplo, ta recoyida en sitos d’Estremadura y en Palencia, unde ademáis úsase el nome de pigaza. Aquí volvemos atoparnos col problema de muitas denominacióis que figuran na bibliografía como propias del casteyano pro que costa caro saber se nun serán empréstamos das linguas vecías. Por exemplo, ún dos nomes da nosa ave en aragonés é picaraza, anque tamén ye chaman garza, como en catalán, qu’é garsa.

Malvela (Glechoma hederacea)

Glechoma hederacea 2 Uvieo

Florías de malvela nun ribón del parque del Monte Altu d’Uvieo (13/4/2017).

Condo fixen as encuestas pral vocabulario de Mántaras (Tapia) aló por 1987, faláronme d’úa herba conocida como malvela que s’usaba antano como romedio pra os dolores menstruales, pras inritacióis y pra dar ás vacas que daban pouco leite. Como daquela nun la din identificao, asina la definín nel libro. Tampouco dicía muito más sobre esta palabra el vocabulario da Roda, del mesmo conceyo anque xa en zona dialectal de -ll-, que define malvella sin máis como ‘herba melecieira’. Anos despóis, tirando del filo, puiden identificala claramente como Glechoma hederacea.

Trátase d’un herba rastreira que sal en sitos avesíos y pode ingrir muita superficie. Quizáis por eso ye chaman en casteyano hiedra terrestre. As foyas son arredondiadas y as flores, aromáticas, tein a color malva que ye dá el nome que recibe en galego-asturiano esta especie. Son flores mui chamadeiras, con un labio enriba de tres lóbulos y outro embaxo, máis largo, con dous.

Conócense ben os usos melecieiros d’esta pranta nas sociedades tradicionales, con aferventaos pras inflamacióis y catarros da xente, pro tamén pral gao. Martin de Villar recoyéu en Tol y nas Campas (Castripol) el avezo de cocer a malvela, colar el augua y darya ás vacas pr’axudaryes a librarse, querse dicir, botar fóra as libraduras despóis de parir. Nel sou libro Curandeiros, compostores y outros sanadores constata en Matafoyada (Tapia) y en Salgueiras (Vilanova d’Ozcos) aquelos usos da pranta pra os dolores menstruales qu’eu recoyera en Mántaras. No Castro (San Tiso d’Abres), según ye cuntaron, dábanya cocida en leite ás muyeres que pariran de pouco pr’aliviar as inritaduras; tamén pras afeccióis qu’eran por causa d’un soliazo. Un home do Teixo (Taramunde) conocido como o Albeitre de López cantaba esta copra: Si supieran las mujeres / lo que hace la malvela, / la pacerían ellas / igual que las vacas hierba. Como dixen, é úa tradición conocida. Xa a mediaos del s. XVIII un gran estudioso das prantas en Galicia como el padre Sarmiento escribe al falar da malvela: «Oí que era buena para enfermedades de mujeres». Recoye el nome de malvela, que se rexistra hoi, anque outros vocabularios galegos dan denominacióis como herba de reste, herba dos bolos ou herba redonda. En casteyano, ademáis de hiedra terrestre, tamén ye chaman rompepiedras porque se ten usao el herba pra tratar os cálculos renales. En asturiano namáis se recoyen nas publicacióis os nomes de mantarrota y de caneros, quizáis ésta úa variante de carneros, comparanza col animal que s’aplica a outras especies.

Nun teño muitas máis denominacióis en galego-asturiano agá a que me deron en Cartavio (Cuaña), malvía, con un sufixo diminutivo que concuaya col qu’hai en malvela y malvella. A diferencia é que –ela, –ella xa nun funciona como diminutivo vivo na actualidá (dizse que nun é un sufixo productivo) y –ín, –ía si. É sabido qu’ún dos xeitos que tein as linguas pra crear palabras novas é por derivación, querse dicir, a partir d’úa reiz á que se ye amecen outros sufixos. Col diminutivo –ellum, –ellam chegaron al actualidá palabras novas como buchelo (a partir de buche), capelo (de capa), codelo (de coda), fornelo (de forno), mantela (de manta), paxarela (de páxara), trapela (de trapa), etc. Pro agora cualquera falante de galego-asturiano que quira fer un diminutivo d’úa palabra como manta, por poñer un caso, nun ye amece –ela, senón –ía (-iña en San Tiso d’Abres y Taramunde, nas parroquias d’Abres y Guiar na Veiga, y Os Coutos en Ibias). Así qu’ese malvía de Cuaña pode ser úa forma máis nova qu’el esperable malvella. Sía como sía, guarda a mesma idea de qu’a nosa pranta é como úa malva (Malva sylvestris) en pequeno, anque muito nun s’asomeñen, agá na color das flores y nas propiedades melecieiras.

Pr’acabar, é chamadeiro el nome que me deron en Carbueiro (Ibias), unde el herba tamén s’usaba pra sanar catarros y mancaduras. Chámanye malvarrosa, con esa reiz común ás outras denominacióis en galego-asturiano, pro con un segundo elemento –rosa. A malvarrosa en casteyano é úa pranta de xardín (Alcea rosea) alta y das flores grandes que nun tein miga que ver cua florías da malvela. As denominacióis populares tein estas voltas y quén sabe cómo chegóu el nome a Ibias.

Fraire (Rhagonycha fulva

Fraire IMG_9898 (2)

Dous fraires copulando derriba d’úa umbelífera. Vilarín (Castripol) (16/8/2018).

É evidente que nun temos un nome popular pra todos os seres vivos que nos arrodían. A variedá natural é tanta que pra eso se discurríu a denominación binomial, el nome científico: pra saber de xeito inequívoco de qué especie en concreto tamos falando. Xa se dixo aquí máis veces qu’a xente aveza a chamar con un mesmo nome a especies que ye pintan aparecidas y, condo nun sabe cómo chamaryes, bota mao d’un xenérico herba, bicho ou papón. Muitas das denominacióis que podemos atopar nos libros son en realidá denominacióis de despacho, creadas polos biólogos al nun baxaren tan al detalle os falantes. Precisamente, del insecto del qu’agora vou falar, Rhangonycha fulva, nun atopéi ningún dato identificao col nome científico de cómo se chama popularmente nin en galego nin en asturiano; evidentemente, tampouco en galego-asturiano.

