Folgueira (Pteridium aquilinum, Dryopteris spp., Athyrium filix-femina, Blechnum spicant)

Folgueiral da especie Pteridium aquilinum na Manxoya (Uvieo) (18/7/2012).

Hai tempo, falando con un home de Mieres que taba limpando un prao, esveirando y quitando as herbas ruías, cuntóume qu’as folgueiras tríanlo tolo y que probara de todo pra descastalas. Hasta botóu mao d’un romedio que ye cuntaran a sou padre: había que cortar as folgueiras pol rabo pegándoyes úas vardascuadas con úa varía d’aveyaneiro. A solución máxica nun funcionóu y, al cabo, tuvo qu’ir arrincando pranta por pranta, mirando de que salira toda a reiz.

É verdá qu’a folgueira é úa especie que coloniza axina as terras. Condo queimóu el monte ou se rozóu, é a primeira pranta que se ve verdegar. Axina asoman arrentes del tarrén esos xermolos tan característicos da folgueira, todos enroscaos, que despóis van estirándose y medrando hasta amañar úa pranta briza y alta. Os praos al pé dos montes que xa nun se segan lougo se ven chíos de folgueiras, como úa avanzada que volve polas terras que yes roubóu a mao amansadora del ser humano. Y al faltar os labradores, os praos vólvense monte. Se reparamos en qu’as máis das razas de folgueira son canceríxenas y qu’os animales nun las comen, ou cómenlas mui mal, y qu’ademáis a reiz resiste muito ben el lume, nun costa caro entender por qué tán tan estendidas por todo el mundo.

Pr’aclaráremonos miyor na variedá d’estas especies convén conocer daqué del sou vocabulario específico. As foyas das folgueiras chámanse frondes y tán divididas en foyas máis pequenas, as pinnas ou foliolos. Polo tanto, nun son prantas de foyas simples, senón que son foyas pinnadas. As pinnas poden dividirse ou pinnarse noutras pínnulas, col qu’a pranta sería bipinnulada, y, se as pínnulas tán divididas, sería tripinnulada, etc. Tamén son mui característicos das folgueiras os órganos reproductores, os esporanxos, que s’apeteiran en soros nel rovés das foyas. D’ei salen as esporas, que vein a ser a semente.

Hai un feixe d’especies, todas clasificadas botánicamente dentro da clas Filicopsida. Son úas contas as que se dan nel estremo occidental asturiano y qu’a xente chama en xeneral folgueira (ou foleto, como imos a ver). Deixamos fora dalgúas razas que tein un nome popular específico en galego-asturiano; anque tamén muita xente yes chame folgueiras, nun las incluímos aquí.

Entre as especies de folgueira, quizabes a máis común sía Pteridium aquilinum, qu’é a que bota un rabo en vertical del que salen as frondes, que poden tar pinnadas tres ou cuatro veces. Podemos vela undequera porque aguanta ben el sol, non como outras folgueiras que queren miyor sitos avesíos. É el caso das del xénero Dryopteris, que se caracterizan porque as frondes, pinnadas dúas veces, salen nun peteiro arrentes del tarrén y espárranse. Na nosa zona danse especies como Dryopteris filix-mas, qu’é a máis común, y outras como D. afinnis ou D. oreades. Tamén hai outra folgueira, Athyrium filix-femina, qu’é aparecida a Dryopteris filix-mas. Hai qu’aclarar qu’eso de que nel nome científico yes chamen fema (femina) y macho (mas) sigue úa tradición popular que vía máis fina a primeira qu’á segunda, pro nun é qu’as especies teñan esos xéneros. Un bon xeito d’estremalas é mirando as frondes por detrás y reparando na forma dos soros, ovalaos nel Athyrium y redondos nel Dryopteris. El outra especie de folgueira característica é Blechnum spicant, propia de ribóis de monte mui avesíos, búa d’estremar porque namáis ta pinnada úa vez y as pinnas son arredondiadas na punta. Outra traza característica d’ela é que ten frondes fértiles, que salen deretas y cuas pinnas mui separadas, y frondes estériles, que son as que s’esparran pra os laos.

Folgueira da especie Dryopteris_filix-mas na Manxoya (Uvieo) (18/2/2012). Á esquerda vese deitada úa folgueira de Pteridium aquilinum.

As folgueiras, sempre presentes nel noso paisaxe, tían un uso fundamental como parte del mulido das cortes del que despóis iba salir el cuito. Tanta falta fía el esterco que s’estraban corradas y camíos con folgueiras pra despóis pañalo todo xunto mezcrao cuas bulas das vacas y a lama. Tamén, al seren prantas tan brizas, as folgueiras usábanse pr’amañar con elas el bazcayo, basaxe ou barredoiro col que se barría a cinza del forno despóis de roxar y retirar el remole.

 Se reparamos nel nome popular, como xa se dixo, é folgueira el término máis común nel territorio del galego-asturiano, con úa zona máis pequena nororiental unde se diz foleto. Convén deixar claro que nun tuven en conta a vacilación que s’atopa nos datos orales entre fol– y ful-, normal al tar esa vocal en posición átona. Polo tanto, pra nun amañar un xareo de variantes qu’al cabo son secundarias, aténdome a criterios normativos unifico os datos igualando todo en fol-. Recóyese folgueira nos vocabularios tapiegos de Mántaras y A Roda, nos da Veiga, Eilao, El Franco, Bual y nel ayandés de Monón y Castaedo. Tamén aparece a palabra nel Atlas Sonoro da Rede de Museos Etnográficos d’Asturias, nel lugar de Cornoyo (Samartín del Valledor, Ayande).

Amáis, teño datos de folgueira de Bustapena (Vilanova d’Ozcos), Zreixido (A Veiga), O Chao (San Tiso d’Abres), El Valín y Vilarín (Castripol), Serantes (Tapia), Valdepares y San Xuyán (El Franco), Nadóu (Cuaña), Cachafol (Eilao), Pezós, Castro (Grandas), Corondeño (Ayande) y Villares d’Arriba (Ibias).

El sito unde se dá a folgueira é el folgueiral (evidentemente tamén cua posibilidá d’úa pronunciación máis zarrada da vocal átona: fulgueiral), polo que se poden amecer á zona de folgueira os datos de folgueiral sacaos das encuestas del ETLÉN: A Garda (Taramunde), Labiaróu (Samartín d’Ozcos), Teixeira (Santalla d’Ozcos), San Salvador (Ayande), El Pato y Navedo (Eilao), Valdeferreiros, Villamayor y Fanduvila (Ibias).

Hai menos datos de foleto, tamén porque se dá núa zona xeográficamente máis pequena. Acevedo, por exemplo, recoye a palabra como propia de Cuaña. Tamén ta nel vocabulario de Ponticella (eu apuntéila nel Couz, nesa mesma parroquia) y dixéronma nel Monte, Villouril y Andés (Navia), ademáis d’en Vivedro (Cuaña). El abondativo máis habitual na zona unde se diz foleto é foletal, anque en Vivedro dixéronme foleteiro.

Folgueira da especie Blechnum spicant núa ladeira avesía en Brañanoceo (Mieres) (10/6/2014).

¿D’únde vein os nomes qu’usamos pra chamar estas prantas? En latín, a folgueira chamábase filix, pro, pra referirse al ‘sito chen de folgueiras, folgueiral’, amañáronse derivaos como filictu y filicaria, formao este amecéndoye á reiz el sufixo abondativo –aria (el qu’evolucionóu al noso –eira). Pinta qu’ese significao colectivo dos derivaos foi desgastándose y acabaron usándose pra chamaren á pranta individual. É d’esas dúas palabras d’unde vein, respectivamente, os nosos foleto y folgueira. Pro esa acepción colectiva debéu manterse einda nas primeiras etapas da lingua romance: folgueira tuvo nun tempo que significar ‘folgueiral’, como deixan ver topónimos como A Folgueira Redonda nos Coutos (Ibias), Folgueiramayor en Castriyón (Bual), Folgueirarrubia en Santa Ufemia (Vilanova d’Ozcos) ou El Río da Pontafolgueira (< a ponte da folgueira) en Casarego (Tapia). Ta claro qu’úa sola pranta de folgueira nun puido dar nome a un paraxe y qu’esos topónimos fálannos d’un folgueiral con dalgúa característica chamadeira (redondo, grande, cuas prantas secas…). Einda hoi, en lugares del galego-portugués como Dragonte (El Bierzo), ta constatao ese uso de folgueira como colectivo. Xa se comentóu este mesmo fenómeno al falar da bidureira y del castañeiro, que tamén son nomes formaos amecendo á reiz el sufixo –eira, –eiro (< –aria, –ariu). A palabra castañeira significa ‘sito chen de castañeiros’ y bidureira tamén debéu significar ‘bidureiral’, como deixan ver dalgús topónimos.

Aparte, son muitos máis os lugares eonaviegos que deben el nome a ser sitos unde se daban as folgueiras: A Folgueirosa (Taramunde), Folgueiras (Os Coutos, Cecos, Seroiro, Cuaña, Piantón), A Veiga de Folgueiras (Balmonte), As Folgueiras (Salave), A Folgueiriza (Bustantigo), El Folgueiral (A Veiga), Folgosa (Trabada)…

Del étimo latín primeiro, filix, virían formas actuales del galego como felgo ou felga (anque us dicen qu’estas palabras proceden d’un hipotético *fílica y outros atesan qu’en realidá trátase d’úa especie de volta atrás, al reconstruíren os falantes esas formas a partir de felgueira < filicaria).

