Freisno (Fraxinus excelsior)

IMG_5164

Freisnal na veira del río Gafu cerca de La Premaña (Uvieo) (8/9/2014).

Núa visita al Valín (Castripol), Felipe del Gobelo deuye al meu fiyo un freisno (Fraxinus excelsior). Arrincóulo con reigón y todo d’al pé d’outros grandóis qu’hai indo prá vía del tren. Levamos el noso freisnín pra Mántaras y prantámolo nel fondal da cortía, al pé del río de San Antonio, mentres meu padre miraba al fiyo y al netín con sonrisa burlúa y escéptica. ¡Únde se víu prantar un freisno núa cortía! Cada brao eu sacábaye úa foto al neno al pé del arbolín col idea de ter un recordo da medría dos dous al son del tempo. Pro foi fendo anos y, al rovés del que pensábamos, el meu fiyo chegóu a comerye as papas na cabeza al freisno. Nun debía ser sito al xeito pra que medrara el árbol, solo y batido pol nordés todo el tempo, así que quedóu pequeno y nun trazaba d’escotrolar d’úa vez. Un brao chegamos y el freisno nun taba. Quitáralo meu padre. «Nun poñía xeito y nun daba máis que foya, qué querías eso ei…», díxome. Asina acabóu a historia del noso freisno. Nin poesía nin carayadas.

¡Pro mira qu’el freisno é un árbol elegante! A imaxe da cabana nel monte á solombra d’este árbol é das estampas máis guapas que poda haber. Y, aparte del ben que se tía al aveiro d’él, hai outra esplicación: a rama del freisno frádase y aprovétase a foya pra dar ás vacas condo al último del brao el herba empeza a faltar. A leña tamén é apreciada, que dá un lume muito bon, y qué dicir da madera, dura y resistente, que s’usa pra fer mangos de ferramentas y, condo los había, xugos, eixes y rodas de carros.

El xeito das foyas compostas é el que ye dá esa traza peculiar á redoma del árbol y é el qu’amaña ese efecto tan guapo da luz peneirada entre elas. As foyas son imparipinnadas, querse dicir, tán formadas por varios foliolos que nacen pariaos a os dous laos del eixe ou raquis, pro con ún foliolo na punta que fai que sían impares. Esos foliolos son lanceolaos y un pouco aserraos polas veiras.

Hai outra especie, Fraxinus angustifolia, que podíamos chamar freisno da foya dalgada, qu’é propia de máis al sur del cordal, pro queten poblacióis conocidas en Asturias, por causa del sou microclima, nel valle alto del Navia y dos ríos que van dar a él.

IMG_7193

Freisnos nel xebre entre dous praos cerca de Penanes (Morcín) (8/9/2015).

Deixamos a bioloxía y pasamos á filoloxía. Na evolución da denominación latina fráxinu ‘freisno’ al galego-asturiano, a vocal postónica desaparecéu: perdéuse el -i- (el -x- pronunciábase -ks-): fráksinu > fraks’nu. Despóis d’esa síncopa vocálica, el resultao puido manter el diptongo decrecente (fraisnu > freisno) ou perdelo (fraisnu > freisno > fresno).

A forma freisno recóyenla os vocabularios da Veiga, Bual, Monón y Castaedo (Ayande), Mántaras y A Roda (Tapia), y tamén ma deron na Grandela, nel mesmo conceyo. El de Ponticella (Villayón) rexistra fresno. El dato de freixo del estudio sobre a fala del Franco ten que tratarse d’un equivoco se reparamos na distribución territorial das variantes qu’imos ver.

Nas encuestas del ETLÉN (Estudio da transición lingüística na zona Eo-Navia) perguntamos por esta palabra porque sabíamos qu’era un fenómeno contrastivo entre el galegoportugués y el asturlionés. Neste caso, atopamos qu’el galego-asturiano vai col resultao asturlionés, con síncopa da vocal postónica, frente al resultao galegoportugués, freixo, que mantuvo el -i- postónico, palatalizóu y perdéu el -n-.

El ETLEN constata freisno nos puntos d’encuesta de Zreixido (A Veiga), Bustapena (Vilanova d’Ozcos), El Valín y Os Niseiros (Castripol), Mántaras (Tapia), San Xuyán (El Franco), Vivedro (Cuaña), El Monte (Navia), Poxos (Villayón), Armal (Bual), Pezós, Navedo (Eilao) y Corondeño (Ayande).

Sicasí, contra el oeste y el sur d’esa zona é fresno, con puntos d’encuesta unde conviven as dúas solucióis, como Zreixido y Armal. Este dato bualés de fresno ben sei qu’é un casteyanismo, porque ta en plena zona de resultaos con –ei-. Recoyémos fresno en O Chao (San Tiso d’Abres), A Garda (Taramunde), Teixeira (Santalla d’Ozcos), Labiaróu (Samartín d’Ozcos), Castro (Grandas), San Salvador (Ayande), y Valdeferreiros, Fandovila y Vilamayor (Ibias), neste último sito cua variante con rotacismo: frerno. Neste conceyo eu tamén apuntéi fresno en Mourentán.

IMG_6055

A rama del freisno vista al tresluz amaña un efecto ben guapo. Pódese ver a feitura imparipinnada das foyas.

D’esta volta, a esplicación del mapa de freisno nel atlas lingüístico del ETLEN danos el trabayo feito. Boto mao d’ela pra resumir el panorama d’esta palabra nel esquino noroccidental da península. Empezando pol asturiano, hai que dicir qu’os resultaos con rotacismo (frernu) tein continuidá pol suroccidente, nel Vau (Ibias) y Degaña, y hasta chegan a Los Argüeyos (Lión) y Casu. Pro as formas sin diptongo qu’hai nel metá sur del Navia-Eo (fresno) nun siguen nel territorio vecín d’asturiano occidental, unde dicen freisnu. Noutras partes del asturiano non solo se dá el rotacismo del -s-, senón tamén a perda: frenu. Hai máis variantes, unde s’atopan un feixe de fenómenos fonéticos variaos, tanto con diptongo decrecente (fleisnu, freinu, fleinu) como sin él (friesnu, freñu, frédenu, fresñe, freñe…).

Se miramos pral oeste, pódese comprobar qu’as formas de tipo asturlionés fresno danse na veira máis oriental de Galicia, en continuidá col área asturiana de fre(i)sno. Tamén úa forma frexo, sin diptongación pro con palatalización, ta recoyida en Courel (Lugo), y a variante freno constátase entre Ourense y Pontevedra. Nel resto da comunidá vecía a forma habitual é freixo, como en Portugal, anque hai partes na costa occidental unde se deu úa despalatalización y dicen freiso. Outras variantes danse nel suroriente y siguen pola zona de Siabra (Zamora), como afreixo y afereixo.

Costa caro ver un monte de freisnos, pro hai palabra pra referirse a esa realidá: freisnal, según apuntéi en Bustapena (Vilanova d’Ozcos). Outros xeitos de chamarye nel pasao quedaron na toponimia, con lugares como Freisnedo, nas parroquias de Miudes (El Franco) y Santo Miyao (Ayande).  Dalgún topónimo tamén nos fala de condo na zona, noutras etapas históricas, se dicía freixo, como un paraxe nos Coutos (Ibias), na veira del Navia, que se chama A Freixueira.

Recóyese en Tapia el término freisnuada ‘golpe’, con ese sufixo –uada tan típico del galego-asturiano pr’amecer a sustantivos referidos a partes del corpo que reciben un golpe ou ben a obxetos ou partes del corpo cos que se pega: cachuada, brosuada, cabezuada, chiscuada… Neste caso haberá qu’entender qu’a palabra vén d’un uso veyo de freisno como ‘palo de freisno’.

Galos (Linaria triornithophora)

Galos na veira del camín cerca de Viapará (Morcín). (3/7/2016).

A estas alturas del que sabemos das denominacióis populares das especies vexetales a naide ye ten que sorprender qu’úa pranta poda recibir máis d’un nome pra chamarye. Y nun falo de variantes d’úa palabra, qu’eso xa é conocido de sobro (y precisamente sempre recoyemos todas as que podemos): toume referindo a denominacióis diferentes de todo. É el caso dos galos (Linaria triornithophora), esas flores tan chamadeiras con esos picos pr’abaxo que s’asocían pola feitura cos páxaros, igual que pasa con outras especies vexetales como os conocidos como pitíos. El epíteto del nome científico, triornithophora, significa precisamente ‘tres cabezas de páxaros’.