El papón que dá pé a estas renguileiras é un insecto da familia Cantharidae, formada por coleópteros del corpo brando. El fraire, qu’asina ye chamábamos en Mántaras, ten úa color entre marrón y naranxa, anque os oyos, antenas y puntas das alas son mouros. Son bichos pequeníos, d’alredor del centímetro, pro son bus d’estremar condo tán pousaos derriba das flores, normalmente umbelíferas (as que tein xeito de parauguas). Empezan a verse na primavera y sobre todo atópanse muito nel brao, ben veces copulando derriba d’elas. De nenos andábamos a os fraires y, con esa inocencia infantil que pode ser tan inclemente, xebrábamos as parexas tirando d’elas y vendo cómo rompían aquelos corpíos. Máis aló d’estas matanzas ocasionales resultao del noso interés diseccionador, el paponcín nun fai mal a naide. Einda máis: é un gran eliminador de pulgóis y outras larvas d’insectos. Esa color que ten entre colorada y anaranxada pode qu’esplique el sou nome casteyano d’escarabajo soldado ou escarabajo coracero, pola color chamadeira da roupa militar d’outros tempos, y de seguro que tamén esplica el nome de fraire, polos sous hábitos (que cadaquén interprete como quira el acepción da palabra).

Fraire IMG_8957 A Lama

As umbelíferas son as preferidas pra os fraires. Serantes (Tapia) (8/8/2017).

Nos poucos datos que xuntéi sobre a denominación en galego-asturiano, al ser os máis d’elos de nun hai muito, pesa a fonética acasteyanada. En Vilarín (Castripol) déronme as variantes flaire y fraire; na Roda (Tapia), fraile; y en Cartavio (Cuaña), flaire. Nas encuestas que fixen en Mántaras hai 35 anos a xente que daquela tía máis de 80 anos, era muito máis bon d’escuitar fraire con normalidá. Agora de seguro qu’haberá dalguén que diga: «Eso nunca se dixo aquí» ou «Eu nunca lo ougüín; xa tades inventando…».

A palabra fraire vén del latín frater, fratris ‘irmao’, pro, como ben esplica Coromines, pinta que chegóu á península ibérica en tempos medievales al través d’un occitanismo, fraire, trido dende Francia cua reforma cluniaciense das ordes relixosas. El resultao patrimonial tía que ser frade (dende fradre < fratre), como en galegoportugués. É verdá que nos quedan continuadores d’este xeito d’evolución en sustantivos como confradeiría ‘asociación con fines relixosos ou profesionales’ ou nel verbo fradar ‘cortar as canas ou as puntas das canas d’un árbol, d’un arbusto’, qu’en casteyano é frailar. Neste segundo caso, tamos delantre d’úa creación a partir da idea del corte de pelo tan característico que levaban os fraires, cua corona rapada. En asturiano, pral nembro d’úa orde relixosa tamén s’impuxo el resultao occitano, anque axeitao en flaire. A disimilación ou diferenciación das dúas consonantes líquidas (-l-/-r-) deuse tamén en casteyano, anque na segunda sílaba: fraile.

Como xa apuntéi, en galego-asturiano, y tamén en asturiano, el peso da lingua oficial foi fendo recular ás formas veyas. Nel noso caso xuntóuse ademáis a casteyanización progresiva que sufren os chamaos grupos consonánticos semicultos (br-, cr-, gr-, pr-, fr-), que fai qu’a xente deixe de dicir brusa, cravo, igresia, prato ou froxo pra dicir blusa, clavo, iglesia, plato ou flojo. Ben sei que nel caso de fraire tamén pesóu ese fenómeno, como xa se víu al falar del sou uso pra chamar al insecto. Anque muitos vocabularios de galego-asturiano recoyen a forma fraire ‘nembro d’úa orde relixosa’ (Acevedo y Fernández, Bual, Mántaras, A Roda, Ponticella), outros recoyen a variante flaire (A Veiga, El Franco, A Roda), condo non directamente fraile ‘laragoto das papas’ (Castaedo y Monón).

Fraire IMG_9709

Fraire alimentándose derriba d’úa flor. Brañanoceo (Mieres) (22/7/2018).

Hai máis denominacióis pral noso insecto na mesma zona da marina estremooccidental. Y volve mandar a fonética casteyana porque resulta que tamén ye chaman ángel (Serantes, Tapia), angelín (Barres, Castripol; A Roda, Tapia) y hasta angelito (Barres, Castripol; Valdepares, El Franco). Anque os nomes d’Ánxel y d’Anxela téñolos constataos de sobra en galego-asturiano, por razóis sociolingüísticas xa esplicadas outras veces, prá esos seres sobrenaturales tan ligaos á relixón, acabóu impoñéndose a traza casteyana, por muito que yes chamen angelíos, col noso diminutivo. Pasóu aparecido con Xan y Xuan, que condo s’usan pra chamar al santo, acaban en Juan. A esplicación del diminutivo angelito pral insecto tamén debe tar nel matiz de prestixo qu’esa forma casteyana ten implícitamente pral falante, como recurso pra darye einda máis énfasis. El que desconozo é a razón da denominación, anque xa sabemos qu’outro coleóptero, Coccinella septempunctata, recibe en galego-asturiano muitos nomes con matiz sagrao (amecéndoye de Dios al nome: carrachín de Dios, paxaría de Dios, reinía de Dios, rinchía de Dios) y mesmamente en Meiro (Cuaña) ta recoyido el nome d’angelín. Precisamente, os poucos datos que xuntéi del asturiano, todos inéditos y del conceyo de Siero, dicen que ye chaman flaire, sanxuanín ou sanxuanín de Dios. Gracias a esto, pódese identificar con muita seguranza el dato recoyido en Ayer de sanxuanín como ‘insecto d’alas coloradas’, qu’el Diccionario del Academia da Lingua Asturiana define sin máis como ‘insecto de color anaranxada que sal por San Xuan’.

Outra denominación que me deron en Cartavio, que ten traza de ser úa descripción dos nenos, é a de cheirón, porque, condo lo piyaban, el insecto mexábayes un líquido que cheiraba. Tamén recoyín como dato de Lois (As Figueiras) el nome de papón de san Pedro, de seguro que porque nesas fechas d’últimos de xunio é condo se ven muitos.