Del derivao filictu vein as formas galegas fieito, feito, fento, fenta… (cua perda del -l-), as asturianas felechu, folechu… y a casteyana helecho. A galego-asturiana foleto ten a particularidá d’esa disimilación da vocal pretónica (fol-) y da reducción del diptongo (-eto): filictu > feleito > foleto.

De filicaria virían as formas galegas filgueira, felgueira, folgueira y el asturiana folguera (ademáis de topónimos como La Felguera o Felgueres). A disimilación na vocal pretónica (que xa se comentóu pral caso de foleto) amaña úa zona que piya el asturiano máis occidental (unde dicen folguera), el galego-asturiano y, como muitas veces xa temos visto con outros nomes de prantas, a veira máis oriental de Lugo (folgueira): Ribadeo, Trabada, Riotorto, A Ribeira de Piquín, A Fonsagrada, Navia de Suarna…

Gamota (Asphodelus albus)

Inflorescencia d’úa gamota. La Cuesta Ayones (Uvieo) (2/4/2017).

A xente que víamos a televisión en Asturias nos anos sesenta y setenta del siglo pasao sabíamos qu’el antena repetidora prá zona central taba nel Gamoniteiru. Sempre que marchaba el señal da tele, salía el letreiro cuas barrías de colores y el nome d’aquel sito, un pico da serra del Aramo pra riba de Muriel.los (Quirós). El que nun saberán tantos é qu’ese topónimo ten detrás a palabra gamonita, qu’é ún dos nomes en asturiano da especie Asphodelus albus, pranta qu’en galego-asturiano chamamos gamota y en casteyano chaman gamón ou vara de San José.

Hai máis sitos por toda Asturias que levan derivaos del nome popular da pranta, lugares como El  Gamonal, Gamones, Gamoneda, Gamonéu y Camonéu. Nel estremo occidental asturiano a palabra nun deu pé a topónimos de poblacióis, anque si a topónimos menores, como úa fonte na serra del Couz, na parroquia de Ponticella (Villayón), que se chama Gamoedo, cua esperable perda del -n- intervocálico.

A gamota é úa pranta ben chamadeira que se pode ver nos ribóis con muita pedra, nas veiras dos montes y nas pradeirías das brañas. A chanteira bota arrentes del tarrén un  peteiro de foyas aparecidas ás da espadaina. Amura nel medio úa vara larga que nel pico ten as flores, brancas y cos estambres acabaos núa antera anaranxada. Da que se vai subindo pola punta d’esa vara as flores tán máis xuntas y zarradas. As reices da gamota son da traza d’un tubérculo y conócense popularmente, según recoye el vocabulario de Bual de María Teresa López, como coyóis de gamota. Usábanse, cocidos na caldada, pra dar a os cochos. Y tamén se tein comido en tempos de fame, como se foran patacas. A vara queimada, mezcrada con cinza, usábanse en dalgús sitos como romedio prá tiña.

Hai refráis asturianos sobre a gamota que dicen que nun val como indicadora de que chega el tempo pra subir el gao al porto, porque é pranta que sal mui cedo, antias de qu’haxa herba abonda: Nun te fíes del gamuetu, que ye fíu del mal tiempu; fíate de la folguera, que ye yerba más verdadera. En Piloña ta recoyida outra variante con referencia á súa reiz: Nun te fíes del gamón, que sal de roín coyón; fíate del felechu, que vien por so derechu. Condo as flores da gamota se volven fruto, el pico da pranta énchese de bolías. Según a tradición de Ponticella (Villayón), dependendo de que tía máis ou menos chía d’esos frutos, así iba nevar nel inverno.

El nome máis xeneral da pranta en galego-asturiano é el de gamota, que ta recoyido nos vocabularios de Mántaras, Ponticella, Eilao, Bual, y Monón y Castaedo (Ayande). Nas encuestas feitas nos anos treinta y corenta del siglo pasao pral Atlas Lingüístico da Península Ibérica, recóyese a forma gamota en Salgueiras (Vilanova d’Ozcos) y Bual. Ademáis, señálase qu’en Salgueiras chámanye gamón á vara da pranta. Aparte, eu recoyín datos da palabra gamota nel Chao das Trabas (El Franco), Brañatruiye (Castripol) y Cachafol (Eilao).

Hai formas en galego-asturiano pra esta especie que remiten a outro étimo. En Monón y Castaedo chámanye tamén pita y en Anlleo (Navia) el nome que me dixeron foi el de matagallías. Nun sei cuál poda ser a motivación pra esta referencia al ave, pro é verdá qu’en asturiano á pranta tamén ye chaman pitaciega, y en muitos sitos a vara que bota conócenla como pitapitón ou pitaciega. García Arias, partindo da diferenciación que fain en Teberga entre a pitaciega prá vara florida y gamones pras flores na punta que nun abriron, encontra úa asomeñanza cua disposición nel xogo da pitacega, unde un neno nel medio cos oyos tapaos ta arrodiao d’outros cos oyos destapaos, pro véxolo un pouco forzao como comparanza pra dar pé al nome da pranta. Así y todo, esas pitas y esas galías nel nome en galego-asturiano dan que pensar.

Gamotas nel monte, entre La Vega Bovies y Brañacé (Morcín) (15/6/2013).

En asturiano, ademáis das formas que s’acaban de comentar y a xa mencionada de gamonita, son tamén comúis denominacióis como gamón, gamoneta ou gamoniella, ás veces pra referirse á flor, outras á vara y hasta a cualquera vara dalgada y larga. Na veira máis occidental del sou territorio lingüístico xa atopamos el equivalente á nosa gamota: en sitos como Cangas ou na parte d’Ayande que fala asturiano, á pranta chámanye gamuetu. En Tox (Navia), gamuotu y gamuota é ‘gamayo, cana con foyas’.

Se reparamos nel nome que ye dan en Galicia, gamón é forma usada tanto prá pranta como prá vara da pranta, pro a máis estendida por todo el territorio é a denominación d’abrótega y variantes (abrótea, abórtega, abóitega, abriota, abroita, abródiga…), que proceden del latín abrótanum, variante d’abrótonum, palabra que nesta lingua designaba outra especie vexetal. Xa se falóu d’ese étimo latín pra esplicar úa denominación en galego-asturiano como abrogo ‘amorolo’ (Fragaria vesca). Como pasa na zona occidental del asturiano con gamuetu, na veira máis oriental de Lugo dáse a forma gamota, recoyida en sitos como A Ribeira de Piquín ou Navia de Suarna, col dato amecido de que ye chaman gamón á vara da pranta. Todo ese territorio de gamota/gamuota/gamuetu esténdese pral sur, nel Bierzo, unde chaman gamota ás foyas da pranta y pitacega á vara, y en Ermisende, na veira de Zamora máis apegada a Ourense y Portugal, unde úa gamota é un exemplar novo d’Asphodelus albus, especie qu’alí chaman gamón.

¿D’únde vén a palabra gamota? Xa el estudioso galego Anibal Otero, que recoyéu ben vocabulario nel oriente lugués, propoñía pra ela el étimo cálamus, qu’en latín significaba ‘cana’, ‘rabo, renovo d’úa pranta’ y despóis ‘pluma pra escribir’. García Arias ten analizao el tema máis en fondura y amece outras posibilidades. Propón partir d’ese étimo hasta chegar á palabra asturiana gamu ‘palo con gancho pra pescar’ (cálamus > cá(r)amu > gá(r)amu > gamu). Con un sufixo aumentativo xa temos el gamón y con outros sufixos diminutivos chegamos a gamonita, gamoneta y gamoniella.

A verdá é qu’a palabra gamo tamén ta recoyida en galego-asturiano, anque con outro significao: é úa dopra feita con varas retorcidas pra enganchar a lata del vasadoiro al xugo, pro ta clara a relación semántica cua idea de palo ou vara. El nome de gamota sería un diminutivo amañao col sufixo –ottus (anque en feminino), que debe tar tamén en palabras nosas como queirota, piyota, pañota, gaviota ou pixoto. Con outro sufixo despectivo amecido á reiz gam– teríamos outros términos tamén asociaos semánticamente, como gamayo ‘cana’,  gamayeira ‘cadía da que colga el pote na lareira’ ou gamuza ‘garabuyo usao pr’alumar’.

Outra vía evolutiva a partir d’ese étimo, apunta García Arias, foi que nun se perdera el -r-, y d’ei salíu a palabra asturiana garmu ‘vara dalgada y seca d’ún árbol, garabuyo’. A familia resultante é mui grande tanto en asturiano como en galego-asturiano, cuas vacilacióis típicas entre bilabiales (-m-/-b-). Nel noso caso, son palabras como garabuyo, garabito, engaramar, engarabitar

Espadana (Iris pseudacorus, Xiphion latifolium, Typha spp.)

Flor d’espadana da especie Iris pseudacorus. Mántaras (Tapia) (6/5/2017).

En dalgúas fotos veyas da festa del Corpus, anque sían en branco y mouro, estrémanse ben nel tarrén as espadanas. Ese era el xeito tradicional d’estrar as cayes ou camíos pral paso da procesión, ademáis de semalos tamén con ramías de cioyo y foyas de flores. Era un adorno ben máis xinxelo qu’as alfombras primorosas que s’amañan na actualidá en Castripol con materiales del máis variao, incluíndo macarróis, borra de café y concos de calitro.