Úa dificultá amecida á determinación del sou nome popular é que dalgúas das súas denominacióis úsanse pra especies d’outros xéneros ou familias. Costa caro entoncias poñerye un pouco de xeito al panorama fitonímico al hora de buscarye á pranta un nome máis ou menos estándar pr’aclaráremonos. É verdá qu’eso xa é labor de despacho y non tanto de recoyida de caleya. Pra ser ben, primeiro de tomar decisióis é bon ter primeiro muitos datos de campo. El problema é que pouca xente s’ocupóu nestos anos de recoyer vocabulario y agora chegamos un pouco tarde: eran a xente veya a que máis sabía, y a esa, nos tempos modernos, nun ye daban muito asenso. Nun sei se xa lo teño dito aquí dacondo: os veyos qu’entrevistéi nos anos 80 del siglo pasao sabían muito máis da lingua tradicional qu’os veyos d’agora (dos que vou camín de formar parte…). Así y todo, todo dato actual é importante y nun se pode perder oportunidá ningua de recoyelo.

Os galos, qu’en casteyano conócense como gallos, pajaritos ou conejitos (outra vez as comparanzas con animales), son prantas que florecen na primavera y brao. Ademáis Linaria triornithophora é un endemismo del noroeste peninsular, querse dicir, que namáis se dá nesta zona. Ta bon de ver nos valaos y suqueiros, y nas veiras dos montes. As flores son violeta ou rosa, abrancazadas dacondo, col gorgoleiro amarelao, y tein un pico pra baxo, pouco curvao, qu’é máis largo qu’el resto da corola. Nacen en peteiros nel pico da pranta al pé das foyas, que son pequenas y lanceoladas, en verticilos, querse dicir, en grupos de tres a cinco á mesma altura, cada pouco.

Costa caro escoyer úa denominación pra titular esta especie porque os nomes tán mui repartidos pola xeografía del Navia-Eo y ás veces conviven dous nun mesmo sito. Outra vez os vocabularios son mui pouco falangueiros, así que vou basarme sobre todo en datos inéditos recoyidos por min.

Alredor da comparanza cos galos, ás veces cua forma palatalizada propia del metá oriental y ás veces col diminutivo, recoyín as denominacióis de galos en Vilarín (Castripol), gallos en Andés y na villa de Bual, galíos en Serantes y Casarego (Tapia), y gallíos en Lloza y Ortigueira. Hai que recordar, como xa se víu, qu’en galego-asturiano tamén se pode usar esta clas de denominación pra outras prantas con flores de feitura chamadeira, como el ortiga mansa (Lamium maculatum) ou os pitíos, del xénero Rhinanthus.

Peteiro de galos na veira d’un monte en Mántaras (Tapia) (15/7/2012).

En Arbón (Villayón), chámanyes gallíos de mel. Y é qu’os nenos chupaban el piquín que ten a flor y d’esa dulzura amañáronse outras denominacióis como a que recoyín nel meu vocabulario de Mántaras, herba del mel, ou a que me deron en Cartavio (Cuaña): meleira. Pral conceyo de Grandas danse outras variantes como estoupamelos (Penafonte) y chupamelos (na villa de Grandas), unde se mezcran as reices de verbos como estoupar ou chupar. Tamén en Grandas me deron a forma melíos. Hai que dicir qu’estos nomes relacionaos col néctar aplícanse ás veces a outras especies con flores que se chupaban.

Nel vocabulario de Ponticella (Villayón), chámanyes paxaríos, outra posibilidá de comparanza máis xeneral. Tamén ye dan este nome nun blog sobre El Valledor (Ayande) y dixéronme qu’era denominación usada en Cartavio y Ortigueira (Cuaña).

Y queda outro peteiro de nomes usaos tamén pra chamar prantas de flores de feitura aglobada como os estoupóis (Digitalis purpurea) y outras qu’imos ver máis adelantre, Aquilegia vulgaris. Tou falando de denominacióis basadas na comparanza cos calzóis, y ademáis cos calzóis que gastaría un cuco. Recoyín pra Linaria triornithophora el nome de calzóis de cuco en Llobredo (Cuaña) y Santalla d’Ozcos. Outra variante é calzóis del cuco, que me deron en Trelles (Cuaña) y Monón y Castaedo (Ayande). Tamén pode ser en singular, calzón de cuco, que me dixeron que s’usa en Marentes (Ibias). Alí unde al páxaro ye chaman cuquelo tamén cambía el nome da flor: dixéronme calzóis de cuquelo en Vilanova (Ayande) y Carbueiro (Ibias), y calzóis del cuquello en Monón y Castaedo (Ayande). A denominación calzóis de cuco tamén se dá, por exemplo, na Fonsagrada y na Pontenova, xa na provincia de Lugo.

Pro el cruce de nomes cos estoupóis dáse tamén al rovés. Al falar de Digitalis purpurea xa se señalóu qu’en puntos d’Ayande chámayes gallopos, úa referencia diminutiva a os galos qu’acabamos de ver pra chamar a Linaria triornithophora.

En galego as formas máis comúis, ademáis de galos y paxariños, son arreitó, reitó, arroitó, arroutó, routó… Tamén esporas, núa comparanza del pico da flor cuas espolas que se poin nel calzao pr’aguiyar el cabalo. É a denominación estándar en portugués: esporas-bravas. Como s’apuntóu, tamén se dan denominacióis relacionadas cos calzóis del cuco. Ás xa ditas hai qu’amecer formas como calzas de cuco y pantalois de cuco.

En asturiano danse dúas das posibilidades que xa se viron: dende gallos ou pata de gallu hasta calzones de cuquiellu ou flor del cuquiellu.

Escolanzo (Anguis fragilis)

Atopéi este escolanzo á tardía, nel brao, calecendo nel asfalto del Camín Veyo, en Mántaras (Tapia), y saquéiye fotos col móbil, así que nun ten muita calidá. Pro inda reluma col rubién.

Sempre que dou úa charla sobre cuestióis sociolingüísticas, sobre as clasificacióis das linguas y os criterios lingüísticos, y tamén os estralingüísticos, que se manexan pra eso, boto mao del exemplo del escolanzo (Anguis fragilis). Sigo muito a Ramón d’Andrés, que ten escrito lamar sobre esas cuestióis, anque él usa outros exemplos aparecidos. Al cabo, col caso del escolanzo el que busco é esplicar cómo ben veces as clasificacióis que fain os biólogos, con criterios científicos, nun coinciden cuas que fai a xente nel ámbito popular basándose en impresióis ou apreciacióis esternas (xa s’apuntóu tamén al falar dos limacos). Esta constatación, qu’é clara na Bioloxía, pódese tamén aplicar na Dialectoloxía prá clasificación da variedá lingüística del mundo ou, neste caso, del noroeste peninsular, qu’é pral qu’eu recurro al exemplo del escolanzo.

¿Por qué? Porque el escolanzo, ese reptil que tanto s’atopaba condo s’iba al herba, arrastrándose lixeiro entre a humedanza del verde, anque teña esa traza de colobra y muita xente pense que lo é, nun é úa colobra. En realidá é da familia das largatas y polo tanto clasifícase como elas nel suborde Lacertilia. Quen máis, quen menos, hoi todo el mundo pasóu pol sistema educativo y ten un feixe d’información al alcance. Y hasta sabemos que se chama lución ou culebrilla de cristal en casteyano. Por eso ben sei qu’haberá pouca xente que siga pensando qu’os escolanzos son colobras, pro dito queda. Son largatas sin patas, anque yes quede nel esqueleto un recordo das patías. Como as largatas, tamén el escolanzo pode perder a punta del rabo como un xeito de despistar a os enemigos. As súas presas, coscos y limacos, fain del escolanzo un bon parceiro pra quen teña un horto, así que nun hai por qué atacalos ou teryes medo ou noxo. Se yes pois el dido, poderán trabarte, pro tanto como poda trabar úa largata. Pouco, al cabo. Inda menos se femos caso da crencia popular de que, de todos os días da semana, namáis morden os venres…

¿Cómo ye chamamos en galego-asturiano? As publicacióis recoyen, ademáis d’escolanzo (Acevedo y Fernández, Bual, A Roda, El Franco, Eilao), as variantes escolancio (Ponticella, Bual, Castaedo y Monón, El Valledor), escolar (Mántaras), escolandro (Bual) y escónzaro (A Veiga, As Figueiras). El vocabulario d’Acevedo y Fernández recoye tamén el acepción d’escolanzo pra chamar a xente que nun hai quen la piye, que sempre amaña de desaparecer ou escurrir el bulto, y d’escolar apunta que tamén é un nome pra referirse al trasno. José Ramón López Blanco, que publicóu en 1986 un artículo con denominacióis que ye deron por toda Asturias, dá dalgús datos da zona del galego-asturiano: escolancio en Bual, Cuaña, Campos (Tapia), Tol (Castripol), Navia y Ponticella (Villayón); escolanzo en Bual y Cuaña; escónzalo na Veiga; escónzaro en Taramunde; y escancio en Ibias.

Pro inda se poden amecer máis puntos unde s’usan estas formas y hasta se poden dar outras variantes novas que nos deixen dibuxar miyor úa zonificación de resultaos. A máis datos en máis puntos, máis información pra sacar conclusióis. Pois meu dito, meu feito. A forma mayoritaria escolanzo tamén la constatéi nel Castro, Vilarín, As Campas, Piñeira y Tol (Castripol), Serantes y Acebedo (Tapia), Valdepares y Miudes (El Franco), Trelles, Lloza y Ortigueira (Cuaña), El Monte (Navia), Rozadas y Llaviada (Bual), y Cachafol (Eilao). Polo tanto, a zona coye búa parte del metá norte del Navia-Eo.