Merma (Turdus merula)

IMG_1701

Exemplar de macho nos xardíos da Facultá de Bioloxía d’Uvieo (17/11/20)

De rapaz taba muito máis interesao en saber todo sobre os Beatles qu’en saber de páxaros ou da lingua que se falaba na mía casa. Asi que condo escuitaba a Paul McCartney cua súa guitarra cantando «Blackbird», col canto del ave al final da cántiga, y vía a traducción del título que poñía el casete, «Mirlo», qué sabía eu que taba referíndose al qu’en Mántaras chamamos merbo (Turdus merula). D’eso enteréime anos despóis. McCartney esplicóu que cua figura d’aquel ave moura cuas alas rotas que tuvera aguardando el momento pra botar a engalar taba falando en realidá da luita civil da población afroamericana nos Estaos Unidos. É úa metáfora guapa a qu’atopóu el de Liverpool.

Pro miyor deixo as veiras del río Mersey pra, cruzando el mar, achegarme hasta a ribeira da Ría de Navia. Alí un escritor en galego-asturiano, el poeta naviego José Fernández García (Navia 1878 – 1942), máis conocido como Pepe Muestras, tamén falóu del noso páxaro nus versos que me chegaron de xeito oral y que publiquéi nel 2006 nel libro Unde letras falan. Antoloxía da poesía en galego-asturiano (1891-2006). A poesía titúlase «Pa los nenos» ou «Los merbíos» y empeza asina: «Indo úa vez por San Francisco / a pasiar con os pequenos, / subindo hacia Ca Ordenanza / xunto al camposanto veyo, / encontréi entre los toxos / un nío de merba con merbos». Pepe Muestras cúntanos que, fendo caso a os rogos dos nenos, piyóu el nío cos merbíos qu’había dentro y qu’al cabo d’aquel día morreron. El autor acaba el poema llamentando a decisión y recordando que nun hai que quitaryes miga a os páxaros. Os que foron nenos hai muitos anos han a recordar as espedicióis que se fían buscando níos y cazando con liga. Ben deitamos de qu’os gustos y as sensibilidades cambiaran.

A verdá é qu’é muito máis guapo y respetuoso ver as especies en libertá, observalas aspacio y mirar cómo se moven, cómo buscan comida ou cómo cantan nel sou pousadoiro. Nel caso del merbo, ou merma (que, como imos ver, é a denominación máis estendida), nun fai falta ir al monte pra velo ou sentilo cantar. Se pasiades por un parque y vedes fuxir un páxaro mouro engalando rastreiro como úa bala y cacarexando como un tolo, ése é el merbo. Tamén ta bon de ver escarrapatando col pico nos praos buscando insectos ou dalgúa binoca y hasta nos árboles, ás frutas. El macho, mouro, ten el pico marelo tirante a naranxa, qu’é tamén a color que ten alredor dos oyos, nel que se chama aniyo ocular; sicasí, á fema y os inmaduros son apardazaos y del pico tamén d’esa color, anque vai amarelando col tempo. Os merbos, ademáis d’andar a pasuadas, móvense a saltiquíos cuas dúas patas a un tempo. Úa das súas características chamadeiras é el canto, llarguísimo, mui melódico y con muitas variacióis. Dende mui cedo, condo einda nun é día, a últimos del inverno xa s’empezan a sentir cantar os machos pousaos nos sitos altos, muitas veces nel pico de dalgún árbol. Esta actividá cantora pode ouguirse toda a primavera, sobre todo al ameicer y al escurecedín. Aquí pódese ouguir un macho cantando.

IMG_0612Exemplar inmaduro na cortía d’úa casa de Mántaras (Tapia) (23/7/2020).

El escritor tapiego Manolo Galano (A Roda, 1922-2016), qu’ademáis era músico, tamén se ten referido al noso páxaro. El protagonista del sou relato «Recordos del último brao», publicao nel primeiro númaro da revista Trabatel y despóis recoyido nel libro Faraguyas, cunta el impresión que ye deixara a música del ave: «Grande tamén me pintaba, daquela, a naranxeira qu’asolombraba a ventá del meu cuarto y na que pasaba as noites un merbo que polas mañás cedo me daba un concerto qu’eu tanto ye agradecía. Hasta qu’un día paróu de cantar, deixóume prantado sin máis esplicacióis, y foise. Pode qu’en busca de parexa. El que nun sabe el merbo é qu’inda teño grabados na mía cabeza aquelos trinos sous qu’escuitéi hai setenta anos». Cuntan Acevedo y Fernández nel sou vocabulario de 1932 que condo el páxaro canta dende el pico d’un árbol ta anunciado cambeos del tempo, normalmente que vai chover. Esa crencia tamén la recoye José Antonio Fernández Vior en Notas etnolingüísticas del conceyo da Veiga, unde esplica qu’el merlo (así ye chaman alí), condo canta nel pico del árbol osma el bon tempo, anque se lo ouguimos cantar pro nun lo vemos, osma el mal tempo. As crencias populares son asina, anque las desminta a realidá úa y outra vez.

El feito de qu’haxa úa diferenciación tan clara na parecencia del macho y da fema favorece que na súa denominación os falantes crearan a terminación correspondente en -a y en -o, dependendo del xénero. Así y todo, eu, que perguntéi abondo por cómo ye chaman a esta ave, precatéime de qu’en muitos sitos aplícase úa das dúas terminacióis en xeneral sin dar máis se é macho ou fema. Al ser un páxaro conocido, os vocabularios de galego-asturiano recoyen abondos datos, anque hei a completalos cos que xuntéi inéditos. Os rexistros máis veyos son os de merbo y merlo, seguramente de Navia y Castripol respectivamente, que Braulio Vigón cita nel sou Vocabulario de Colunga (1896) y qu’esplica que yos dera «el señor Álvarez-Cascos». Son as dúas formas que tamén se recoyen nel vocabulario da Veiga. Ramón García González (Castripol, 1870-1938) usa a forma merlo nus versos en galego-asturiano publicaos en 1912 nel periódico Castropol. Acevedo y Fernández recoyen nel sou vocabulario merbo y mermo, neste segundo caso indicando qu’é palabra bualesa. A forma merbo rexístrase en Mántaras, A Roda y El Franco, mentres que merba recóyese na Roda (Tapia) y Arbón (Villayón). El vocabulario de Bual confirma el dato d’Acevedo y Fernández y recoye mermo, mentres qu’a forma feminina, merma, rexístranla os de Bual, Eilao, y Monón y Castaedo (Ayande). Úa denominación diferente de todo, tordo y torda, pral chamar al macho y á fema respectivamente, recóyela el vocabulario de Ponticella (Villayón).

IMG_2077Merma pousada nun árbol nun horto del Cristo (Uvieo) (23/3/2021).