Pola súa feitura y dureza, as espadanas son mui al xeito pra cubrir el tarrén, pro pode qu’houbera dalgún significao metafórico detrás d’ese uso da pranta nel ritual. José García, nel sou El habla del Franco, recorda el asomeñanza da foya da espadana con úa espada y señala que pode tar queréndose representar un xesto de pleitesía del poder humano, pisao pol paso del corpo de Cristo. Así y todo, nestas cousas sempre hai tradicióis precristianas que se perden na noite dos tempos, por usar a espresión mansuñada. Ei ta se non el uso das espadanas pra estrar as fontes na noite de San Xuan, como me cuntaba Emilia Fernández en San Xuyán (El Franco).

Os sitos unde se dan as espadanas son os espadanales, anque un topónimo de Lloza (Cuaña) como Espanadedo pode tar falándonos d’outro xeito máis veyo de chamaryes, se pensamos qu’ese sufixo –edo ten que ser un abondativo y que polo tanto a palabra sufríu úa metátesis (un cambeo de sito das consonantes): espadan- + edo > espadanedo > espanadedo.

Espadanal en flor delantre de Ca el Marineiro, al pé del Río de San Antonio, en Mántaras (Tapia) (2/5/2016).

A primeira dificultá qu’atopamos al falar da espadana é identificar qué pranta designa en galego-asturiano. Y é qu’hai máis d’úa especie con ese tipo de foya, y hasta de xéneros distintos, el que favorece que las conózamos a todas cua mesma denominación. Xa se ten falao de que muitas especies nun tein un nome popular y tamén, como é este caso, de que ben veces úa, dúas ou máis especies reciben da xente el mesmo nome. El da espadana é un exemplo evidente qu’ademáis tamén pasa noutras linguas vecías. Aparte, a cousa complícase porque os nosos vocabularios nun dan datos claros.

A especie máis común das qu’entran en xogo é Iris pseudacorus, pranta que se dá en sitos moyaos y que bota nel pico da pranta úas flores grandes y marelas impresionantes pola súa complexidá. Da mesma feitura, anque das flores azules, é Xiphion latifolium, que se pode atopar en pradeirías nel monte y que s’usa tamén en xardíos. Tanto a das flores marelas como a das flores azules son da familia das Iridaceae; hai máis especies d’esta familia que se poden atopar pol estremo occidental asturiano y que seguramente reciban ese mesmo nome popular, como Iris foetidissima, que ten úas flores azul claro sobre un fondo amarelao.

Peteiro de Xiphion latifolium nun prao subindo pral Colláu Pando, en Morcín (15/6/2013).

Outras tamén chamadas espadanas son as especies del xénero Typha que se dan na nosa zona: Typha latifolia y T. domingensis. Nun son tan abondantes como Iris pseudacorus, anque tamén son prantas características de sitos anagaos, por exemplo, nas veiras de lagúas ou ríos unde remansa el augua. Botan úa vara que s’usa pra fer cuetes y que noutras zonas recoyen pra texer con elas asentos pra siyas, alfombras y cestas. É un xénero bon de reconocer porque por entre as foyas da pranta destacan as inflorescencias na parte d’enriba das varas, como se foran puros, y qu’é unde tán as flores femininas. Xa na punta da vara, y máis dalgada, ta a inflorescencia masculina.

Estas identificacióis qu’acabo de describir sácanse dos datos das publicacióis que recoyen vocabulario del galego-asturiano, pro, como se dixo, nun son mui definitivos porque os máis d’elos botan mao da definición en casteyano ‘espadaña’, que nel Diccionario da Real Academia Española ta referido namáis al xénero Typha. Efectivamente, en casteyano esas prantas chámanse espadañas, pro tamén tein outros nomes populares como enea, bohordo ou incluso fusos ou puros, por causa da feitura da inflorescencia. A especie Iris pseudacorus, ademáis de lirio amarillo, qu’é el nome máis común en casteyano, tamén recibe nomes como lirio espadañal ou espadaña fina.

Acevedo y Fernández son os primeiros en recoyer nel sou vocabulario de 1932 a palabra espadana y aparte rexistran el acepción referida al remate del cabeceiro da igresia unde se poin as campás. Tamén nel libro sobre a fala del Franco identifícase a palabra col xénero Typha. Nel vocabulario da Roda pintan referirse, ademáis d’a éste xénero, á especie Iris pseudacorus (‘lirio’, poin como segunda acepción), qu’é a identificación que recoyín nel vocabulario de Mántaras. Nel da Veiga namáis se define a palabra como ‘espadaña’. Recoyín datos d’espadana, como a pranta das flores marelas, en Serantes (Tapia); Valdepares, San Xuyán y Villar (El Franco); nel Valín, As Campas y Vilarín (Castripol); y en Vilarín, na parroquia ibiana de Taladriz.

Espadanal da familia Typha en Penarronda, na fronteira entre os conceyos de Tapia y Castripol (3/8/2016).

A orixe da palabra ta nel latín spatha ‘pala del texedor’, ‘espátula’, ‘espada’, reiz á que se ye amecéu un sufixo –anna qu’evolucionóu a -n- en galego-portugués y na zona máis occidental del asturlionés, y a -ñ- (espadaña) nel resto del asturlionés y nel casteyano. Pro, como imos ver, a palabra sufríu outra evolución posterior a espadaina, cruzándose con ese sufixo despectivo tan chamadeiro que se dá noutras palabras en galego-asturiano como pedricanzaina, conainas, morondaina, pumpurruyainas, tarambaina… y que tamén chegóu á palabra rondaina ‘roldana’. Os datos que temos nel estremo occidental asturiano da variante espadaina son del metá oriental. Dixéronme espadaina nel Chao das Trabas y Llobredo (El Franco), Lloza (Cuaña), Andés (Navia) y Cachafol (Eilao), referido a Iris pseudacorus, pro tamén me deron a mesma palabra en Salcedo (Navia) pra chamar ademáis al xénero Typha. Recoyen a forma os vocabularios de Bual (que pinta referirse ás dúas prantas) y de Monón y Castaedo, máis al sur, na serra d’Ayande, anque pol color da flor que dá na definición debe ser Xiphion latifolium. Esta forma espadaina sigue máis al oriente, na fronteira xa col asturiano occidental, como se recoye nos vocabularios naviegos de Tox y de Santa Marina y Vigu.

En galego chaman espadana ou espadaina a Iris pseudacorus (tamén lirio amarelo, espadana amarela, xavana…) y a outras prantas da familia Iridaceae, como Iris foetidissima, pro tamén ás especies del xénero Typha (con outros nomes como palla real, palla pipa, tufa, bufo, anea…). Tamén a palabra designa en galego úa peza del telar y úa peza del molín, seguramente pola súa feitura estrapelada y alargada. En asturiano, chaman espadaña (espadaina y espadana na parte occidental y centrosureña) a os dous xéneros, anque hai nomes máis concretos según a especie. Fueya ou yerba’l bregón é a especie Iris foetidissima porque a pranta usábase pra sanar úa enfermedá del gao chamada asina en asturiano (ben sei qu’é a malura nel remoyo das vacas que se chama recayo en galego-asturiano). Úa flor tan espectacular como a de Xiphion latifolium recibe el nome de coyón de llobu. Tamén ta recoyido en asturiano pra chamar á espadana el nome d’espadón.

Bidureira (Betula pubescens)

Bidureiral en San Andrés (Trubia, Uvieo) (31/10/2016).

Ún dos primeiros poemas qu’escribín en galego-asturiano titulábase «Bidureiras d’inverno» y foi tamén el nome qu’uséi pral primeiro poemario que publiquéi. Daquela, vivindo fora del occidente asturiano, el recordo da paraza branca das bidureiras, chamadeira sempre nos montes espidos del inverno, era úa imaxe que se me renembraba y que me levaba mentalmente al paisaxe da mía terra. Á señardá, qu’é tan escoyida ela, crisábame cua clarencia del arna y fíame esqueicer esos montes chíos d’ocalitos que cubren búa parte da marina…, pro tanto dá. El caso é qu’a bidureira sempre significóu pra min algo especial y, evidentemente, é el árbol máis guapo que poda haber.

A bidureira (Betula pubescens) chama el atención primeiro de nada pola paraza branca, con gretas horizontales nos exemplares máis veyos y qu’esfola mui fácil, como se fora papel. As foyas son de xeito romboidal y aserradas nas veiras. É como se pingaran del árbol: condo hai sol y yes dá el vento, pintan esas lámparas de cristalíos dos teatros y salóis. Tamén son chamadeiros os frutos, que salen amañando úa especie de recimos qu’aporondan y que tein un feixe de semente nelos condo madurecen. A bidureira é dos primeiros árboles que salen nos sitos que se volveron monte ou que queimaron y tamén é dos primeiros caducifolios que botan foya na primavera. A súa madera sempre s’usóu nel medio rural pra un feixe de cousas. Úa das máis características eran as galochas, qu’é mui al xeito pra eso. Pro tamén as tiras enroscadas da paraza s’usaban muito pr’alumar. Chámanyes en asturiano occidental yérgulas, y en galego, candiolas, anque nun sei se el galego-asturiano ten dalgún xeito particular de chamaryes.

Del nome popular de Betula pubescens en galego-asturiano temos ben datos nos vocabularios y ademáis déixannos ver qu’é normal a convivencia nun mesmo sito de máis d’úa denominación: bidureira na Veiga, Mántaras, A Roda, Bual y Ponticella; bidrueira y biduleira en Eilao; bidur (en feminino) na Veiga, Bual y Ponticella; abidur, na Veiga y Bual; bidueira, na Veiga; biduro en Mántaras y na Roda, unde esplican qu’esta forma ta especializada tamén pra referirse á madera (por exemplo, Tumbéi úa bidureira pra fer galochas, pro Estas galochas tán feitas de madera de biduro). Finalmente, Acevedo y Fernández recoyen a forma masculina bidureiro, y tamén lo fai el libro de José García sobre a fala del Franco, mui deudor del obra d’aquelos dous estudiosos.