Completando os datos bibliográficos que xa se citaron cos datos que recoyín d’escolancio en Andés, a villa de Navia y Sante, ademáis d’en Eilao, Grandas y Penafonte, y en Tol (Castripol), compróbase qu’a zona d’escolanzo ten úa veira oriental (Navia, Bual, Eilao) unde se dan as dúas variantes y qu’hai puntos soltos unde tamén conviven. Y tamén se ve qu’a zona d’escolancio amaña úa franxa que la arrodía pol oriente y pol sur (Navia, Villayón, Ayande y Grandas), en continuidá xa cua forma del asturiano occidental escolanciu (qu’usan nos lugares naviegos de Santa Marina, Vigu y Tox).

A forma escolar ten pinta de ser un cruce por etimoloxía popular cua familia da palabra escola. Ademáis d’en Mántaras, tamén me dixeron que s’usa na vila de Tapia, así que se trata d’un resultao circunscrito a úa zona pequena d’influencia. Pro hai outro xeito de chamar al escolanzo que recorda tamén el ámbito escolar: escolante, dato que recoyín de xente de Grandas y de Sanzo (Pezós). Y xa se mencionóu outra variante de Bual, escolandro, con un sufixo despectivo, como pasa con melandro ‘porcoteixo’, del latín meles.

Citéi antias dalgús datos bibliográficos d’escónzaro, pro hai máis puntos unde constatéi a denominación y qu’enanchan el sou territorio conocido de distribución: Castripol, Barres y A Veiga dos Molíos (Castripol), Bustapena (Vilanova), Santalla, Ouria (Taramunde) y San Tiso d’Abres. Hai tamén a variante esgónzaro, con sonorización da consonante oclusiva, que recoyín na Veiga dos Molíos y en Piñeira (Castripol). Polo tanto, temos xa cuberta a parte que restaba del noso territorio nel estremo occidental, unde se ve el ámbito d’influencia de dúas vilas, A Veiga y Castripol, pra estender a denominación. Hai qu’aseñalar tamén el dato de qu’escónzaro y esgónzaro tán rexistraos na veira oriental de Lugo, en conceyos como A Fonsagrada, Burón ou Suarna.

¿Qué variantes máis se poden amecer contra el sur del occidente asturiano? En Ibias déronme as denominacióis escáncer, en Carbueiro, y escancio, en Tormaleo. Como un cruce d’estas formas col casteyano ángel hai qu’interpretar a variante escángel, recoyida en Castro y Zreixeira (Grandas), y escánger, dada por xente de Nogueiróu, Pelóu, A Airela y Viladefondo (Grandas). A forma escángel tamén ta constatada en dalgún punto da veira máis oriental de Lugo.

El escolanzo cansóu de que lo retratara y iscóu. Tampouco nun era un sito seguro pra él, nel medio del camín.

Xa s’apuntóu a continuidá das formas en galego-asturiano nos territorios vecíos tanto al leste como al oeste, pro el panorama en galego y asturiano é muito máis variao. En galego danse muitas variantes pra chamarye al noso reptil. Amañan ademáis úa xarta de cruces y evolucióis entre elas qu’é como sacar úa cereixa d’un montón: escáncer, escánzaro, escónzaro, escronzo, esgonzo, esgónzaro, cáncer, escance, escanzre, escáncel, escángel… Sobre estas formas, influídas pol verbo liscar ‘escapar’, tan relacionao semánticamente cua conducta habitual del escolanzo, amáñanse variantes como liscanzo, iscanzo, licácer, liscáncer, riscáncer, liscáncere, liscanzre, liscánciro, liscáncero, liscánzaro, liscoranzo, liscandre, liscante, lizcante, liscrán… Y aquí crúzase cua palabra alicrán, cua que tamén chaman al noso escolanzo: aliscrán, alcánger… Convén recordar tamén a denominación estándar del reptil en portugués: licranço. Pra rematar este recorrido polas variantes galegas, a consonante inicial líquida pode cambiar á bilabial oclusiva sonora: biscáncel, biscanzre… Y einda quedan outras denominacióis como vivirón, alguízaro ou esguízaro.

Se nos pintaban muitas as variantes en galego, el asturiano nun queda atrás (y eso qu’é muito menos territorio). Pode que sía das palabras que máis variantes ten nesta lingua (al pé das usadas pra chamar al amorolo, que tamén hai un feixe). Se las poño aquí todas xuntas de sutaque, daquén pode alouriar, así que, antias de presentalas, vén ben esplicar qu’en realidá todas esas variantes pódense xuntar en tres tipos principales. As variantes sobre escolanciu coyen todo el occidente y úa franxa sur hasta Cangues d’Onís, mentres qu’as variantes sobre esculibiertu son sobre todo da franxa central del territorio, superposta nel sur á zona d’escolanciu. Hai úa terceira zona, a oriental, de variantes sobre alagüezu que se superpóin en dalgús puntos cos resultaos das outras dúas zonas.

Da primeira clas son as formas escolanciu, esgolanciu, escolianzu y as variantes con metafonía (zarramento da vocal tónica por influencia da vocal final -u): escolenciu, esculenzu, esculinciuescurenciu y escurienciu. Da segunda clas, esculibiertu, esculibierzu, esculierzuesculigüerzuesculoabiertu, escaligüerzu, escalamuertu, escalamuerzu, escalagüertu, escalagüerniu, escalagüezu y escalagüérzanu. Da terceira, alagüezu, alagüez, alagüeru, alangüetu, alangüezu, elangüezu, algüezuallagüezu, alagüézanu, alabuézanualigüézanu, aragüez, arangüezu, arangüetu, erangüezu, aragüézanu, arangüézanu y oragüénzanu.

D’úa primeira oyuada vese qu’en todas as linguas que se comentaron hai un baile de reices y sufixos que se comparten y combinan. Nel caso del galego-asturiano, qu’é el que nos interesa agora, tou na fe de que todas as variantes parten d’úa mesma reiz, escol-, y as máis d’elas con un mesmo sufixo –anzo / –ancio al que se puideron amecer despóis outros sufixos.

Boto mao das hipótesis etimolóxicas de Xosé Lluis García Arias pral resultao asturiano escolanciu y pra outros sufixos. Él pensa que vén del latín colare ‘filtrar’, que deu un verbo colar que, en asturiano, tamén ten el acepción de ‘irse, desaparecer’. Aquí convén recordar el caso da denominación galega del reptil, liscanzo, unde de seguro que ten que ven el verbo liscar ‘irse mui apresa’. García Arias recorda que d’un composto latín excolare vén un verbo como escolar. É conocido en galego-asturiano como ‘recudir, quitar el augua’, ‘marchar, desaparecer el augua d’úa presa, d’un molín’. Polo tanto, nun costa caro pensar nesa relación del verbo escolar col idea de ‘sumirse, marchar, desaparecer’, igual que pasóu en casteyano con escurrir ‘recudir’, que tamén ten un uso pronominal de ‘irse, escapar’, ‘safarse’. É daqué que describe muito ben os movementos del escolanzo condo lo atopas entre el herba al segar.

En conto al sufixo –anzo ou –ancio, según García Arias, viría de sustantivar el verbo excolare col participio de presente latín: excolante ‘que marcha’. Despóis esa forma puido caracterizarse como masculina col sufixo correspondente y dar *excolantium. D’ei viría el noso acabo en –anzo (resultao popular) ou en –ancio (resultao semiculto).

¿Y qué pasa con escancio, escónzaro y variantes? A súa distribución territorial nel Navia-Eo é occidental y sureña, núa zona esta unde atopamos señales claros de que nun tempo, quizáis hai centos d’anos, ten habido perda del -l- intervocálico, condo en muitos d’esos conceyos hoi nun se perde. Xa se comentóu máis veces. É abondo con reparar na toponimia: en Bual hai Santoulaya, pro en Castripol hai Santaya y nos Ozcos, Santalla. Ou mirar pral Pacios (non *Palacios) de Vilanova, ou el Peizáis (non *Peizales) de Santalla. Pois col -l- d’escolanzo tuvo que pasar igual y ese resultao con perda da consonante líquida chegóu hasta hoi anque nel máis del vocabulario restante se mantuvera el -l-. Ta claro: escolancio > escoancio > escancio.