Con estos datos publicaos xa s’empezan a dibuxar as zonas das denominacióis de Turdus merula en galego-asturiano, pro cos datos inéditos que dou agora tou na fe de que quedan muito miyor estremadas. Déronme merba nos llugares naviegos del Monte y Andés, y nos cuañeses de Valentín, Vivedro y Cartavio. A forma merbo recoyínla en Lantoira, Sabugo, El Valín, Penarronda y As Figueiras (Castripol), Serantes y El Rabote (Tapia), Valdepares (llugar del Franco unde tamén hai úa casa con ese nome: Ca el Merbo), Vivedro y Ortigueira (Cuaña), y en Navia, Sante y Villouril (Navia).

A denominación de merma apuntéila en Penzol (A Veiga), Os Niseiros, Brañatruiye, El Castro, Leirío, Obanza, Vilarín, Santa Colomba, Vior, Añides, El Preiral y As Campas (Castripol), Penadecabras (Tapia), Villarín, El Chao das Trabas, A Nogueira, Lludeiros, San Xuyán y Llobredo (El Franco), Cova, Ouria y Castriyón (Bual), Cachafol, Sarzol y Navedo (Eilao), Pezós, Valdedo (Samartín d’Ozcos), Grandas y Castro (Grandas), y en Corondeño (Ayande). De Grandas tamén me deron a variante mérmora. A forma masculina, mermo, recoyínla en Obanza, Balmonte, A Bouza, As Campas y Tabes (Castripol), Rapalcuarto y A Brañela (Tapia), El Chao das Trabas, Villar y Miudes (El Franco), Ouria (Bual) y en Penafonte (Grandas).

En conto al nome de merlo, déronmo en Santalla (Santalla d’Ozcos), Batribán, Bustapena, Penacova y Busdemouros (Vilanova d’Ozcos), Ouria (Taramunde), A Antigua (San Tiso d’Abres), A Mundiña, Folgueiras, Porzún, Tremiado, Zreixido y Molexón (A Veiga), y en Aldianova, Arguiol, Tabes, Presa, Barres y As Figueiras (Castripol). A forma merla recoyínla en Batribán (Vilanova d’Ozcos).

Einda nun salira outra denominación máis qu’hai en galego-asturiano, propia del conceyo d’Ibias: cochosa. Apuntéila en Mourentán, A Barca, Carbueiro, Marentes, Santolín y Tormaleo.

Polo tanto, xuntando todos os datos que s’acaban d’espoñer, sácase a conclusión de qu’el tipo de denominación máis estendida territorialmente nel estremo occidental asturiano pra Turdus merula é el de merm-, razón pola que tituléi a especie col nome popular de merma. A zona de distribución d’este tipo coye el estremo oriental del conceyo da Veiga (parroquias de Meredo y Penzol), a montaña y cerca da marina del conceyo de Castripol (parroquias de Balmonte, Presno y Piñeira), dalgún lugar de Tapia, búa parte del interior del conceyo del Franco (parroquias de Llobredo, A Braña, Arancedo, Villalmarzo y Miudes), y os conceyos de Bual, Eilao, Pezós, Ayande, Grandas y Samartín d’Ozcos.

Tamén piya abondo territorio a zona unde s’usa el tipo merb-: a marina de Castripol (parroquias de Piñeira, San Xuan, Barres y As Figueiras) y tamén a dos conceyos de Tapia, El Franco, Cuaña y Navia, con avances contra el interior por Villayón, por exemplo. El vocabulario da Veiga recoye merbo, anque nun dá datos de localización. Compróbase qu’en Castripol y Tapia hai puntos unde convive col tipo merm-.

El outro tipo de denominación, en continuidá, como axina s’ha a ver, cua denominación galega, é a forma merlo/merla: esténdese polos conceyos de San Tiso d’Abres, Santalla, Vilanova, búa parte da Veiga (parroquias d’Abres, A Veiga, Piantón y Meredo) y entra pola marina de Castripol (parroquias de Siares, San Xuan, Barres y As Figueiras) compartindo presencia en dalgús sitos cua forma merbo. Quizabes el peso da vila axudóu al avance contra el oriente del conceyo da forma merlo.

IMG_1756Exemplar macho buscando comida entre el herba inda orbayada nel parque del Monte Altu (Uvieo) (22/11/2020).

Anque merlo/merla é resultao frecuente en Galicia, tamén col diminutivo, merliño, en galego escoyéuse como denominación estándar outra forma mui usada, con metátesis, melro. El nome ibiano de cochosa ten continuidá territorial al sur, pol Bierzo, y al leste, pol oriente de Lugo y Ourense, con outras variantes aparecidas: cochorda, chocorosa, cochorra, cochorro, cotrosa, cochocha, cochoco, cochoza y cochoso; esta última variante ta rexistrada al pé d’Ibias, na Fonsagrada (Lugo).

El resultao mierla/-o, cua diptongación asturiana, recóyese nel estremo suroccidental d’Asturias, na Estierna (Ibias), forma que sigue contra el sur polos territorios de lingua asturlionesa del Bierzo, Babia, Oumaña y Maragatos (Lión). Tamén a denominación de cochosa ten continuidá nestos territorios, cua variante cochorla, recoyida en Palacios (Lión).

Se miramos pral norte, a Navia, na fronteira entre el galegoportugués y el asturlionés, atopamos en Tox, en continuidá col resultao merba, a forma asturiana diptongada mierba, anque a variante mierbu ta recoyida tamén en sitos como Candamu ou nos conceyos del Cabu Peñes, zona unde se recoye a variante mierma recoyida ademáis noutros puntos del asturiano occidental. En Cadavéu (Valdés), chámanye la nierbe y úa variante aparecida, nierba, dase máis al sur, na parte de fala asturiana d’Ayande. Sobre esta reiz, al amecerye el sufixo –atu/-ata creóuse úa denominación mui común en asturiano: nerbatu/-a, ñerbatu/-a. É como ye chaman núa zona mui amplia: hai datos dende Pravia y Cuideiru hasta Cabranes y Casu. Máis pral oriente predomina a denominación de miruellu/-a, forma que tamén ta recoyida en puntos del occidente. Aparte, constátase el nome de tordu/-a nel sur da zona central, en conceyos como Morcín, Mieres ou Llangreo.

Pra esplicar el tipo cochosa, el filólogo galego Aníbal Otero pensa que se trata d’úa voz onomatopéyica. Quizabes arromende ese cacarexar atolarao del ave condo escapa engalando: coch, coch, coch… Pra esplicar el tipo tord-, a color ten que tar detrás, pro é qu’ademáis era el nome latín d’un ave da mesma familia, mui aparecida na feitura, Turdus philomelos, á qu’hoi tamén ye siguen chamando tordo.