Bidureira nova al pé del camín en Casielles (Les Caldes, Uvieo) (2/4/2017).

Xuntando estos datos publicaos cos que fun recoyendo inéditos, pinta qu’a forma bidureira é a máis estendida xeográficamente nel occidente eonaviego, aparte de qu’é propia namáis del galego-asturiano. Apuntéila en Arancedo y San Xuyán (El Franco), Montavaro (da parroquia de Balmonte, Castripol), Rozadas (Bual) y Corondeño (Ayande). Tamén nel ETLÉN recoyéuse esta forma nel Pato (Bual). Polo tanto, a súa estensión chega, alomenos, dende A Veiga hasta Villayón y dende el mar hasta a serra d’Ayande.

Dentro d’esta zona tán as variantes xa ditas de bidur, qu’eu tamén sentín na Grandela (Balmonte, Castripol), y biduro, qu’apuntéi en Montavaro y San Xuyán (neste lugar franquín, como nel caso da Roda que xa se dixo, úsase máis ben referido á madera del árbol).  Tamén nel ETLÉN se recoyéu a forma feminina bidul en San Salvador (Ayande).

Máis al occidente y al sur dibúxase outra zona, a de bidueira (ou bidrueira), á que podo amecer os datos de bidueira recoyidos na Veiga (Tremiado y Zreixido) y en Pezós. Tamén oriental y sureña é úa gran zona de budueira, forma qu’apuntéi no Chao (San Tiso d’Abres), Bustapena (Vilanova d’Ozcos), El Mazonovo (Santalla d’Ozcos), Castro (Grandas) y Os Coutos (Ibias), cua variante budieira, que me deron da Ovellariza (Vilanova d’Ozcos).

A todas estas formas hai que xuntar abedul, en feminino (úas abedules pequenas), que recoyín en Mourentán (Ibias), y abeduleira, sentido nel Monte, na parroquia naviega d’Anlleo. Nel ETLÉN recoyéuse el abidul en Villamayor, na parroquia ibiana de Cecos.

Tamén hai ben vocabulario pra chamar al monte de bidureiras, que depende del nome que ye dan na zona al árbol: bidureiral, bidueiral, budueiral, budieiralbudual… Os lugares d’El Bidural en Bual y Villayón remiten a un colectivo formao a partir de bidur ou biduro. Y topónimos menores como A Biduleira, en Pezós, pintan ser testimonio d’un xeito antigo de referirse al monte dos árboles qu’hoi alí chaman bidueiras.

Detalle del arna d’úa bidureira. Mántaras (Tapia) (3/7/2014).

Todas as nosas variantes del nome del árbol vein d’úa latinización d’úa palabra céltica anterior, *betullos. Esplica Coromines qu’é na súa variante feminina, betulla, como pasóu al latín. Pinta que detrás d’esa palabra ta úa reiz indoeuropea guet– ‘pez’, d’unde vén tamén a palabra bitú, porque cocendo a pez da bidureira amañaban os galos úa especie de galipote.

A forma máis estendida en galego-asturiano, bidureira, é un derivao a partir da reiz bidur (> *betule > betulla) amecéndoye el sufixo –eira. Houbo resultaos diferentes na consonante final líquida, –l ou –r (bidul, bidur), el qu’esplicaría a forma bidueira, que viría da perda del -l- intervocálico (biduleira > bidueira). Nun ten que chamarnos el atención atopar palabras con perda de -l- en zonas unde hoi nun se perde. Ben poden ser empréstamos de sitos vecíos ou quizáis máis ben testigos d’etapas anteriores unde a fala local tía esa característica. Tamén pasa con palabras como pao (‘palo’), que s’usa en sitos unde, sicasí, hoi dicen filo, calente, molín, doler

A forma biduro pode ser el resultao esperable a partir d’úa forma hipotética *betulo ou ben úa masculinización posterior a partir del feminino bidur. Ese baile de vocales que se dá noutras variantes, con asimilacióis (budueira < bidueira) ou con metátesis (budieira < bidueira), é perfectamente normal.

En conto ás formas col a- protético que se recoyen en galego-asturiano (abedul, abidur, abeduleira), tamén remiten á mesma orixe.

En galego as formas máis estendidas son en masculino: bido y bidueiro (con outras variantes como bidro y brido), mentres que nel oriente de Galicia predominan bidul y bidulo. Pro tán recoyidas nos vocabularios muitas máis variantes, con a- (abidueira, abidueiro, abedoira, abedugo, abedulo, abeduzo, abidul…) y sin él (bidueira, bedreiro, bedolo, bedugo, bedul, bedulo, betuxo, bidul, bídalo, bideiro, bidouro…). Topónimos galegos mui estendidos como A Bidueira pintan ter valor colectivo y non individual (igual que castiñeira en galego é ‘sito poblao de castañeiros’), como xa s’apuntóu pral caso d’A Biduleira de Pezós.

En asturiano predominan as formas con a-: abeduriu (con variantes como abeduliu), abidul (con variantes como abidur, abedul, bidul, bedul), abedugu y abedulu. De todo este feixe de variantes, el diccionario normativo del asturiano escoyéu namáis dúas: abeduriu y bidul (ésta feminina).

Lin (Linum bienne)

Flor de lin nun prao de Mántaras (Tapia) (30/4/2016).

Noutros tempos, hai xa ben anos, el lin labrábase en todo el occidente asturiano pra fer roupa. Ademáis, núa economía froxa y sempre nel límite da subsistencia, a venta da tela era úa axuda prá economía familiar. Hasta os comerciantes importaban lin del Báltico porque el del país nun era abondo y os intermediarios vendíanlo despóis a os labradores pra que lo trabayaran, filaran y texeran. Cua chegada del algodón, y despóis cua xeneralización das fibras sintéticas, a labranza del lin foi deixándose y quedóu namáis nas zonas máis isladas del occidente.

Condo andaba perguntando nel brao por nomes de prantas, os labradores veyos de Mántaras y de Salave señalábanme pra úas herbas con úas flores pequenías, d’un azul mui clarín, y dicíanme qu’era el lin que quedaba d’aquelos tempos d’antano en que se semaba. Pro a cousa pinta máis complicada dende un punto de vista botánico. El xénero Linum ten un feixe d’especies distintas y sufríu un proceso d’hibridación entre elas qu’ás veces fai amolada a súa clasificación, basada sobre todo en cuestióis morfolóxicas asociadas al sou reparto xeográfico pol mundo. A especie labrada hoi en día, da que se saca el filo pra fer tela, é Linum usitatissimum. Al parecer, a especie que podemos atopar nos nosos praos, Linum bienne, é el ancestro del que provén a raza que se labra, pro eso foi despóis d’úa escoyeta feita al largo da historia entre os exemplares cuas características máis al xeito prá finalidá que se buscaba. As dúas especies, L. usitatissimum y L. bienne, tein el mesmo númaro de cromosomas y poden cruzarse entre elas, polo qu’a súa clasificación ten dao muito que falar y escribir. Mesmamente, nun tempo chegaron a considerarase como subespecies (Linum usitatissimum subsp. usitatissimum a primeira y Linum ussitatissimum subsp. angustifolium a segunda) d’outra especie que las englobaba, Linum usitatissimun. Agora clasifícanse como especies distintas, anque hai especialistas qu’atesan qu’a raza cultivada é en realidá úa quimera clasificatoria formada por un feixe de razas escoyidas pol ser humano prá labranza.

El lin bravo que se pode ver nestos tempos atopámolo nos praos soliaos condo chega a primavera, y sobre todo nel brao, porque empezan a destacar as florías, pequenas pro chamadeiras, entre el herba. Son mui guapas y delicadas, d’un color azul abrancazao; se se repara nas foyas das flores, vense nelas us nervios azulaos máis escuros. Tamén chaman el atención as anteras (as puntas dos estrambres), de color azul intenso. Outro xeito de reconocer a pranta del lin é polas capsulías redondas, acabadas en pico, cos cinco sépalos alredor, nas que despóis ha a salir a semente, a liaza, que s’usaba tamén pra fer cataplasmas.

A palabra lin ta recoyida na nosa terra nos vocabularios de Mántaras y A Veiga; a forma palatalizada, llin, ta nos da Roda, Monón y Castaedo, Acevedo y Fernández, y Bual. Eu anotéila en Bustapena (Vilanova), O Chao (San Tiso), Zreixido (A Veiga) y Pezós (lin), y en Salave (Tapia), Vivedro (Cuaña), Rozadas (Bual) y Corondeño (Ayande) (llin). El resultao en galego-asturiano é sempre en –in, acabo asturlionés que s’estende tamén pola franxa máis oriental das provincias de Lugo y Ourense. Nel resto del galego os resultaos son en –iño (con perda de –n– y aparición d’un -ñ- a partir da vocal tónica nasalizada). En asturiano, a forma llin (ou l.lin, según as zonas) é propia d’úa franxa que vai pol noroccidente, en continuidá col Navia-Eo, y chega hasta el Cabo Peñes, mentres que nel resto del territorio dizse llinu (ou l.linu).