En conto a escónzaro, esa palabra esdrúxula tan chamadeira, hai que pensar pra ela na participación del sufixo diminutivo átono ´-ulus, un sufixo, como aseñala García Arias, qu’acabóu confundíndose con outros acabos como ´-aro, d’orixe latina ou grega, ou ás veces prerromana. Ei ta, por poñer outro caso, a palabra latina clocca ‘choca’ +´-ulus > chócaro. Ou el caso de demo, demontre, demóngaro… Pois nel caso del nome del reptil, é posible esta evolución: *excolantium + –ulus > *excolantiulus > *escoánzalo > *escoánzaro > escónzaro. A forma escónzalo, se nun é úa pervivencia del sufixo orixinal, pode ser úa confusión habitual entre consonantes líquidas. Y a variante con -g- (esgónzaro) é úa sonorización perfectamente normal, como pasa en asturiano con escolanciu y esgolanciu.

Limaco (Arionidae, Limacidae)

Limaco da especie Arion ater entre el herba en Vilarín (Balmonte, Castripol).

As clasificacióis que femos da realidá biolóxica os que nun somos biólogos sempre las imos basar na traza que tein por fora os seres vivos. Y de seguro que nos imos engañar. Claro, nun botamos mao como elos de criterios evolutivos y fisiolóxicos. Pasa nel caso dos limacos, esos bichos terrestres qu’intuitivamente describimos como coscos sin cáscara. A palabra limaco é mui pouco científica ou, por dicilo d’outro xeito, úsase popularmente pra especies mui heteroxéneas anque nos pinten mui aparecidas. A realidá biolóxica é muito máis arrevesada porque muitas especies de limacos qu’hai son el resultao d’un proceso evolutivo de mengua da cáscara que se deu independientemente en muitas familias de gasterópodos. Eso si, hai que reparar en qu’a perda é namáis esterna: a casca teinla por dentro ou, se acaso, poden mantela, pro mui pequena. El que se deu foi úa converxencia evolutiva: d’us contos antepasaos diferentes, chegóuse a ese feixe d’especies tan aparecidas qu’ademáis comparten os mesmos nichos ecolóxicos.

Se miramos as clasificacióis dos gasterópodos del orde Pulmonata (qu’eso son os coscos y os limacos terrestres, que tein pulmóis) y imos baxando (suborde, superfamilia, familia…), hai grupos unde tán clasificadas xuntas especies de coscos y de limacos porque el importante nun é se tein cáscara ou non. Pra identificar os limacos nel título escoyín namáis un par de familias, quizabes as máis comúis y reconocibles nel noso ámbito xeográfico, Arionidae y Limacidae, qu’engloban outro mañuzo grande de xéneros y especies. Á máis búa d’atopar se imos por un camín y chovéu ou se escarrapatamos nun feixe de broza nun horto, é Arion ater, un limaco grande que pode ser dende naranxa hasta mouro. Son bichos omnívoros que s’alimentan de carroña, cuito y cualquera materia vexetal descomposta. Esta especie trátase en realidá d’un grupo formao por dous: Arion ater y Arion rufus, que, a pesar del que diga el epíteto rufus ‘colorao’, nun ten que ver a color pra estremalos senón diferencias na feitura dos sous xenitales que deixamos pra os especialistas. Máis chama el atención outro ariónido, Geomalacus maculosus, qu’é pinto. Tamén é chamadeiro Limax maximus, da familia Limacidae. El manto (a parte detrás da cabeza que cubre dalgús órganos con úa laminía de cáscara interna) ten pintas como se fora un leopardo y el rabo é alistarao, con tiras escuras y claras.

Exemplar de limaco da especie Limax maximus, cuas manchas características nel manto y el rabo alistarao. Brañanoceo (Santuyano, Mieres).

Os limacos sempre trouxeron de cabeza a os labradores polos destrozos qu’amañan nas prantas nel horto ou nel eiro. A súa feitura y os sitos por unde se move, sempre húmedos y escuros, tampouco nun axuda muito a que teñan búa prensa. Quizabes por eso os diabrecos, us personaxes da mitoloxía popular que se cría qu’axudaban a xente ruía a fer malas accióis, tein feitura de limacos, según recoyéu Berto Álvarez Peña en Sarandías (Bual), nun artículo que publicóu na revista Entrambasauguas.

¿Qué datos temos sobre a denominación en galego-asturiano d’estos moluscos gasterópodos? A forma limaco recóyenla os vocabularios d’Acevedo y Fernández, A Veiga y Mántaras. A variante llimaco, con palatal inicial (na zona unde dicen llume, lleite, llobo), ademáis de recoyerse, como se dixo, en Sarandías (Bual), rexístranla Acevedo y Fernández y os vocabularios da Roda, El Franco, Bual y Ponticella, parroquia unde tamén s’usa a variante llumaco, qu’é a propia das parroquias ayandesas de Llago y Santa Colomba, según recoye el vocabulario de Castaedo y Monón. A estos datos podo amecer dalgús que recoyín: limaco nel Valín y As Figueiras (Castripol), Vilela (San Tiso d’Abres), Bustapena (Vilanova d’Ozcos), Santalla (Santalla d’Ozcos), Ouria (Taramunde), Grandas y Penafonte (Grandas), Eilao y Cachafol (Eilao), y Sanzo (Pezós); llimaco en Valdepares (El Franco), Vivedro (Cuaña), Rozadas (Bual) y Andés (Navia); lumaco en Tormaleo y Carbueiro (Ibias); y llumaco en Corondeño y Llago (Ayande).

A distribución das denominacióis en galego-asturiano podemos resumila esplicando qu’a parte meirande del territorio, a centronorte, é a de resultaos del tipo limaco (ou llimaco, na zona de palatalización). Pral sur atopamos resultaos cua vocal -u- na reiz: lumaco (y llumaco na zona de palatalización).

Quédanos un nome chamadeiro verdá, el que ye dan en Vilarín, na parroquia de Balmonte (Castripol): minaco, qu’é un cruce entre limaco y minoca.

En galego, limaco rexístrase en Cedofeita (Ribadeo), pro nesta lingua ta máis rexistrada a palabra col acepción de ‘limo que botan dalgús animales’. El xeito máis común y estandarizao en galego pra chamar os gasterópodos sin cárcara é lesma, con variantes como lesmia, lesme, lesmes, denominación que tamén pode sufrir fenómenos de rotacismo (lerma, lermia, lerme, lerne) ou d’interdentalización del -s- (lezma, lezme). Outro mañuzo de variantes que se cruzan entre elas amáñanlo palabras como alimacha, lagáchema, lamáchega, lamagacha, lemegacha, limigocha, lizmacha, lumacha, lumigacha, lurmigacha, miligacha, miligocha ou meligoxo. Y hasta ta rexistrao limiago, al xeito asturiano, en Viana do Bolo, na veira suroriental d’Ourense, apegao á Seabra zamorana.

Y é qu’en asturiano a forma más común pra chamar al limaco é llimiagu, cua variante con l.l- na zona centrosur y occidental. Tamén se dan nel asturiano occidental formas cua perda da consonante na sílaba final (l.limiáu). Outra variación pode darse na vocal da reiz, que sía con -u-, como na parte sur del Navia-Eo, y cuas combinacióis dos fenómenos xa comentaos na consonante del última sílaba, qu’incluyen el resultao oclusivo (l.lumiacu), el sonoro (l.lumiagu, llumiagu) y a perda (l.lumiáu, llumiáu). Outra denominación nel asturiano é a que leva outro acabo: llimaz. Na veira del territorio lingüístico asturiano máis achegada al galego-asturiano, en Santa Marina, Vigu, Vil.lapedre y Vil.labona (Navia), ta rexistrada a forma l.limacu. Outra posibilidá de variación en asturiano é que teña a vocal -a- na reiz (l.lamacu, llamiáu). Evidentemente, esta clas de variantes siguen contra el sur en Lión y Zamora con formas como llimiacu, llumiacu, l.limiacu, l.limayu… En Cantabria tán recoyidas denominacióis como llumiaco y lumaco.

Limaco anaranxao da especie Arion ater, cos cornos a medio sacar, entre a foya seca na Ferraúra (Santuyano, Mieres).

En casteyano tamén s’usa a palabra limaco, que ten traza de ser úa voz norteña, porque ta constatada como usada en sitos como Álava, Navarra, A Rioxa y Aragón. A denominación máis popular quizáis sía babosa, emparentao evidentemente col sustantivo baba, elemento definitorio da traza del animal. Así y todo, hai outras formas máis locales de chamarye que relacionan al gasterópodo con bóvidos: en Burgos, buey, y en Palencia, vaquilla.

García Arias supón pral asturiano llimia(g)u úa orixe nun hipotético *limacum, del latín limacem, mentres que llimaz viría directamente d’esta última forma. El noso limaco tamén viría d’ese posible *limacum. A palabra latina pra chamar a este bicho era limax, limacis. Xa os escritores latinos relacionaran etimolóxicamente limax con limus ‘basa’, ‘pouso del viño’, ‘cotra’, polo que tein de común todas estas acepcióis col idea da baba, del limo. É evidente a relación, anque dalgús refugaran esa hipótesis etimolóxica pensando que se trata d’un fenómeno d’etimoloxía popular. Según estudióu Julián Santano Moreno, esta relación semántica é común nun feixe de linguas d’Europa. Propón úa reiz indoeuropea *(s)leim ‘limoso’ da que virían palabras como el inglés slim ‘basa, limo’, el latín limus ‘basa’ ou limax ‘limaco’, el alemán schleim ‘mocayada’, el catalán llimac ‘limaco’, el casteyano limaco y as formas xa vistas del asturiano y el galego.