Ten máis voltas a etimoloxía dos outros tipos que citamos. Xosé Lluis García Arias, pra esplicar as formas asturianas, pensa nel nome latín d’esta especie, mérula, del que resultaría a forma mierla. A partir d’este resultao, a labialidá del m– estenderíase á consonante del outra sílaba, axudao pola analoxía col verbo mermar. Y como -b- y -m- articúlanse mui aparecido, qu’as dúas son bilabiales, é normal a confusión entre merb– y merm-. Tamén habería úa confusión temprana das nasales m-/n- que levaría á forma nierba, orixe, amecéndoye el sufixo diminutivo, das formas nerbatu/-a, ñerbatu/-a. García Arias, ademáis, pensa nel cruce col latín nervus ‘nervio’, idea que concuaya muito ben cos movementos del noso páxaro, anque tamén é verdá que cos dos máis d’elos.

Roseira brava (Rosa canina)

Flor de roseira brava en Sontolaya (Morcín) (4/5/2014).

A rosa é un tópico literario dende sempre. Sendo como é úa flor tan guapa, ten el peró de qu’as foyas lougo esmorecen, así qu’era inevitable qu’os poetas botaran mao d’esa idea pra falar del pasaxeiro qu’é todo: a mocedá, a vida… Y einda la fai máis suxerente como metáfora el feito de qu’a rosa teña esas espías traicioneiras que contrastan cua súa guapura.

As rosas dos xardíos, grandes y de colores espectaculares, son el resultao de muitos inxertos das razas bravas buscando cos cruces esas características. Pro del que quero falar é das outras rosas, as máis modestas, as que salen ventureiras nos valaos, ésas das flores máis pequenas y que duran einda menos qu’as outras. Hai muitas razas y ruías d’estremar entre elas porque se dá muita hibridación, así que tituléi cua especie máis común (y tamén úas das máis variadas), Rosa canina, das flores arrosadas ou brancas. Al final del brao y condo empeza el outono, esas flores dan paso a un fruto mui chamadeiro, un pouco alargao y de color encarnao, col que se pode fer mermelada. É el que chaman en casteyano escaramujo ou tapaculos.

Á pranta que dá as rosas de xardín chamámoye en galego-asturiano roseira. Xa lo diz esa cuarteta que canta Xosé Ambás y que recoyéu en Ayande, na parroquia de San Salvador, a conocida como parroquia nova del Valledor: «En Vilalaín nun hai rosas, / que secaron as roseiras. / En Fonteta si las hai, / tamén hai mozas solteiras». A cántiga, anque con outros lugares de protagonistas, cántase tamén por toda Galicia. Esta distribución territorial da rima é posible porque son todo zonas unde s’usa el sufixo –eira, tamén prá pranta. El nome de roseira é un derivao de rosa creao con ese sufixo típico del galego-portugués pra estos cometidos y que xa se víu ben veces noutras denominacióis de prantas, en feminino ou en masculino (aveyaneira, maceiro, bidureira, castañeiro, limueiro, binteiro…).

Recoyen a palabra roseira todos os vocabularios de galego-asturiano, anque namáis el del Franco fala d’ese nome pra referirse tamén á raza ventureira. Así y todo, pral interior del territorio del Navia-Eo, en Ibias alomenos, entra a solución asturiana rosal, de xeito aparecido á distribución xeográfica que tein outros dobretes xa comentaos como a figueira/a figal (Ficus carica). Quizáis por eso a palabra é alí feminina: úa rosal.

A fitonimia tradicional, querse dicir, a denominación qu’a xente ye dá ás prantas, aveza a repetir os métodos. Ún d’elos é que, condo hai úa raza ventureira mui aparecida a outra que se labra na casa, bótase mao del nome d’ésta y améceseye el adxetivo bravo (noutras linguas penisulares el qu’usan é silvestre, montés, borda, bastarda, etc.). Polo tanto, como temos a roseira nos xardíos, á que vemos nel monte y nos valaos chamámoye roseira brava. Ese é el nome que sentín en Mántaras (Tapia) y que me deron tamén, nel mesmo conceyo, en Serantes, ademáis de nas Campas (Castripol), Valdepares (El Franco), Cartavio (Cuaña) y Sanzo (Pezós). En Trelles (Cuaña) y Cachafol (Eilao), a forma que me dixeron foi en masculino: roseiro bravo.

Frutos da roseira brava núa zona de monte cerca da Premaña (Uvieo) (8/9/2014).

Tamén é avezo estremar a raza ventureira relacionándola nel nome con dalgún animal y amecéndoye da raposa, da colobra… ¡y einda máis se dá frutos encarnaos! Precisamente en Penafonte (Grandas) chámanye roseira dos cais. Nun é miga raro, porque en Galicia tamén ye chaman rosa de can y a esos frutos coloraos que dá, peros de can. Hai que recordar qu’el epíteto específico da especie, canina, fai referencia ás espías da pranta por comparanza cos queiros dos cais.

Pro einda hai outro xeito de chamarye á roseira brava na mesma parroquia grandalesa: escarpieira. A comparanza das espías da pranta cua escarpia ‘gancho, torno pra colgar’ ou col escarpidor ‘peñe’ pode tar detrás del nome, anque a interpretación que daban era qu’al andar entre elas rompíanyes todos os carpíos.

Al son das denominacióis galegas basadas nel asomeñanza cuas silvas ou artos (Rubus spp.), en Pardiñas (Taramunde) conocen a pranta como silvamar, variante que tamén ta recoyida a poucos quilómetros, nel conceyo lugués da Ribeira de Piquín, unde tamén ye chaman silva madre.

Pra rematar este recorrido, en Tormaleo (Ibias) déronme el nome d’escambrón, que xa conocemos pra chamar a outras especies con espías, como el espieiro ou el abruñeiro, cuas que muitos avezan a confundilos.

En galego, ademáis da denominación común de roseira ou roseira brava, ta a que xa se comentóu relacionada cuas silvas, que son prantas mui aparecidas. Son nomes como silvo macho, silva macha, silva madre, silva de mar, silvamar, silvarda, silvardo, silvarro... Noutro xeito de chamarye, el d’escambroeiro, dáse a confusión con outras razas con espías xa vista en galego-asturiano. Hai outra clas de denominacióis galegas unde, reparando tamén cuas del asturiano qu’axina imos ver, deben tar metidas dúas palabras: pola comparanza col fruto arredondiao, el garavanzo; y pode que pola comparanza das espías, d’esta volta non cos queiros d’un can senón col pico encorvuao del ave rapaz, el gabián (Accipiter nisus). D’ei virían nomes como gabanceira, agavanzo, agavanza ou agarbanza.