Á pranta del lin é búa de reconocer nos praos condo empeza a botar a flor. Mántaras (Tapia) (30/4/2016).

As lieiras (ou llieiras) eran os sitos unde se labraba el lin. Ei tán topónimos como A Lieira (Castripol, Grandas), Liares (Ibias) ou Liñeiras (Santalla d’Ozcos), unde se ven os dous resultaos posibles na zona del -n- intervocálico latín: a desaparición característica del galego-asturiano y a palatalización posterior, propia de galego y portugués, que se dá nas veiras máis occidentales del Navia-Eo.

Pro tamén noutros topónimos vese el rastro histórico da labranza del lin: despóis de coyida a pranta, esta metíase a amolecer en pozos al xeito nos ríos, os córrigos, palabra veya qu’einda se recorda en muitos sitos, pro da que noutros nun queda máis testimonio que na toponimia menor. Por exemplo, en Mántaras, el Río de San Antonio camín da súa desembocadura nel ribeiro de Represas en Tapia conócese como El Río dos Córrigos. Mesmamente, a poucos quilómetros al leste, en Salave, cerca del lugar de Picocegueiro, hai úa terra que se chama Llares ou Lliares y que ta derriba d’un regueiro que tamén se conoce como El Río dos Córrigos.

En sitos como Pezós einda apuntéi dalgúa palabra que se recordaba relacionada col trabayo del lin. Por exemplo, qu’a pranta mazábase con un mazón de madera y a ese labor chamábase gramar (verbo que noutros sitos úsase pral feito d’amasar muito el pan). Tamén na Veiga me cuntaron qu’el lin recoyíase en mañuzos que se levaban despóis a un córrigo, unde quedaban un tempo a remoyo. Estendíase despóis nun prao pra que secase y, desque taba enxuito, fíase en mañuzos outra vez y levábase á casa, unde se mazaba col mazote pra que cayera a gra. A pranta íbase pasando despóis pol rastrel, un aparato con pinchos cos que s’iba xebrando a estopa, máis basta, y el cerro, qu’é el lin miyor, col que se fía úa sarga máis fina qu’a d’estopa. Así y todo, a palabra máis común pral aparato é restelo ou restrelo (cuas variantes correspondentes na zona de palatalización: restello, restrello). Nel libro de Marcelino Lozano sobre os lugares ayandeses de Monón y Castaedo chámaye rastello. Esplica que primeiro a pranta pisábase col pisón, que podía ser un mazo al xeito d’un balancín, qu’al calcar sube y al soltar baxa y maza nel lin; ou ben dúas trabas embisagradas, úa con regos y el outra con salintes, qu’al zarralas machacaban a pranta. A bastedá da estopa ilústrala Lozano col dito ¡Es más basto qu’úas bragas d’estopa!

En 1927, el filólogo y etnógrafo alemán Fritz Krüguer anduvo investigando pol suroccidente asturiano y das súas pezquizas por Ibias sacóu os datos que despóis publicóu, en 1948, nun artículo en portugués sobre el lin nel valle del río Ibias, unde na parte de Degaña einda daquela se labraba. Ei describe dafeito todo el proceso largo que levaba convertir a pranta en filo y ilústralo con úas fotografías ben interesantes.

Ortiga mansa (Lamium maculatum)

Flores d’ortiga mansa na veira d’un camín en Sontolaya (Morcín) (15/4/2016).

De neno nun tía mui claro se a ortiga mansa (Lamium maculatum) picaba ou non. Víasla medrar entre as ortigas que pican, as del xénero Urtica, y nun sabías mui ben se todo era a mesma pranta, porque ademáis asoméñanse muito nas foyas. Tanto úa como outra nacen en sitos mui aparecidos; sobre todo vense xuntas nas veiras húmedas y avesías dos camíos. As foyas del ortiga mansa, peludas y del xeito das das outras ortigas, nel inverno avezan a botar úa manchas abrancazadas. É a característica da especie que nos recorda nel sou nome científico el epíteto maculatum ‘dexobao’.

El que si diferencía a ortiga mansa del outra é as flores arrosadas que ten, úas flores que tán ei todo el ano, polo qu’é úa pranta das poucas que dan color nel inverno. Esas flores, mui características pola súa forma de tubo qu’abre al final en dous beizos, arrincábanlas os nenos pra chupalas porque tein úa gotía dulce de néctar. D’ei el nome popular que ten a especie en dalgús sitos, como el de chupóis que recoyín en Mántaras (Tapia) y el de chupos que me dixeron en Villouril (Navia).

Cuneta chía d’ortiga mansa en Les Caldes (Uvieo) (30/10/2016).

Pro el nome que máis atopéi foi el d’ortiga mansa, qu’apuntéi nel Monte (na parroquia naviega d’Anlleo), en Ouria (Bual), nos lugares de San Xuyán y Llobredo (El Franco) y nas Campas (Castripol). Tamén en Mántaras recoyín esa forma, anque daquela nel meu vocabulario púxenla por error como sinónimo del amentón (Mentha suaveolens), pro ta claro qu’ortiga mansa ten que referirse a Lamium maculatum. Ese adxetivo mansa aprícase de xeito metafórico pra dar a entender qu’esta pranta nun pica, como el outra. Xa se víu nel caso del castañeiro el uso de manso pra estremalo del bravo, el que ta sin inxertar, pro hai máis casos na fitonimia popular qu’han a salir máis adelantre, como el nome de de cardo manso (Sonchus oleraceus), pra estremalo d’outras especies de cardos que si que tein pinchos curiosos.

A especie Lamium maculatum recibe el nome de chuchameles ou chupameles en galego, ademáis d’estruga morta (hai que recordar que nesta lingua ortiga tamén se diz estruga). A idea de chuchar ou chupar volve darse nel nome da pranta en Portugal, unde ye chaman chuchapitos ou chuchas. En asturiano hai denominacióis tanto por causa del asomeñanza cua ortiga (ortiga mansa, ortiga muerta, calzones d’ortiga muerta, ortiga que nun pica, ortigón), como pol uso alimenticio infantil (chupamiel) y pola forma chamadeira das flores (paxarinos). En conto al casteyano, chámanye chupamieles, ortiga fétida, ortiga manchada ou el máis estendido ortiga muerta, ademáis del adaptación del nome científico, lamio, anque se trata d’un término mui erudito.

Toxo (Ulex spp.)

Flores de toxo. Los Cabriales (Uvieo) (25/1/2017).

Mía bola, qu’era de Rozadas (Bual), al pé da serra de Penouta, cantábanos úa cántiga que dicía «A reiz del toxo verde éche mala d’arrancar; os amores da montaña sonche malos d’olvidar». As imaxes qu’atopamos nas letras das cántigas populares son ben guapas ás veces. Préstame esa comparanza tan poética entre a reiz del toxo agarrada á terra y el acordanza d’un amor que costa caro esqueicer. El toxo (Ulex spp.) forma parte fundamental del medio natural del occidente asturiano y quizabes por eso tamén é un elemento enreizao nel noso paisaxe sentimental. Sempre ta presente: as especies d’este xénero que se dán pola nosa terra tein etapas distintas de floración y todo el ano podemos ver as flores marelas nel monte. El polen recóyenlo as abeyas nel sou engalar sin descanso por entre os toxos. Nunca sentín ningún nome específico pras súas flores en galego-asturiano, y eso qu’en galego hai un xeito ben guapo de chamarye: chorima ou chorida (variante esta última recoyida en conceyos del oriente lugués, así que de seguro que pra Os Ozcos ou Grandas conoceráse).

É pranta que s’estende ben polos sitos de monte y amaña bouzas terribles agora que naide la roza nin la aproveta. Son os toxeiros, toxales, toxedos ou toxeiras, que con todos estos sinónimos se conoce nel estremo occidental asturiano. As súas espías siguen picando ben tempo despóis de pasar por entre elos y como comparanza col muito que pincha arrimarse a os toxos ta a espresión aplicada ás personas de mal carácter de ser un toxo ou como un toxo bravo.

Anque lo tíamos asociao al idea de monte, de terras de vaco, noutros tempos el toxo labrábase. A súa gra, a nabía de toxo, semábase en leiras que despóis se segaban pra dar de comer a os cabalos. As especies que se labraban eran Ulex gallii ou Ulex minor, razas pequenas y moles, porque el outra especie qu’hai na nosa terra, Ulex europaeus, medra muito máis (chega a os dous metros y medio d’altura) y pode botar troncos ben gordíos.

Toxos en flor entre as penas calcáreas da Mostayal (Morcín) (17/2/2013).

Os toxos miudos segábanse col rozón, úa gadaña de foya curtia y resistente, y pañábanse col forcao. Pra cortalos tamén s’usaban el foucín ou fouzo y a fouz ou podón. Íbase a elos pra os cabalos condo einda taban tenros y verdes. É el qu’en Tapia y El Franco chaman verdeñas y, anque s’entende tal cousa como ‘toxo verde’ en xeneral, nun sei se se referiría en orixe ás razas miudas del xénero das que faléi antias.

Pra feryes máis búa a comedeira a os burros, os toxos picábanse con úa cuitela, picadeira ou pica. Eran dous ferros cortantes eneixaos y el de baxo taba encaxao nun banco, de tal xeito que s’iba pasando el toxo y cua cuitela de riba, que podía ser recta ou curva, íbase cortando.