En galego-asturiano temos úas contas palabras máis d’esta familia lim– (y as correspondentes con llim– na zona de palatalización, que nun repito nos exemplos). Ta el verbo eslimar ‘esbarar’, qu’é el que che pode pasar se pisas un tarrén con limo. Este sustantivo, anque s’usa por exemplo pra os limos del augua parada, aplícase sobre todo á sustancia viscosa que botan pola natura as vacas en celo. Esta limitación del significao namáis ás vacas, sendo real, é un caso típico de diglosia aparecido al que se dá con palabras como fégado ou morrer. Xa se sabe: morren os cochos, non as personas, qu’esas mueren; y el fégado é el dos cochos, qu’el das personas é hígado. Como se comproba, é aplicao a os animales unde se mantén el vocabulario autóctono, mentres qu’el casteyano, con miyor consideración social, vai desprazando as formas patrimoniales condo nos referimos a realidades relacionadas cuas personas.

Al feito de botar el limo pola natura chámaseye limarse ou eslimarse, del que sal el adxetivo pra referirse á fema que ta nesa situación: limada. Úa superficie qu’eslima, qu’esbaría, pódese dicir que ta eslimúa, eslimosa ou eslimacuada. Tamén s’aplica este último adxetivo a úa persona mui esmirriada. Y un sito unde s’eslima é un eslimadeiro. A baba dos limacos é a limacada ou limacuada. Da familia da palabra tamén vén un apareyo de pesca, úa nasa pra pescar truitas que se chama limaqueira porque se poñía de cebo úa xarta de limacos ou coscos.

Xeixebre (Teucrium scorodonia)

Xeixebra1

Xeixebre florecido núa regandixa d’úa parede. Brañanoceo (Mieres) (16/7/2017).

As prantas sempre s’usaron como romedios pra os males. Nun me tou referindo al uso dos sous principios activos na farmacoloxía industrial, senón al conocemento tradicional das súas propiedades melecieiras, por exemplo, en fervidos ou en cataplasmas. Anque este conocemento, alomenos nel noso ámbito cultural, foi perdéndose pouco a pouco na tresmisión de veyos a novos, einda hoi se toma manzanilla condo dol a barriga y hai quen bota ciridona ás verrugas, por poñer namáis dous casos.

Cunto esto porque hai muitos anos faláronme en Argul (Pezós) d’úa pranta, a xinxebra, que se pañaba pra mulir os xatos porque se dicía que yes quitaba as lombrigas. Recoyera en Mántaras a palabra xeixebre y tamén me dixeran que s’usaba pr’acabar con esos parásitos intestinales, anque nun din identificao a qué especie vexetal se referían. El romedio d’estrar a corte cua pranta chamóume daquela el atención. Dudéi se sería efectivo deitarse derriba dos ramayos ou se sería máis ben porque se cuntaba con qu’os animales los comeran. En realidá pode ser que fora un recordo deformao pol paso del tempo. El caso é que despóis souben qu’é ben conocido el uso de Teucrium scorodonia (que d’esa especie me taban falando sin eu sabelo) pra luitar contra as lombrigas. El padre Sarmiento, estudioso da botánica, entre outras muitas disciplinas, escribíu que «en sólo el vegetal seixebra tienen los pobres una botica entera» y esplicóu que «la semilla, molida, y dada a los becerritos, los cura de las lombrices». Máis de 250 anos despóis, en Pezós seguía viva de dalgún xeito aquela tradición d’albeitres. Pro nun é namáis nel occidente d’Asturias ou en Galicia, evidentemente, porque son ben d’elas as fontes escritas que recoyen a propiedá melecieira da pranta contra ese parásito. Se botamos un oyo a vocabularios unde recoyen a palabra ou formas aparecidas, igual nun acertan con qué especie de pranta é, pro é habitual que mencionen el dato das lombrigas, cousa qu’axuda á súa identificación.

El xeixebre é úa pranta da familia inmensa das Lamiaceae que se dá muito en sitos avesíos, nas veiras dos camíos y ribóis con pedra. As foyas son entre triangulares y lanceoladas y a superficie d’elas é engurriada y con pelíos. Ten un aire á ortiga mansa (Lamium maculatum), anque ergue máis qu’ela y as florías, máis pequenas, salen todas nel pico da pranta y son brancas ou amareladas. Se la ulimos notamos un recordo al olor del amentón y, se degrumamos as foyas, recórdanos al ayo. Como pasa con outras muitas prantas, a súa venta en herboristeirías ta regulada pra evitar problemas: pola toxicidá da súa parte aérea ta prohibido vendela y namáis se deixa usala en especialidades farmacéuticas.

Xeixebre2

Chanteira de xeixebre nun ribón á solombra al pé d’un camín. Brañanoceo (Mieres) (22/7/2012).

Con un nome tan chamadeiro é palabra recordada en muitos sitos, anque, como se dixo, ás veces falta saber a qué especie se ta referindo. Os máis dos vocabularios de galego-asturiano publicaos nun repararon muito nela, así que boto mao de datos inéditos que fun recoyendo nestos anos y que se poden resumir nestas variantes qu’ás veces conviven nun mesmo sito: con palatalización ou non del s- inicial (xeixebre, seixebre), cua presencia na reiz d’un elemento nasal nel sito del diptongo (xinxebre) y cua creación d’un acabo feminino en -a (xinxebra). A forma qu’escoyín pra titular como principal, xeixebre, déronma en Tremiado (A Veiga), Obanza, El Valín y Trigo (Castripol), Mántaras (Tapia), El Chao das Trabas y Bargaz (El Franco) y Nadóu (Cuaña). A variante seixebre rexistréila nos Niseiros (Castripol), El Chao das Trabas y Villar (El Franco) y As Mestas (Cuaña). En conto a xinxebre, sentínlo en Ouria (Bual), mentres que xinxebra apuntéilo, como dixen, en Argul (Pezós) y tamén na Ovellariza (Vilanova) y Navedo (Eilao). Esta última forma feminina pinta ser a propia del metá sur del estremo occidental d’Asturias.

A palabra é común en toda Galicia, con variantes como seixebra, seixebre, xeixebro, xeixebre, seixébrega, seixubre, sinxebra, xinxebra y xenxébrega. Muitas fontes galegas, que teño medo que tían copiadas úas d’outras, identifícanla non con Teucrium scorodonia senón con outras especies del xénero Saxifraga que nun s’asomeñan en miga á nosa pranta y qu’avezan a darse entre pedras y penedos nel monte. Este xénero nun pinta ter ningún poder contra as lombrigas senón máis ben pra desfer os cálculos renales (a palabra latina saxifraga vén a significar ‘rachapedras’). Se a identificación botánica ta ben constatada con informantes populares, nun digo máis, y nun tería miga de raro qu’a mesma palabra s’usara pra especies distintas. Agora ben, estráñame que, sendo asina, nun haxa úa repartición xeográfica entre a zona unde s’usa pra úa y prá outra especie (como pasa, pro exemplo, nel caso xa visto da corriola nel occidente d’Asturias, unde pral metá máis oriental chámanyo a Convolvulus arvensis y Calystegia sepium, y pral estremo occidental, a Plantago lanceolata).

Se se trata d’un error d’identificación, pode buscarse a esplicación nel asomeñanza fónica que xa levara a Sarmiento a apuntar a posibilidá de que seixebra derivara del latín saxifraga. A partir d’ei puido vir a confusión col outro xénero vexetal.

Xeixebre3

Inflorescencias d’un xeixebre. Brañanoceo (Mieres) (22/7/2018).

Volvendo á filoloxía y á d’únde vén el nome de xeixebre, ta ruin de xustificar que veña del latín saxifraga. É posible prá reiz da palabra, porque saxum ‘pedra’ deu, alomenos na toponimia, formas como xeixo ou seixo, pro de frangere ‘rachar, romper’ nun pode vir el acabo xebre.

De seguro que quen empezara a ler estas renguileiras repararía nel asomeñanza fónica con outra palabra, tamén referida a úa especie vexetal: esa pranta asiática da que s’usa el rizoma ou tubérculo y qu’axina chegóu a Europa col comercio das especies. Falo del que se conoce como jengibre en casteyano, gingebre en catalán, gingembre en francés ou ginger en inglés. Antias que buscar a esplicación en saxifraga, García Arias quer miyor pensar, seguindo a proposta d’estudiosos como Coromines pral casteyano jengibre, nel latín zingíber ou zingíberi, lingua á que chegóu al través del grego dende el sánscrito sringavera ‘corno’ (pola forma del rizoma). Ei temos que buscar a orixe da forma xinxebre. Outra cousa é qu’a nosa palabra acabara usándose pra chamar úa pranta diferente, pro xa se ten visto casos de nomes qu’en latín designaban úa especie y os sous continuadores romances, por cruces ou analoxías ás veces desconocidos hoi, acabaron usándose pra referirse a outra (amorolo, labaza, cochín…).