En asturiano, como acaba de señalarse, tamén se cruzan garbanzu y gavilán: tán recoyidas denominacióis como gabanza, gabancera, ganzabera, garbancera, garbanceru, espín garbanceru, garbanzal y artu gavilanceru. Precisamente, al fruto chámanye dayundes garbanzu. Evidentemente, tamén hai nomes relacionaos con rosal: rosal de los matos, rosal d’espín y, con referencia animal y demoníaca, rosal de la raposa, rosal del diantre y rosal del diablu. Outros xeitos de chamarye, relacionaos con artu, son artu les mores y artu moriscu. Tamén hai rexistraos nomes como garameta y arza.

Se podo fer un chiste fácil, el tema das denominacióis das rosáceas y outras familias aparecidas é un tarrén chen d’espías: a xente confunde úas especies con outras y as identificacióis nun tán mui claras, así qu’el panorama habería que completalo con máis datos pra estremar el que son sinónimos xeneralizaos de verdá d’outros que poden ser confusióis individuales sin máis. Pro, como xa se dixo tantas veces, chegamos un pouco tarde, condo se tán esqueicendo os nomes das cousas na lingua tradicional da terra.

Mexigón (Mytilus spp.) 

Os mexigóis medran apeteiraos apegaos ás pedras.

Teño falao ben veces, y con muita xente, sobre a velocidá da sustitución lingüística nel estremo occidental d’Asturias. Este proceso encamíanos sin romedio á desaparición da lingua que se leva falando dende hai tantos centos d’anos nestas terras y é cousa que nos esmol a os que tamos comprometidos vitalmente col futuro del galego-asturiano. Frente al diagnóstico pesimista (ou realista), sempre hai quen ten a visión contraria. Tamén é verdá que muita xente nega qu’a lingua da casa se vaya perder porque asina xustifica que nun se tomen decisióis políticas pra darye a volta a esa situación precaria. Se nun ta en peligro, ¿pra qué imos fer nada? Así y todo, teño atopao quen negaba de búa fe ese proceso de desaparición progresivo y qu’atesaba qu’el galego-asturiano nunca iba deixar de falarse. Ta ben ser optimistas, pro, pra cualquera que poña el ouguido y atenda (y máis se teis a perspectiva de 35 anos atendendo), resulta evidente qu’el proceso vai ás carreiras d’úa xeneración al outra. Y a demostración máis clara vémola nel vocabulario de prantas y bichos, unde el peso das formas casteyanas ta fendo esqueicer ben veces as denominacióis patrimoniales.

D’esta volta escoyo úa especie unde el sou nome en casteyano, mejillón, popularizao pol sou uso alimentario tan estendido, ta acantuando os nomes autóctonos hasta el estremo de que muita xente falante de galego-asturiano xa nun los conoce. Tamos tratando d’úa especie marina, así qu’hai que botar mao del imprescindible Atlas Léxico Marinero de Asturias, d’Emilio Barriuso. Recoye nas Figueiras as denominacióis de mixigón y muxillón. En Tapia, mixigón y, como forma veya, cuxigón. Nel Porto, cascarón. Y, al pé das formas tradicionales, rexistra en todos os sitos encuestaos a palabra casteyana mejillón, como en Ortigueira, unde namáis constata esa forma. Podo amecer un par de datos nestos portos: nas Figueiras dixéronme muxiyón y en Ortigueira, cascarón. Aparte, na Villallonga, na parroquia naviega d’Andés, apuntéi mixigón. Ignacio Vares recoyéu en Piñeira (Castripol) a forma meixuyón y esplica que cascarón é el nome que s’oi pra chamar a os exemplares pequenos.

Nesto del cascarón ten toda a traza d’haber úa especialización diglósica nel vocabulario: os falantes escoyen el término considerao fino pral producto qu’atopa nos estantes das tendas, mejillón, y deixa el autóctono, cascarón, pra os exemplares pequenos que ve nel ribeiro. Outro exemplo d’esta repartición desigual entre linguas (lo bon, pr’aquela que ten prestixo; lo ruin, pr’aquela que nun lo ten) atopámolo noutra denominación pral molusco que s’usa nos lugares alredor de Tapia, en sitos como Mántaras ou Casarego. Condo iban á praya ou al ribeiro pra cocer us poucos, iban ás houchas. Así yes chamaban, núa comparanza evidente col arca de madera usada pra guardar trigo y outras cousas: abrindo a tapa d’aquela houcha marina, taba a carne del molusco. Condo perguntaba en Mántaras pol nome, aclarábanme que namáis ye chamaban houchas a aquelos exemplares ruíos qu’arrincaban elos das pedras, qu’os grandes que compraban nas pescadeirías eran mejillóis.

Mixigóis Serantes 2

Pedra nos Friales chía de mexigóis. Serantes (Tapia) (9-8-2017).

A realidá é que todo é a mesma especie, ou el mesmo xénero, qu’a cousa ten a súa complicación. Nel título namáis puxen Mytilus spp. Porque, fóra dos biólogos, a raza Mytilus edulis ta ruía d’estremar de Mytilus galloprovincialis, conocidos respectivamente na literatura científica en casteyano como mejillón atlántico y mejillón mediterráneo. Normalmente el segundo é máis grande y ten a cáscara máis arredondiada qu’el primeiro, que la ten máis alargada, pro danse casos d’hibridación entre entrambos, así qu’hai qu’ir a probas d’ADN pra sabelo seguro. El que dicen os especialistas é qu’a especie común na península ibérica é M. galloprovincialis. Pinta qu’esta raza acabóu desprazando a M. edulis da costa del Cantábrico, unde antano era propio. Hai que señalar qu’a especie que se cultiva en bateas dende mediaos dos anos 40 del siglo pasao en Galicia é M. galloprovincialis, que ta incluída nas listas d’especies invasoras máis dañibles. El cultivo en bateas d’esta raza de mexigón xa empezara en Cataluña nos anos veinte, pro foi desaparecendo alredor dos anos setenta col aumento da contaminación del augua.