El toxo muido tamén se segaba pra fer estrume, esa mezcra de toxos y outras prantas del monte como a gancela y as folgueiras cua que s’estraba el tarrén das cortes, pro tamén as corradas das casas y os camíos. Da mezcra d’ese estrume cuas buleiras y el mexo das vacas amañábase el cuito que despóis de curtido valía pra cuitar as terras. Pro el toxo tamén tía máis aplicacióis prá labranza. En Mántaras cuntábanme os labradores veyos que se botaban verdeñas nos regos porque se dicía qu’axudaban a qu’a terra cocera, a que se puxera suave, pra despóis labrar os nabos. Tamén m’esplicaron que condo se semaba cebada ou avías, un xeito de felo era ir andando pol rego botando a gra y levando atao al cinto por detrás un toxo. D’ese xeito iba arrastrando y tapando un pouco a semente pra que nun la comeran os páxaros.

El toxo tamén ten importancia como leña. El olor que dá el toxo condo queima na cocía é dulce y ben rico. Era con esta pranta cua que se roxaban os fornos pra fer pan, porque ten muito poder calorífico. Y tamén con ela se fía carbón nel monte pra despóis vendelo a xastres y costureiras nas vilas, que lo usaban pra calentar as pranchas. Emilia Fernández, de San Xuyán (El Franco), tenme cuntao cómo s’amañaba ese carbón. A grabación pódese escuitar nel Atlas Sonoro da Rede de Museos Etnográficos d’Asturias.

Pro einda hai máis: a madera de toxo é mui dura y os troncos máis gordíos eran mui al xeito pra fer estrobos pras lanchas unde amarrar el remo. Tamén pra fer os tornos que valían de pasos pra engaramarse nas poleas que s’usaban pra subir el ouca dos ribeiros. Esa ouca iba metida núa dopra, úa especie de goxo feito con varías retorcidas de toxo. A flesibilidá das canas fía que tamén s’usaran na construcción de casas pra entretexer en horizontal con almas verticales feitas de castañeiro ou pino, macizar despóis con barro, dar de cal y amañar d’este xeito bolaos de sebe pra xebrar cuartos nas salas. De toxo eran tamén os bolos ou birlos que s’apegaban con bula nas soleiras de pedra y cos que se botaban partidas de pasabolo ou matabolo, el qu’agora chaman nas competicióis bolo celta. De toxo era el pincho col que xugaban os nenos a ese xogo, tamén chamao pico en roma, tentando de tumbar el palo espetao del outro. Acevedo y Fernández falan nel sou vocabulario, editao en 1932, d’un xogo que taba desaparecendo daquela nel occidente, a choca, que se xugaba con un palo de toxo, el cayado ou gayardo, y úa pelota.

Toxeiro nun ribón de monte nos Cabriales (Uvieo) (25/1/2017).

A palabra toxo ta recoyida en galego-asturiano nos vocabularios de Mántaras, A Roda, A Veiga, El Franco, Bual, Eilao, Ponticella y Castaedo y Monón. A verdá é que, al ser palabra tan xeneral, nun la teño apuntada máis qu’en Rozadas (Bual), Piñeira (Castripol), San Tiso d’Abres, Castro (Grandas), Pezós y Seroiro (Ibias). É término sobre el que nun hai seguranza etimolóxica y os máis dos autores fainlo proceder d’úa voz seguramente prerromana: *toju.

En galego é a forma toxo a máis común, con variantes dialectales como touxo ou toixo. Estrémase entre toxo arnio, arnaz, arnelo, arnello, arnao, albar, branco, cachas ou cachudo (Ulex europaeus), por un lao, y toxo femia, gateño, molar ou mouro (Ulex gallii, Ulex minor), por outro. Tamén ye chaman árgoma, palabra qu’eu nel Navia-Eo namáis sentín en San Tiso d’Abres, anque col sentido xeneral de ‘bouza, maleza’. É mui habitual este tipo de xeneralizacióis a partir d’acepcióis qu’al principio eran máis restrinxidas. Por exemplo, a palabra galega brexón ‘toxo grande’ (que ta recoyida na Veiga como broxón) eu ougüínla en Mántaras, cua forma berxón, pro col acepción máis xeneral de ‘bouza, sito chen de toxos y maleza’.

En asturiano hai trés xeitos de chamarye á pranta: a forma toxu é a propia da parte occidental, cotolla é a usada na zona central y oriental, y árgoma dase por todas as zonas.

Nel casteyano da península ibérica chámanye aulaga ou aliaga, ademáis de formas irmás del galego y el asturiano, como tojo ou árgoma.

Carola (Cyperus esculentus)

Dúas prantas de carola salindo entre el meiz. Mántaras (Tapia) (15/7/2012.

Hai un herba mui briza, brillante, de color verde claro, qu’aveza a salir nos meizales condo tán medrando y contra a qu’os labradores luitan. É un herba que chegóu de pouco á marina del estremo occidental asturiano. Dicíame un labrador que vera condo se deixara de labrar el trigo, aló a primeiros da década dos setenta del siglo pasao; outro cuntóume que chegara mezcrada cuas patacas de semente. Nun sei se é tan nova por estas terras, pro el que ta claro é qu’é úa especie alóctona, querse dicir, que nun é del país, que chegóu de fora. Así y todo, temos un nome popular pra ela. Os vocabularios de Mántaras, A Roda y El Franco recóyenlo: carola (Cyperus esculentus). En Mántaras tamén se pode ougüir herba carola. Outros sitos unde sentín el nome de carola foi nel Valín (Castripol) y en Salave (Tapia).

A carola ten a mesma traza qu’a xunga (Cyperus longus) y condo florece tamén bota úas espiguías aparecidas a ela, que por algo son del mesmo xénero, pro diferencíase da xunga, sobre todo, en qu’a carola bota us tubérculos nas puntas da reiz. Seguramente como descripción d’esas reices, ademáis del de carola, constatéi el nome d’herba da pera nas Campas y nas Figueiras (Castripol).

Tanto a carola como outra especie parente, Cyperus rotundus, tán consideradas prantas mui dañibles pra outros cultivos porque compiten con elos condo tán medrando y botan compostos bioquímicos que yes frenan a medría, ademáis de ser mui malas de descastar.

El que nun sabe muita xente é qu’a carola, anque os nosos labradores la consideren un herba ruía, noutros sitos lábrase. Esos tubérculos na reiz, que recordan nel sabor á noz ou al aveyana, úsanse pra fer a conocida horchata de chufas. El nome científico da especie, Cyperus esculentus, significa precisamente eso: ‘xunga comestible’. A carola, igual qu’outros cultivos que xa se comentaron como el azafrán ou el limón, trouxéronla á península ibérica os árabes. Foi na rexón mediterránea, con un clima al xeito prá pranta, unde s’estendéu. Y d’ei nacéu, despóis de secar os tubérculos das reices, a elaboración da horchata de chufas, bebida típica de Valencia. A palabra chufa con esa acepción é un empréstamo, porque chufa en galego-asturiano quer dicir ‘alabanza, palabras cuas que se chufa’ (Botóuye muitas chufas, chufóulo muito).

¿D’únde salíu a palabra carola pra chamar a úa especie alóctona? É evidente qu’el vocablo tía qu’esistir xa nel noso vocabulario pra chamar a outras cousas, pro aplicóuse al herba condo parecéu por estas terras y houbo que referirse a ela con dalgún nome. Nel léxico galego, anque pinta que nun s’usa carola pra chamar á pranta, si s’usa pra realidades aparecidas: carola refírese al bulbo d’úa pranta, sobre todo del nabo, y á piña que ten piñóis comestibles. Hasta ten outras acepcióis en galego ben emparentadas semánticamente cua idea de ‘coda dura’: úsase pra chamar ás bolas de bula apegadas al pelo das vacas y pra referirse al ampola seca d’úa mancadura. Y einda hai relación clara con outras variantes da palabra: carolo ‘carozo da espiga de meiz’, ‘cosco verde na noz’, ‘corteyo da parte de riba del pan’, ‘toira seca de terra’; corola ‘noz sin el cosco verde’, ‘noz col cosco verde’, ‘cosco verde da noz’; y corolo ‘grouña da fruta’. D’este reportorio de variantes, en galego-asturiano namáis ta documentada el vocablo carolo ‘carozo da espiga de meiz’ en Ayande. Aníbal Otero relaciona todas estas palabras col latín caryon ‘nuez’ y ten toda a traza de que tamén tía detrás da nosa herba carola cuas súas chufas duras na reiz.

En casteyano, a pranta conócese como juncia avellanada. En galego, ademáis de chufa, castañeta y herba da bola, chámase xuncia ou xunca doce. Nun puiden volar en ningún dato de cómo ye chaman en asturiano.

Castañeiro (Castanea sativa)

Castañeiro chen d’arizos en Llaviada (Bual) (18/10/2016).

Costa caro pensar nel outono y que nun se che renembren as foyas arroxadas dos castañeiros y el tarrén estrao d’arizos. El castañeiro (Castanea sativa) é un árbol que quitóu muita fame y qu’hoi, alomenos en Asturias, nun se ye saca a rendedeira que se ye podía sacar. A súa madera sempre foi mui apreciada prá carpinteiría, pra vigas, trabas, portas, ventás, arcas…, pro tamén pra fer cestos, mangos, trobos y hasta pipas pra tocar feitas cua paraza d’úa xota de castañeiro. Del sou uso pra fer mobles ten que vir el casteyanismo castaño pra chamar á madera, de tal xeito que muita xente estrema el castañeiro ‘árbol’ del castaño ‘madera de castañeiro’: Os armarios son de castaño, que tán feitos d’un castañeiro que tumbéi.