El asomeñanza del xeixebre con outras lamiáceas levóu a que muitos la confundan con dalgúas especies da familia, como a xa mencionada ortiga mansa (Lamium maculatum). Eu mesmo m’engañéi cos primeiros datos que recoyera sobre a palabra nel Franco y por eso propuxera esa identificación nel vocabulario de Mántaras, unde me deran a forma sin identificar a especie. Y é verdá qu’en muitos sitos confúndenla ou danye un nome relacionao con lamiáceas aromáticas como esta. En galego chámanye por eso tamén ourego bravo, sarxa brava, amenta da cobra, salva brava ou salva bastarda. En asturiano, anque el padre Sarmiento diz a mediaos del s. XVIII qu’en Asturias chámanye gengebra (¿xenxebra, quizabes?), hoi nun se recoyen variantes d’esta clas, senón qu’as denominacióis actuales crúzanse cos nomes d’outras especies aromáticas: hortolana, hortolana montés, poleos… Pasa outro tanto nel casteyano, unde, aparte dos nomes d’orixe culta como camedrio (pola especie Teucrium chamaedrys) ou escordio (por Teucrium scordium), tamén se constatan denominacióis populares como salvia sencilla ou ortiga muerta.

Cascarín (Balanomorpha)

Cascarín apegao ás arribadas de Barayu (Valdés).

Nel brao andábamos todo el día polos ribeiros: A Ribeira Nova, Turbela, Salgueiriza, El Cántaro, As Poleas, Fontá, Burdeos, A Louxeira… Engarabitando y saltando de pedra en pedra, de mar vazo íbamos fendo treitos da costa hasta qu’un olga mui fonda ou úa parede mui lisa nos quitaba de seguir a nosa espedición costeira. Y fíamolo descalzos, qu’as alparagatas eran un estongo pra poder usar as maos na travesía. El cascarín das pedras unde batía el mar abrasábanos os pés os primeiros días, pro al cabo d’úas contas xornadas viaxeiras acabábamos aféndonos a aquel tarrén aroxo tapizao d’esos crustáceos pequeníos.

Y é que, anque pinte ser un molusco por tar sempre apegao ás pedras, en realidá el que chamamos cascarín (Balanomorpha) son especies de crustáceos con úa cáscaría que ten nel pico úas placas móviles qu’abren y pechan el opérculo. Por ese furao sacan os apéndices, os cirros, cos que filtran el augua en busca de plancton y detritus. Como viven na veira del mar, unde enche y vaza a marea, ou tamén nas pedras unde chisca, namáis poderíamos ver a súa actividá condo tán debaxo del augua. É entoncias condo abren el opérculo y sacan os cirros, que se moven pra piyar el alimento. Al quedar outra vez fora del augua, zarran ese opérculo con augua dentro pra nun quedar secos.

Identificamos estos crustáceos col suborde Balanomorpha, qu’engloba as familias máis conocidas que se poden atopar na nosa costa: Balanidae, Archaeobalanidae y Chthamalidae. Cos porcebes, el cascarín amaña úa infraclas, Cirripedia, que xunta esos crustáceos que nos pintan moluscos por tar agarraos as pedras. Se imos a un ribeiro del estremo occidental asturiano imos a poder atopar, dependendo del hábitat, alomenos tres especies, todas mui aparecidas, del suborde Balanomorpha: Chthamalus stellatus, a especie máis pequenía, que s’atopa na parte mediolitoral, unde baxa y sube a marea, y tamén na supralitoral, nas pedras unde chisca el mar; Semibalanus balanoides, que chega a ter un pouco máis de diámetro qu’el anterior y que tamén vive nas zonas intermareales, anque, se hai Chthamalus stellatus, sal en niveles por debaxo d’él; y Perforatus perforatus, máis grande, con traza d’un volcanín, d’hasta tres centímetros de diámetro, que vive na zona infralitoral, nel augua, sempre nun nivel por debaxo da especie anterior y qu’ás veces podemos ver apegao ás cáscaras de dalgús moluscos ou de gasterópodos. Evidentemente, al nun teren interés comercial ou práctico, nun s’estreman as razas con outro nome popular que nun sía el de cascarín pra todas elas.

Emilio Barriuso, nel sou Atlas léxico marinero de Asturias, recoye a mesma denominación, cascarín, en todos os portos qu’encuestóu nel estremo occidental d’Asturias: As Figueiras, Tapia, El Porto y Ortigueira, anque neste punto tamén recoyéu a denominación de raña del penedo. Outros datos que me deron en Ortigueira señalan el uso de raña a secas, tamén aplicao a os peteiros de porcebes mui pequenos. Sentín en Mántaras a forma cascarón, denominación que me deron ademáis en Llóngara y Valdepares (El Franco). En Castripol déronme el dato de cascarín.

Pódese estremar a feitura tubular qu’amaña el cascarín condo tán muitos exemplares apeteiraos. Praya de Barayu (Valdés).

Según Barriuso, cascarín é forma que s’usa hasta L.luarca y a partir d’ei contra el leste tamén aparecen outras denominacióis como cáscara, raspa, costra, sarna, cascayu, llámpara y, xa na punta máis oriental, en Llanes, coral. Se miramos pral oeste, d’esta volta nel estudio sobre flora y fauna marítima de Galicia de María do Carmo Ríos Panisse, tamén na costa de Lugo ta recoyido el nome de cascarín, en Foz y Burela.

El nome que se ye dá en galego-asturiano nun precisa de muitas esplicacióis: é un diminutivo (ou aumentativo) de cáscara: cascarín (y cascarón). A denominación de raña ten que ver col acepción que ten a palabra de ‘coda de cotra que s’apega a úa superficie’. Xa s’aseñalaron as denominacióis en asturiano de raspa, costra y sarna. Pois en sitos como Rinlo, Foz y Bares chámanye raña, raña da pedra, raña da pena ou roña do mar. A partir d’esa idea de coda ou d’arna naceron outros nomes galegos como sarrio, arneiro, arneirón, arneste ou arnesto. Y, levao al asomeñanza col corteyo da borona ou del pan en xeneral, tamén tán as denominacióis galegas de boroeira ou carolo. Outros nomes con motivación distinta son coco, cuco, craca, chifle da pedra, subiote ou solbitincho. Parente da esplicación de cascarín, en sitos de Galicia unde ás cáscaras yes chaman cunchas, é a denominación de cunchago.

A palabra balanus en latín significa ‘lande, fruto del carbayo’, ‘especie de marisco’. Esa comparanza pra chamar al crustáceo é a que se mantén en casteyano, lingua na que ye dan el nome de bellota de mar, pol parecido con úa lande.

Porcebe (Pollicipes pollicipes)

Porcebes núa regandixa das pedras d’Entrelouxas (qu’os marineiros chaman A Picuda), pra fora da praya da Palomba (Tapia).

Nel brao de 1990 anduven recoyendo a toponimia da parroquia de Tapia, que despóis publicóu el Academia da Lingua Asturiana nun librín. Pra os nomes dos ribeiros, pedras y postas faléi con marineiros veyos y pescadores de vara. Prestóume lamar comprobar cómo yes chamaban a úas pedras unde bate el mar al nordeste del Horro y das Cricas y que toda a xente de Tapia conocerá de sobra: As Porcebosas. Eu xa sabía qu’en Mántaras chamábanyes porcebes a os famosos crustáceos (Pollicipes pollicipes). Anque por culpa del peso que ten el casteyano sempre haberá quen pensa qu’eso son pronunciacióis incorrectas, el topónimo As Porcebosas era pra min úa demostración de qu’a pronunciación patrimonial einda se mantía nesas pedras chamadas asina por ser sito con muitos porcebes.

Digo esto porque os datos que dá el Atlas del Léxico Marinero de Asturias d’Emilio Barriuso, indispensables y valiosísimos pra esta cuestión, poden dar úa impresión falsa: recoye a forma porcebe en todos os portos da zona del galego-asturiano (As Figueiras, El Porto y Ortigueira), agá en Tapia, unde recoye percebe. Tuvo que tratarse d’un despiste na encuestación, porque eu sentín ben veces a forma porcebe a marineiros tapiegos veyos. A palabra tamén ta recoyida nos vocabularios de Mántaras, El Franco y A Veiga, unde rexistran ademáis a variante percebe. En Valdepares (El Franco) y na Villallonga, lugar da parroquia d’Andés (Navia), tamén me deron a forma porcebe.

José García, seguindo a Coromines, esplica a palabra como un derivao de pollicipede > polcébede > porcebe. A forma latina é un composto de pollex ‘pulgar’ y pes ‘pé’, porque a feitura del crustáceo asomeña un dido. Precisamente ye chamamos uña á parte branca qu’el porcebe ten nel pico y , al corpo mouro y cilíndrico que lo agarra á pedra. Esa uña, formada por úa serie de placas, defende al animal y tamén deixa que manteña a humedanza condo queda al descuberto al vazar a marea.