El mexigón que podemos atopar nas pedras das prayas y ribeiros medra apeteirao cubrindo superficies grandes, d’un xeito aparecido a un crustáceo tamén mui común nas nosas costas, el cascarín (Balanomorpha). Como xa se señalóu al falar d’esta especie, en dalgús sitos costeiros chaman cascarón al cascarín, col que, cos datos del Porto y Ortigueira qu’espuxemos antias, resulta qu’a forma aumentativa úsase en galego-asturiano pra chamar a dúas especies distintas (eso si, non nos mesmos sitos). ¡Y mira que quedaba tan curiosín y perfecto se el diminutivo fora namáis pral crustáceo pequenín y el aumentativo se reservara pral molusco, que ten a cáscara máis grande! Pro el mundo del vocabulario é asina d’arrevesao.

Einda hai máis voltas na denominación del mexigón. Se seguimos contra el leste, entrando nos portos unde se fala asturiano, en Veiga chámanye vexigón y mixigón. Alternando cua forma casteyana, imos atopando estas variantes y outras como muxigón, hasta que chegamos a os portos da zona central, unde se recoyen denominacióis como mexillón, mosillón, muxón, moxón, muxión ou musión, con variacióis nas vocales átonas, máis ou menos abertas, y cua despalatalización dacondo del –x– a –s-. Nos puntos máis orientales xa entra outro tipo de nome: morcillón y morción.

Se imos pral oeste, al dominio galego-portugués, el nome habitual é mexillón (en portugués, mexilhão), anque en ben de portos galegos, aparte de variantes como merxillón ou morxillón, tamén se diz muito mexilón. Por seguir a secuencia das variacióis xeográficas contra el oeste, Ríos Panisse, a investigadora qu’estudióu el vocabulario galego da fauna marítima, recoye nas Figueiras muxillón, mentres qu’en Ribadeo anotóu mexillón y mexigón, y en Rinlo, muxillón y munxillón.

Xa son muitos datos y, pra nun perder el filo, hai que falar da etimoloxía da palabra. Eso vai darnos dalgúas claves pra interpretar todo este feixe de variantes. Coromines propón un étimo hipotético del latín hispánico, *muscellione, que sería un aumentativo de muscellu, forma qu’é un diminutivo d’un xeito de chamar al molusco en latín: musculu. Polo tanto (y esta é a primeira clave importante), ese –ll– de mexillón (y de mexilhão) viría da evolución del grupo –lj– qu’hai en muscellione. Como xa temos esplicao máis veces, ese grupo evolucionóu a -ll- en galego-portugués, a -y- en asturiano y a -j- en casteyano. Se esa sílaba final –llón  é el resultao galego-portugués, ¿cómo s’esplica entoncias qu’haxa portos en Galicia unde dicen mexilón? Ríos Panisse pensa que se trata d’un hipergaleguismo y recorda como exemplo el híbrido cuchilo (por cuchillo ou coitelo).

De seguro que xa daquén se precataría a estas alturas de qu’en casteyano a palabra mejillón nun pode ser patrimonial senón que ten que ser un empréstamo del galego-portugués, porque se non tería que dicirse algo así como *mejijón. Pois resulta qu’en portos de Cantabria inda ye chaman a este molusco mocejón y mazajón.

Mexigóis nun sito pouco accesible entre pedras na praya del Mayolo. Serantes (Tapia) (9-8-2017).

Se xa houbo quen se precatóu de qu’ese -ll- nun encaxaba en casteyano, de seguro que tamén repararía en que tampouco nun concuaya cua evolución fonética del asturiano, que tería que dar un resultao con -y-. Nas formas muxión ou morción temos a clave: pra que se chegara a elas tuvo qu’haber primeiro úa cayida del -y-. Así qu’esos datos asturianos que se citaron con -ll- (mexillón, mosillón, morcillón), se nun son trescripcióis incorrectas por yeísmo del encuestador, tein que tratarse de hipercorreccióis influídas pola forma casteyana. García Arias propón úa evolución hacía as denominacióis asturianas d’este xeito: prá forma máis oriental, *muscellione > *mosceyón > *morceyón > morciyón < morción (nesta vía poden encaxar os resultaos cántabros xa ditos de mocejón y mazajón). Y prá forma central, *mosceyón > *moxeyón > moxión > moxón. D’ei virían outras variantes posteriores como muxón ou musión. En conto a muxigón, esplícalo como un -g- antihiático dende muxión. Y pra esplicar vexigón, pensa nel influxo da palabra asturiana vexigón ‘folle’. Todos esos cambeos fonéticos son bus d’esplicar (por exemplo, el rotacismo de -s- a -r-, ou tamén a confusión de bilabiales sonoras -m-/-b-), pro de seguro que pesóu el cruce con vexiga y tamén con morciya pral caso da denominación máis oriental.

Anque nun dispoña de datos de vexigón en galego-asturiano, tou na fe de que se tuvo que dicir, porque esa idea de ‘vexiga’ ten que tar detrás del nome, éste si ben constatao, de mixigón (uso mexigón por criterios normativos, igual qu’hai qu’escribir vexiga y non vixiga). El cruce, como xa se señalóu pral caso da forma asturiana, viría favorecido pola confusión de bilabiales sonoras (binoca/minoca, milango/bilango, buñuelo/muñuelo) y, nel plano del significao, pola idea común d’úa forma arredondiada que zarra daqué (a idea de zarrar daqué tamén taba na denominación d’houcha).

Nestos cruces entre vexiga y muxiyón, igual ta tamén metida outra palabra: el coxiyo ‘erupción nel peleyo’, ‘grao, espía atribuída á picadura d’un bicho’, que, igual qu’a vexiga, é un tipo d’afección cutánea. D’este xeito podía esplicarse a forma cuxigón que recoye Barriuso en Tapia. Outra posibilidá é que teña que ver con coxigón ou couxigón ‘zanca d’ave’, palabra que nun se constata, qu’eu sepa, na marina estremooccidental asturiana.

Pra rematar, anque poda resultar redundante, hai que recordar qu’as formas recoyidas con -ll- na parte costeira d’Asturias unde se fala galego-asturiano deben ser en realidá con –y-. Xa s’esplicóu outras veces qu’a evolución del grupo -lj- estrema el territorio eonaviego en dúas zonas: úa unde se dan resultaos consonánticos de tipo galego-portugués (muliere > muller, folia > folla, palea > palla) y que, resumindo muito, coye dúas parroquias da Veiga (Abres y Guiar), San Tiso d’Abres, Taramunde, os tres Ozcos, Grandas y Ibias; y outra de resultaos de tipo asturlionés, con -y- (muyer, foya, paya), qu’abarca el resto del conceyo da Veiga y os de Castripol, Tapia, El Franco, Cuaña, Bual, Eilao, Pezós, Navia, Villayón y Ayande. Nesta segunda zona é unde tán os nosos portos marineiros y unde podemos ver os mexigóis nel sou medio natural.