A denominación de castañeiro, formao col sufixo –eiro típico del galegoportugués pra dar nome a árboles, coye toda a zona del Navia-Eo en continuidá con Galicia, anque alí xa predomina a forma castiñeiro. Ta recoyida a palabra castañeiro nos vocabularios da Veiga, Mántaras, El Franco, Ponticella, Bual y Eilao. Nas encuestacióis del ETLÉN, que buscaba, entre outros muitos fenómenos, a distribución territorial dos sufixos –eiro y –al pra formar este tipo de palabras, obtúvose a resposta castañeiro (ou castañeiru) en todos os puntos eonaviegos (El Monte, Vivedro, San Xuyán, El Valín, Os Niseiros, Zreixido, O Chao, A Garda, Bustapena, Labiaróu, Teixeira, El Pato, Armal, Poxos, Pezós, Castro, San Salvador, Valdeferreiros, Vilamayor y Fandovila) y incluso en dalgún punto de fala asturiana occidental, anque el máis xeneral nestos lugares é a denominación asturlionesa feminina castañal, en continuidá col resto d’Asturias (unde alterna con castañar). As formas galegas típicas de castiñeiro atopáronse xa en dalgús dos puntos orientales de Lugo que s’encuestaron nel ETLÉN.

Na marina nun hai muitos castañeiros porque os montes repobláronse primeiro de pinos y despóis d’ocalitros, pro máis prá montaña einda se vén montes prantaos d’esta especie, con exemplares centenarios que tein tocóis anchísimos, cachopos veyos ás veces queimaos y afurancaos pol rayo. Pral sito poblao de castañeiros temos dúas palabras principales en galego-asturiano que, según os datos qu’hai dispoñibles, reparten el noso territorio en tres zonas: úa tira pol noroccidente unde se chama castañeiral (teño datos dende Tapia hasta San Tiso d’Abres: A Roda, El Valín, Zreixido y O Chao); outra, a meirande, unde se diz souto (entre os datos bibliográficos y os propios sei que se diz dende Navia hasta Ayande y, por suposto, chega hasta Galicia); y, entremedias, outra tiría unde conviven as dúas denominacióis, como na Veiga ou San Tiso d’Abres. Ademáis, el vocabulario de Ponticella (Villayón) recoye a forma castañeirúa col mesmo significao y el estudio sobre a fala del Franco, pola súa parte, apunta el sustantivo castañeira, forma qu’eu nun conocía en Tapia máis que como topónimo, pro que nos Coutos (Ibias) úsase einda col sentido de ‘castañeiral pequeno’.

A palabra souto, pola súa etimoloxía (vén del latín saltum ‘conxunto d’árboles’), ten un significao primario de ‘monte’, sin dar máis a raza del árbol, como se recoye nel vocabulario da Veiga ou eu mesmo constatéi en Poxos (Villayón), pro acabóu xeneralizándose en galego-asturiano col acepción máis reducida de ‘conxunto de castañeiros’.

Ún dos destelos que cain dos castañeiros col vento del outono. Llaviada (Bual) (18/10/2016).

Tense debatido muito sobre el autoctonía del castañeiro na península ibérica y sostíase que chegara ás nosas terras da mao de Roma, pro estudios paleontolóxicos y xenéticos demostran que xa lo había en etapas anteriores. El qu’é evidente é qu’a especie miyoróu históricamente con inxertos d’outras variedades y que se prantóu sistemáticamente dende a Edá Media hasta hai ben pouco pola súa importancia na alimentación y na carpinteiría. Os cambeos socioeconómicos (mesmamente na dieta), a esplotación forestal indiscriminada, as repoblacióis con especies forasteiras y enfermedades como a tinta foron acabando cos soutos qu’había antano.

El interés alimenticio del castañeiro ta nel sou fruto, a castaña, y pra eso os soutos cuidábanse muito y os árboles fradábanse y inxertábanse buscando a súa miyor productividá: son os castañeiros mansos, qu’os bravos dan menos castañas y máis pequenas. D’ei el epíteto del nome científico del árbol: sativa ‘labrada, cultivada’. Antano diferenciábanse muitas razas y hoi podemos atopar nomes nos vocabularios, pro, por desgracia, xa cuase nun sabemos qué características esactas tían esas variedades: paredeiras ou de parede, de bravío ou lei nova, de loriga ou llorigas, de xémara, de belude, de sueiro, condias, ferreiras, gallegas, de paganón ou paganas, terondias, vaqueiras, rapucas, mouriscas, verdiales… y hasta castañas da bruxa.

Hai un vocabulario mui importante relacionao cuas castañas y neso dispoñemos de máis información. Ademáis das monografías y vocabularios publicaos, hai descripcióis máis pormenorizadas en libros como Notas etnolingüísticas del conceyo da Veiga, de José Antonio Fernández Vior; Castaedo y Monón. En poucas palabras, de Marcelino Lozano Sol; ou La casa tradicional en San Martín de Ozcos, d’Adolfo García Martínez. Xuntando todas esas informacióis y outras inéditas podemos fer un repaso das palabras en galego-asturiano que tein que ver col aprovetamento del fruto del castañeiro.

Primeiro de que salia a castaña, el árbol ten que botar a flor, que se chama candela. D’ei nace el arizo, orizo ou ourizo, y dentro d’él, despóis de louregar ‘piyar el arizo color amarelada’ y madurecer, acaban de formarse as castañas. Da color del fruto naceron os adxetivos castaño y acastañao, mui usaos pra referirse al pelo ou a os oyos.

Condo xa madureceron os arizos, empezan a destelar (destellar na zona de palatalización d’estos resultaos), querse dicir, a abrir y a cayer dalgúas castañas. Son os restelos ou destelos (destellos na zona oriental). Condo sopra el vendaval nel outono, os arizos cain al tarrén y é condo se poden pañar. Alejandro Sela, el escritor de Vilavedeye, recoyéu úa adivianza sobre este tema: Pínguli-pínguli ta pingando, fúnguili-fúnguili ta fungando (as castañas que cain del castañeiro y el xabaril que las come). Adolfo García cita esta outra de Labiaróu (Samartín d’Ozcos): Alto me vexo, color d’ouro teño e por úa risada perdín conto teño (el arizo). Y tamén apunta un refrán qu’esplica a necesidá d’un brao calente y un setembre d’augua pra qu’haxa ben castañas: As castañas, en agosto asadas y en setembre molladas.

A ir ás castañas qu’hai nos arizos que cayeron al tarrén chámaseye ir al soutexo, soutar ou soutiar. Nos Ozcos tamén ye chaman vadiar y a os que las pañan, vadíos (esta palabra úsase en galego col significao de ‘vagabundo’). A lei consuetudinaria deixaba qu’a xente podese ir libremente ás castañas del tarrén, anque os árboles nun foran d’elos. Pra sacar as castañas del arizo, ou ben s’usa el pé (con zapato ou galocha), ou ben se bota mao das mordazas, úa especie de pinzas de madera usadas pra eso. El que si namáis pode fer el amo del castañeiro é varexar, querse dicir, dar con úa vara na rama del árbol pra que cayan os arizos. Era avezo que nos montes comunales cada casa marcara os sous castañeiros prantaos riscando un símbolo particular na paraza.

El feixe d’arizos que se xuntaba acorripábase, metíase nel mesmo castañeiral dentro d’úas construccióis circulares de pedra, as corripas ou corripias, y tapábase con folgueiras y foya pra que foran apodrecendo ou curtindo os arizos y ceibando as castañas. Desque pasaba un tempo, sacábanse os arizos da corripa y estendíanse con un angazo en tendales ou tendaladas y iban esbiyándose, debiyándose ou debuyándose as castañas, dacondo usando galochas ferradas. Os cochos ceibábanse polos soutos pra que s’alimentaran cosl refugayo das castañas del tarrén que quedaran. Antano nun se perdía un rispio y enguano apédranse toneladas d’elas nel monte.

El castañeiro empeza a botar a flor, a candela, xa a últimos da primavera. Mántaras (Tapia) (4/7/2015).

Pro, ademáis d’alimento pra os animales, as castañas eran parte fundamental da dieta humana. Como ben se sabe, as castañas poden comerse cocidas ou asadas. Cocidas poden ser con ou sin cosco ou pulgo, qu’é a paraza dura que las recubre. Se se cocen con pulgo chámanse mamelas. Vai en gustos, pro pra min as máis ricas son as cocidas y entriyadas en leite. Despóis d’aparalas ou pulgalas, namáis yes queda a tez que recubre a carne, el pulgazo, que se pela ben desque tán cocidas (así y todo, hai sitos unde se chama pulgo ou pulgazo a ese recubrimento interior y cosco al esterior máis duro). Condo xa tán nel punto de cocedura hai qu’escolalas, quitaryes el augua de cocer entornado a tarteira y deixando úa regandixa entre ela y a cobertoira pra qu’escape el augua y recudan. Desque se comen as máis enteras, sempre se poden xuntar nel cul da pota as faraguyas cocidas, ben ricas, pras que se recoye un nome ben chocante en Tapia nel blog A Salvadeira: fernandíos. Tamén en Tapia constatóu a comparanza con un peleyo de castaña pra dar a entender a pouca valía de daqué: Nun val un peleyo de castaña, por menos d’un peleyo de castaña, etc. Al aparar as castañas podemos atopar que nun tein miga dentro: son as castañas lolas (ou llollas). Tamén poden tar cocosas ou agurguyadas, condo tein bicho.