Pr’arrincar os porcebes, laboría qu’os porcebeiros chaman cavar, úsase a cavadoira, úa ferramenta con un pico del xeito d’úa espátula. É el qu’en galego chaman rasqueta y en asturiano, bistonza ou bistoncia.

Peteiro de porcebes na praya da Palomba (Tapia).

El Atlas de Barriuso recoye dalgúas denominacióis específicas del porcebe dependendo d’únde y cómo medróu, porque nas regandixas das pedras, unde nun dá el sol, ten el pé máis alargao y é menos sabroso. En Tapia, chámanye da sombra y nel Porto, aguarón. Al de pé máis gordo y duro chámanye en Tapia gavioteiro, como noutros puntos da costa asturiana, unde ye chaman gavioteru ou gaviotera. Evidentemente, ás gaviotas tamén yes gusta el marisco.

Ver os porcebeiros trabayando nas pedras unde bate el mar é abondo pra entender por qué é tan caro el producto. Este crustáceo é dos de precio máis alto y a súa captura aumentóu tanto qu’as autoridades tuveron que poñer temporadas de veda y topes de quilos y de porcebeiros por cada porto pra qu’a especie nun se descastara das nosas costas.

El avezo de comer os porcebes dáse tradicionalmente en Galicia y Asturias, pro, neste mundo unde se globalizan as delicatessen (pra os que lo poden pagar, claro), é normal que tían de moda en todos os sitos. Saber saben a mar, anque haxa quen pense que, pral que costan, nun é pra tanto.

¿Cómo se chaman os porcebes nas linguas vecías? En conto al asturiano, Barriuso recoyéu nel sou Atlas a forma porcebe en Veiga (Navia) y Ouviñana (Cuideiru), anque é xeneral a denominación con -e- na reiz: percebe. Na zona unde fain os plurales en –es (de faba, fabes; de casa, cases), a partir del plural percebes os falantes crearon un plural les percebes y, polo tanto, un singular perceba (pasóu igual con outras palabras d’este xeito y por eso en asturiano se diz una cacagüesa ou una picatosta). Y, neste xogo de variantes, tamén se creóu úa forma masculina, pro col sufixo -u típico d’este xénero: percebu y, por perda del -b-, percéu.

En galego, a forma máis común é percebe, anque tamén tán constatadas variantes como precebe, precebre, percebre… Aparte, rexístranse denominacióis como bota, pol xeito del crustáceo, y percebe mexón, percebe mexín ou mixote a secas, referido al que chisca el uña al zarrarse.

Pitíos (Rhinanthus angustifolius, Rhinanthus minor)

Pitíos da especie R. angustifolius nun prao de Penanes (Morcín) (13/5/2012).

As comparanzas das formas das prantas con outras realidades que nos arrodían deron pé a muitas denominacióis populares. Por poñer un caso, se as flores recordan de dalgún xeito a cabeza d’un ave, de seguro qu’ha a levar un nome relacionao con páxaros ou pitos. Como hai muitas especies que tein inflorescencias con esas características, podemos atopar a mesma denominación popular pra máis d’úa pranta, el que complica abondo tentar d’aclarar esa confusión aparente.

Esa comparanza dáse nel xénero Rhinantus, del qu’en Asturias temos dúas especies mui aparecidas pral non especialista: Rhinanthus angustifolius y Rhinanthus minor. Por esa asomeñanza, en galego-asturiano chamámoyes pitíos, pitas, pitías ou pitos. A denominación refírese máis ben ás inflorescencias, y d’ei el plural, pro al cabo é el nome popular que temos prá pranta. As corolas marelas das flores tein el xeito d’un casco nel labio de riba, mentres qu’el de baxo amaña tres lóbulos. Son mui característicos os dous rabíos azul escuro ou morao qu’asoman debaxo del labio de riba y qu’amañan, seguindo a comparanza, el pico da cabeza del pito que deu el nome popular. Outros, nel sito d’un pico, viron úa nariz: precisamente, Rhinanthus vén del grego rhís ‘nariz’ y ánthos ‘flor’. Sería como dicir ‘a flor da nariz’. As flores de R. angustifolius son máis grandes qu’as de R. minor, ademáis de teren el tubo curvao y el pico sobresalindo muito, non como en minor, qu’é mui nacho. Al ser úa pranta qu’hibrida muito, ás veces poden tar malas d’estremar as dúas especies.

Os pitíos vense muito nos praos que se segan y nas veiras dos camíos. É úa pranta hemiparásita, querse dicir, que se pode amañar pra fer a fotosíntesis y alimentarse de sou por si, pro que tamén vive dos nutrintes d’outras prantas. D’esa peculiaridá conocida polos labradores vein dalgúas das denominacióis populares que ten, como en casteyano, que, ademáis de chamarye cresta de gallo, tamén hai unde se conoce como matatrigo.

Nun hai ningúa información da pranta nos vocabularios de galego-asturiano, agá nel de Ponticella (Villayón), que recoye a forma pitíos. É el nome que tamén me deron en Cartavio (Cuaña), cua variante en feminino, pita ou pitía, pr’aquelas prantas máis pequenas y con menos flores nel pico. En Marentes (Ibias), chámanyes sin el diminutivo: pitos.

Peteiro de pitíos nun prao, con dalgús arbanzolos detrás. Penanes (Morcín) (13/5/2012).

Hai outro detalle chamadeiro da especie: condo madurece a flor, el fruto amaña úa cápsula cua semente dentro que ruxe al axenegala. Por eso ye chaman en muitas linguas col nome del ruxerruxe ou ruxideiro dos nenos pequenos (en inglés, rattle; en alemán, klappertopf). A denominación prá pranta que me deron nel conceyo de Grandas ten que tar relacionada con eso, porque se trata d’un diminutivo de cáscara: cazcarolo, na vila, y cascarolo, en Penafonte. Pode que sía esa a pranta sin identificar chamada cascarolo en conceyos del oriente de Lugo como Navia de Suarna ou Cervantes.

Como se dixo, os nomes populares, al referírense ás flores ou a os frutos, avezan a ser en plural, anque nos vocabularios pode pasar qu’os autores regularicen a entrada en singular. En asturiano tán recoyidas formas como gallu, pitu, pitín, paxarina, centella, centellón, cascabel ou ruxidor, unde se ven as dúas motivacióis: a da forma y a del ruido.

En portugués chámase crista-de-galo ou galo-de-crista y en galego nun atopéi máis datos que crista de galo, anque é úa denominación compartida con outras especies que recordan esa feitura. Al nome pinta qu’axuda a feitura del peteiro qu’amaña a pranta nas inflorescencias, con brácteas (as foyas apegadas á flor) das veiras aserradas y alargadas que poden asomeñar úa cresta.

En casteyano, ademáis del nome xa visto de cresta de gallo, úsanse outras variantes que cambían el ave protagonista, como cresta de gallina ou cresta de pollo. Tamén ye chaman chumpa. Relacionao col asunto del ruido, tán denominacióis como rugidera, badajosa (ben sei que por comparanza col badayo da campá), barajosa, cascarita, cascabelera, cascabeles

Sapagueira (Salamandra salamandra)

Sapagueira núa acera del Cristo (Uvieo) al escurecedín despóis de chover.

Hai un conto en asturiano de Milio Rodríguez Cueto mui chocante (y maxistral, como é avezo nél) titulao «La engarradona» unde fabula col aparición d’un isla delantre da costa occidental d’Asturias. Pol xeito alargao que ten vista dende el aire, axina ye sacan un nome y ei empeza el xareo: os galegos chámanye A Pinteguiña y os asturianos, La Sacaverona, mentres qu’os d’entre el Navia y el Eo queren chamarye A Sapagueiría. Y hasta salen us reintegracionistas que defenden el nome en portugués, A Salamandrinha. El relato, del ano 2005, é úa parábola irónica sobre as amarregas mediáticas qu’houbera a miudo entre Asturias y Galicia por causa del debate lingüístico, pro se lo trouxen aquí é porque é mui al xeito pra reparar na variación xeográfica qu’hai nas denominacióis populares de Salamandra salamandra. Efectivamente, os nomes máis estendidos en cada zona son estos tres que nos presenta Milio R. Cueto: en Galicia, píntega; nel estremo occidental asturiano, sapagueira; y nel resto d’Asturias, sacavera.