Faya (Fagus sylvatica

Fayedo subindo al Altu Ventana (Teberga) (5/2/2012).

A faya (Fagus sylvatica) é un árbol que se pode ver hoi en Asturias en sitos da montaña, húmedos y avesíos. Vese mui pouco pola marina porque as que puido haber dendói que las tumbaron pola súa madera y a súa leña, qu’é muito búa. Pro ten habido exemplares centenarios en dalgúas vilas como Castripol ou A Caridá qu’einda se recordan.

Según cuntaban nel periódico El Aldeano, dende os tempos da pola medieval de Castripol había a tradición de qu’os conceyales que tomaban posesión del cargo prantaban un árbol nel conocido na documentación como Campo del Tablado. Condo construíran el parque, respetaran úa faya centenaria recordo d’aquellos tempos. Taba delantre da Capiya del Campo y debaxo d’ela aveirábanse os vecíos pra tar de parola. Igual qu’outros árboles emblemáticos como el Carbayón d’Uvieo, cayéu víctima da insensibilidá de xente que tanto ye daba a valía d’esta clas de monumentos naturales. Nel caso de Castripol, foi un coronel del Exército amo da casa que taba delantre da faya el que mandóu primeiro fradarye as canas de baxo y al cabo, en febreiro de 1924, según cunta el periódico Castropol, con alevosía y nocturnidá, sin fer caso del guardia municipal que tentóu de chamarye el atención, fradóulo porriba. Foi el acabo da faya.

Nel caso da Caridá, a fayeira, qu’asina ye chamaban os caridexos, taba delantre da igresia, nel conocido como El Campo das Almenas, y tumbóula un ciclón en 1971. Tanto d’úa como d’outra hai fotos na rede. A da Caridá pode verse núa nota qu’escribín nel 2001 na sección «El houcha» da revista Entrambasauguas.

Faya nel Aramo, porriba de Grandiel.la (Riosa) (5/5/2018).

Pro pra ver montes de fayas, os conocidos como fayedos ou fayeiras, hai que subir prá montaña. En Ibias, nos paraxes de Valdebóis y Muelos, hai bus exemplos (por certo, ta ben recordar que Muelos é el xeito que tein de chamarye en galego-asturiano al que se conoce en Cangas del Narcea como Munieḷḷos). A paraza lisa y abrancazada das fayas é inconfundible. Ademáis, as foyas salen dispostas en horizontal y amañan úa cuberta mui mesta qu’estorba el paso da luz. Eso fai que nun medre cuase miga de vexetación debaxo y día pé a un paisaxe alfombrao de foyas. Hai poucas cousas tan guapas como un fayedo nel outono, con todas as tonalidades entre roxo y encarnao que se poda ún figurar y col tarrén estrao das mesmas colores. Aló unde hai fayas conocen ben a súa madera, usada pra mangos de ferramentas, xugos y galochas, y tamén a súa leña, mui chufada polas súas propiedades caloríficas y a facilidá pr’arder; tanto, que, según recoye Marcelino Lozano nel sou libro Castaedo y Monón en poucas palabras, dizse qu’a faya díxoye al carbayo que, se nun fora por vergonza, ardía debaxo del augua.

El árbol dá un fruto comestible, el fayuco, envolto núa cáscara como pasa cuas castañas y as noces. É un nome que nun atopéi en galego-asturiano agá núa fonte escrita, un soneto en casteyano publicao nel periódico Castropol en 1907 unde aparece a palabra fayucos en cursiva, señal evidente de qu’esa era a súa denominación local. É tamén como se chama en asturiano, fayucu, mentres qu’en galego dicen fabuco. En casteyano, unde el f- inicial del latín acabóu evolucionando hasta perderse, é hayuco (y haya, claro).

Fayucos einda verdes. Al madurecer empezan a regañar y a deixar ver a semente. Fayas indo pral Valle d’Angón (Amieva) (19/8/2020).

El nome xeneral en galego-asturiano pral árbol é faya, como en asturiano, tal como recoyen os vocabularios da Veiga, Mántaras, A Roda, El Franco, Bual, Ponticella, Eilao, y Castaedo y Monón. Eu recoyínlo tamén en Penacova (Vilanova d’Ozcos), O Chao (San Tiso d’Abres) y Carbueiro (Ibias). Nel Monte, na parroquia naviega d’Anlleo, dixéronme fayeira, como na Caridá, con ese sufixo típico pra os árboles, como pasa con acebro y acebreiro, abruño y abruñeira, bidur y bidureira, beneito y beneiteiro ou espín y espieiro. Nas encuestas del ETLEN tamén se recoyéu a denominación de faya en Fanduvila y en Villamayor (Ibias), anque nestos casos y noutros da zona sur y del estremo máis occidental del Navia-Eo a pronunciación d’ese -y- nun é consonántica, achegando a punta da lingua a os alveolos, senón qu’é úa semivocal palatal, sin chegar a tocar nelos (faia). É úa pronunciación ésta que se dá en continuidá territorial col galego y col asturiano occidental. Hai que recordar qu’a normativa escrita galega nun ten a grafía -y- y, seguindo a pronunciación semivocálica propia de Galicia, escriben faia (y raia, praia, maio, etc.). Por exemplo, Fernández Vior recoye nel conceyo da Veiga a pronunciación xeneral faya, mentres que nas parroquias máis occidentales d’Abres y Guiar dicen faia.

A palabra faya é a evolución normal dende el latín fagea (materia fagea ‘madera de faya’), a partir da súa denominación nesta lingua: fagus ‘faya’. De faya vén el verbo fayar ‘pisar de madera’ y os sustantivos fayao y fayo ‘piso de trabas de madera d’úa sala, d’un desván’, acepción ésta da que derivóu a de ‘desván’. Xa se dixo qu’a madera de faya era mui valorada antano y del sou uso cuase esclusivo pra pisar crearíase, a partir del verbo fayar, un participio regular fayao, cua súa versión irregular ou forte, fayo. É el mesmo que pasóu col sou sinónimo soyar ‘pisar, poñer el piso’, que ten os sustantivos soyao y soyo ‘piso’, derivaos dos participios regular y irregular respectivamente.