Os magostos son as reunióis festivas pr’asar castañas. É el que se chama magostar ou amagostar. Eso faise normalmente nun tambor ou torrón, un recipiente redondo con furaos que se pon derriba del lume y al que se ye vai dando voltas. Pra qu’as castañas nun estoupen al asar, hai que feryes primeiro un corte na paraza. Eso chámase amozcar, amozquelar, mozquelar (ou amozquellar, mozquellar, na zona de palatalización d’esos resultaos), amozquitar, capar y rayar. D’esas reunióis festivas alredor das castañas nacéu el acepción figurada d’amagostar: ‘maquinar, amañar daqué ás escondidas pra proveto propio’.

Nus tempos en que nun se dispoñía de conxeladores, ún dos sistemas pra qu’a comida durara muitos meses era secala. Eso tamén se fía cuas castañas, que se poñían núa especie de repisa derriba da lareira: el queizo, queinzo ou caínzo. El resultao eran as castañas mayolas ou amayolas. Xa Acevedo y Fernández relacionan ese nome col feito de qu’avezaban a consumirse dende a Coresma hasta el mes de mayo. Hai úa tradición que leva ese nome, as mayolas ou amayolas, da que conozo datos na Veiga y Navia, anque por exemplo, Anibal Otero recoye en Barcia (nel conceyo lugués da Ribeira de Piquín, al pé d’Asturias) a tradición das maiolas, unde el primeiro de mayo a xente qu’einda tía castañas regalábalas a os vecíos. El que me cuntaron a min é qu’os nenos y nenas salían en mayo con us altaríos con flores y cantando úas copras pedindo polas casas. Tamén en Tapia nos falóu Conchita Lebredo dos altares de mayo que fían as muyeres nel que, al cabo, son tradicióis precristianas vinculadas a ese mes que se dan en toda Europa y que despóis reaprovetóu a Igresia. En Zreixido (A Veiga) acordábanse d’un fragmento del que cantaban os nenos: «Aí vén el mayo detrás da Penela. Póñame as castañas, señora Bernabela. Señor Capitán…». En Navia era: «Mayolas a mayo, que se han derrotado, qu’aquí viene Xuan, qu’aquí viene Pedro, colas súas mayolas, que las trai nel medio. Se la mula rincha, tíraye del freno. Así fixo Xuan condo veu d’Uviedo. Llevántate, Xuan. Llevántate, Pedro, qu’abondo durmiche, que pasóu la mula y tu nun la viche». Copras aparecidas pódense atopar na tradición dos maios por toda Galicia (y ben d’elas, por certo, nel oriente lugués).

En conto ás formas nos territorios vecíos pra chamar al árbol, en Galicia dominan as formas castiñeiro y castañeiro, mentres que pral colectivo queren miyor os sustantivos souto y castiñeira ou castañeira. En asturiano dizse castañal ou castañar, como xa s’apuntóu, y pral colectivo úsase castañéu y castañeru.

Da presencia dos castañeiros quedaron ben testimonios na toponimia mayor, y sobre todo menor, da nosa terra. Fai un repaso d’elos Ana Cano nun artículo sobre os sufixos na fitotoponimia del Navia-Eo publicao nas Actas das Segundas Sesióis d’Estudio del Occidente. Por exemplo, col nome del árbol ta el topónimo A Castañal (Villayón), pro el interesante da toponimia é qu’as veces dános datos d’etapas anteriores da lingua, con sustantivos que xa deixaron d’usarse na fala habitual ou que tán mui esqueicidos ou son minoritarios. Por exemplo, de nomes pra chamar a un sito poblao de castañeiros, vein topónimos como Castañeira (Tapia, Villayón), O Val das Castañeiras (Ibias) ou Castañeirúa (Castripol). Y tamén este significao debían ter topónimos como Castaedo (Villayón, Ayande), El Castañedo (El Franco) ou Casteda (Tapia), equivalentes a os Castanéu, Castañéu y Castañeda del asturiano. Pra referirse a un sito unde se daban ben as castañas debéu nacer el topónimo Castaosa (Ibias). Esas diferencias nel Navia-Eo de resultaos con -ñ- ou con perda del -n- son porque, mentres nel primeiro caso tamos delantre de continuadores del latín castanea (con esa –nj– qu’evolucionóu a un resultao palatal nasal: castania > castaña) máis un sufixo, nel segundo caso esas formas partiron del latín castanetum, ás veces col sufixo feminino.

Toyemerendas (Crocus serotinus)

Toyemerendas nun prao da Malena (Morcín) (21/10/2012).

Condo ta chegando el outono, os sitos pacidos pol gao énchense de pintías moradas. Son as flores dos toyemerendas (Crocus serotinus) asomando entre el herba. Precisamente condo col frío as máis das flores empezan a deixar de verse, que xa madureceron y remataron el ciclo reproductivo, a del toyemerendas empeza a salir en praos y veiras dos montes. Desque perde a flor, a pranta sigue ei hasta a primavera, pra empezar a repousar nel brao hasta que floreza nel outono outra vez. El epíteto serotinus ‘serodo, de madurez tardía’ recórdanos precisamente esa época de floración, nel outono, estación qu’en asturiano chaman seronda ou seruenda.

Aparte del toque entre azulao y morao das foyas, chaman el atención os sous órganos reproductores, d’úa color marela ou anaraxada ben viva, cos estigmas (os estremos del pistilo, el órgano reproductor feminino) sobresalindo abertos en tres ramías y cos tres estambres dalgadíos alredor (que son os órganos reproductores masculinos). Esa color y esa feitura fain qu’a xente identifique a pranta como úa raza brava del azafrán, y é verdá. A variedá cultivada da que se saca el azafrán qu’usamos na cocía é Crocus sativus, introducido polos árabes na península ibérica. Os sous estigmas, desque se secan, son os que s’usan pra dar sabor y color a muitas comidas.

Hai outra especie ben aparecida al toyemerendas, con diferencias ruías d’estremar pra os que nun tamos adoitos, Crocus nudiflorus, propio das zonas montunas del norte peninsular. Tamén se pode confundir núa primeira oyuada con outras especies asomeñadas tanto nel tipo d’hábitat como nel época del ano en que florecen como Merendera montana ou Colchicum autumnale. Cua primeira especie é búa de ver a diferencia porque nace arrentes del tarrén, mentres qu’el toyemerendas ten rabo. Cua segunda, tamén, que ten os órganos reproductores ben diferentes, con seis estambres y tres estilos que nun se ramifican.

Peteiro de toyemerendas nun ribón al pé del camín en Les Caldes (Uvieo) (30/10/2016).

A pranta é ben guapa y chamadeira, tanto como lo é el sou nome popular de toyemerendas. A esplicación que todo el mundo dá, y que tamén me deron a min condo perguntéi á xente, é qu’a flor empeza a salir condo menguan os días: nun había tempo de merendar porque escurecía axina y xa se ciaba pra ir prá cama. El resume é qu’a merenda toyíala, estropiábala. É un verbo mui noso este de toyer. Ten el sentido de ‘estropiar, poñer en mal estao, en malas condicióis’ y pode toyerse a terra, el leite, a comida, el ordenador ou el móbil. Prá montaña, col mesmo significao usan tamén el verbo derramar. Eso de toyer a merenda col sentido de ‘chafar un asunto, úa situación’ é úa espresión usada en galego-asturiano qu’eu alomenos apuntéi en Armal (Bual). El vocabulario d’Acevedo y Fernández, el de Bual y el da Veiga recoyen el adxetivo toyemerendas pra calificar a daquén que chafa un plan ou acaba col bon ambiente qu’había núa reunión.

El nome de toyemerendas prá pranta aparece nos vocabularios del Couz (Villayón), de Bual, y de Monón y Castaedo (Ayande), pro non nos vocabularios de puntos máis al norte, na marina (cousa que me choca ben porque é úa pranta que se dá dende el nivel del mar hasta el monte). Eu recoyín a forma toyemerendas en Vior, A Grandela y Obanza, todos lugares da parroquia de Balmonte (Castripol), en Valentín (Cuaña), en Molexón (A Veiga) y en Arancedo, As Cabornas, Romeye, El Caroceiro, El Chao das Trabas, San Xuyán, Villar y Llobredo, todos del Franco.

Cua mesma idea d’acabar cuas merendas ta a forma quitasmerendas, qu’ougüín en Villarín, na parroquia franquía da Braña. Relacionao col tempo del ano en que sal a pranta ta el nome que me deron en Villalmarzo (El Franco): flor de defuntos. Pr’acabar, y pol asomeñanza y parentexo que ten col famoso condimento, tán as formas flor d’azafrán, que me dixeron nel Monte (Navia), y herba d’azafrán, que sentín en Villar (El Franco).

En galego danse as variantes tollemerendas y tollasmerendas, ademáis de quitamerendas y safrán bravo. En asturiano hai lamar de xeitos de chamarye, anque os máis d’elos nun tían recoyidos nos vocabularios ou diccionarios, pro si nos estudios d’etnobotánica: agripina, cucliellu, cergateña, cirigateña, cigarateña, sagrateña, zargateña, birulete, pimpinete, pimpirete, pimpirulete, pimplonete, flor d’azafrán, rosina del azafrán, azafrán montés…, ademáis de quitameriendas nel asturiano occidental. En casteyano el nome máis común é el d’azafrán silvestre, loco ou fatuo, anque tamén se dan nomes como pierdemeriendas, quitameriendas y espantapastores, ás máis das veces aplicaos a outras especies aparecidas das que xa falamos, como a Merendera montana.