A denominación de sapagueira piya cuase todo el territorio unde se fala galego-asturiano. É a forma que recoyen os vocabularios d’Acevedo y Fernández, Mántaras, A Roda, El Franco, A Veiga, Bual, Eilao, Ponticella, y Castaedo y Monón. Tamén Lorenzo Rodríguez-Castellano la recoye en Berducedo (Ayande). Eu xuntéi datos orales de Serantes (Tapia), As Figueiras, El Valín y Vilarín (Castripol), Vilela (San Tiso d’Abres), A Ovellariza y Penacova (Vilanova), Santalla, Penafonte (Grandas), Carbueiro, Mourentán y Santolín (Ibias), Sanzo (Pezós), Cachafol (Eilao), Andés (Navia), Vivedro (Cuaña) y Valdepares (El Franco). En Tormaleo (Ibias), nel esquino máis suroriental del noso occidente, dicen sacaveira, en continuidá cua denominación que ye dan na Estierna, territorio vecín, tamén ibiano, pro de fala asturiana. Seguindo contra el leste nesta lingua, en Cangas recóyese tanto sacavera como sapaguera. Nel norte del Navia-Eo, a transición é diferente nas terras vecías de fala asturiana: nos vocabularios de Tox y de Santa Marina y Vigu, recóyese sapaguiera, con ese sufixo feminino tan característico da fala d’esas parroquias naviegas de Vil.lapedre y Veiga, mentres qu’en Valdés y Tinéu a denominación popular é sapaguera. Según a bibliografía, hai qu’avanzar máis contra el leste, hasta Pravia ou Salas, pr’atopar datos de sacavera, qu’é a forma máis estendida pol resto d’Asturias y hasta pol norte de Lión, unde tamén ye chaman sacaruela, vaquiruela ou vaquigüela. Máis al sur, en zonas de fala asturlionesa como Aliste ou Seabra (Zamora), úsanse denominacióis como salamanquesa, salamanca ou salamántica.

Volvendo á literatura, d’esta volta en galego-asturiano, vén muito ben recordar un conto de Belén Rico Prieto, «El cuspe das sapagueiras», unde a escritora veigueña bebe da tradición popular del medo a estos bichos pra crear úa historia mui guapa que contradice esa crencia. É verdá qu’a xente del medio rural aprendéu a teryes noxo y respeto ás sapagueiras porque sempre se dixo qu’eran peligrosas, que mordían ou que nun se podían tocar porque tían úa baba que queimaba el peleyo ou fía bóchigas. Dalgúas afeccióis cutáneas como el coxiyo pensábase qu’eran por culpa d’entrar en contacto con bichos como a sapagueira. Mesmamente, el etnógrafo Alberto Álvarez Peña recoyéu en Fonteta (Ayande) a crencia de que pra curar a súa mordedura había que matala y queimala na lareira pra despóis refregar a mancadura cua cinza. Toda esa peligrosidá é falsa: son bichos inofensivos. É verdá que pra defenderse d’outros animales bota úa sustancia tóxica polos poros del corpo y pode cuspir, pro namáis provoca enritación se despóis de tocala esos didos van a os oyos ou a boca. Y tampouco nun morden, que nun tein nin dentes nin veleno na boca. Outra cousa é qu’os sous oyos saltóis y a súa coloración tan chamadeira, marela y moura, relumando entre el herba moyada, poda meter tarrexido a daquén.

Sapagueira con un tono máis escuro de marelo, nel mesmo sito.

Nun ta de máis recordar qu’a sapagueira é un anfibio, non un reptil, a pesar da súa traza aparecida a úa largatixa. É un bicho d’avezos máis ben nocturnos, anque tamén se pode ver de día, en ambientes húmedos, como despóis de chover: na ciudá sal pras aceras que tán al pé de zonas de terra. Hai dúas especies en Asturias, a común (Salamandra salamandra) y a del rabo largo (Chioglossa lusitanica), qu’é pequenía, con outra coloración menos chamadeira; trátase d’úa especie muito máis escasa qu’é un endemismo nel noroeste da península ibérica.

Según García Arias, a parte final da palabra sacavera vén del latín varius ‘pinto, de muitos colores’. Podía buscarse nel verbo sacar a esplicación á primeira parte del nome, pro iba ser ben rara a combinación verbo + adxetivo pra formar a denominación del noso anfibio. Por eso el estudioso tebergano pensa que sacavera é en realidá un derivao posterior (por cruce con sacar y saco) de sapaguera, que sería úa evolución d’un orixinal *sapavera ‘sapa pinta’.

As denominacióis galegas son variadas, ademáis de píntega. Tamén na parte máis oriental de Lugo ta constatada a forma sapagueira, igual que pasa con sacaveira, que se recoye en sitos tan achegaos á nosa zona como Mondañedo ou A Ribeira de Piquín. Outros nomes usaos en Galicia son becha, bicha, pinchorra, sacarrancha, saramaganta, salamántiga ou salamanca. En Portugal, ademáis de salamandra, usan variantes como salamântega, saramântiga, saramela ou saramaganta.

En conto al casteyano, a forma estándar de salamandra nun nos pode esconder qu’hai outras denominacióis populares como tiro, común en Andalucía. Como xa se ten apuntao, en casteyano temos a complicación de qu’ás veces consideran variantes dialectales palabras de territorios de Lión, Zamora ou Estremadura qu’en realidá pertenecen á zona del asturlionés ou del galego-portugués. Por eso costa caro saber se dalgúas denominacióis que se citan como variantes casteyanas son de territorios claramente casteyanos dende el punto de vista lingüístico. Con esta salvedá, atopamos formas pra chamar al noso anfibio como vaquiruela, salamandresa, salamanquesa ou salamántiga, anque estas formas últimas cua reiz salaman– úsanse máis ben pra outros bichos como a largatixa d’augua (Triturus spp.) ou tamén pra Taurentola mauritánica, un reptil que nun lo hai en Asturias.

En dalgúas das denominacióis vistas ta claro el cruce col nome da ciudá de Salamanca. Coromines y Pascual esplican esa interferencia porque xa dende últimos da Edá Media había alí universidá y a xente pensaba qu’era sito d’actividades nigrománticas, unde s’enseñaba maxa. Como a sapagueira sempre fora un animal asociao al alquimia medieval, envolta nun feixe de supersticióis, esa confusión entre salamandra y Salamanca deuse fácil.

Cangrexo (Pachygrapsus marmoratus)

Cangrexo na praya de Penarronda (Castripol). Pode verse a feitura cuadrada del casco.

Se pasiades por cualquera porto de mar, condo a marea ta vazando, ides a ver nas escaleiras al pé del augua ou entre as pedras un feixe de cangrexíos que, se nos achegamos, han a marchar axina esconderse. Se mirades nas regandixas, alí tán elos, botando úa espumía pola boca y mirándonos cos sous oyos, ún a cada esquina da cara. Anque hai úas contas especies de cangrexos qu’avezan a recibir ese nome xenérico, escoyín esta denominación pra referíremonos a Pachygrapsus marmoratus, porque as outras especies, anque poden recibir a etiqueta xeneral de cangrexo, tamén tein en galego-asturiano outros xeitos de chamarye máis específicos dos que podemos botar mao pra diferencialas. El noso cangrexo estrémase ademáis por ser das patas anchas y estrapeladas, y por ter el casco cuase cuadrao y tirante a brando. A color pode variar, máis ben escura y amarronada, ás veces con pintías verdes.

El noso cangrexo páñase muito pra usalo como cebo pra pescar con vara, porque ser nun é comestible. Tamén se poden ver ás veces gaviotas comendo nelos na barba del augua. El Atlas léxico marinero de Asturias, d’Emilio Barriuso, é a fonte máis completa pra consultar a súa denominación nos portos marineiros del estremo occidental. Nas Figueiras recoyéu cangrexo mulieiro ou cangrexo del molín; en Castripol, pixacán ou muxacán; en Tapia y Ortigueira, cangrexo; y nel Porto, cangrexa. Evidentemente, en cada porto cada especie de cangrexo recibe un nome diferente pra poderen estremalas d’outras aparecidas, normalmente de Carcinus maenas. Por exemplo, condo nel Porto ye chaman cangrexa, é porque a denominación en masculino xa la tein reservada pra esa especie. Pasa igual nas Figueiras, anque neste caso el sistema nun é cambiar el sufixo, senón poñerye un adxacente: molieiro ou del molín. Nun sei cuál é a razón da denominación figueirola, agá que sía que se pescaba muito nas Acías, unde hai un molín de marea ben chamadeiro nun entrante da Ría del Eo conocido como El Mar Pequeno. Se miramos pral outro lao da Ría, en Ribadeo, frente por frente das Figueiras, tamén alí hai un molín de marea. Pois ben, nun sei se é casualidá ou esto confirma a hipótesis, pro a Pachygrapsus marmoratus chámanye cangrexo do muín (cua perda del -l- intervocálico propia del galego, pro col acabo en -ín típico del asturlionés).

El atlas de Barriuso nun recoye outro nome que me deron nas Figueiras, matahomes. Relacionábanlo alí con que nun é comestible, pro Ríos Panisse, a estudiosa que recoyéu a zoonimia marítima de toda a costa galega y que tamén apuntóu este nome en Ribadeo, pensa qu’é úa denominación humorística polo gafo qu’é el bicho. Y é verdá que condo lo ques coyer axina che bota a capadoira, uña ou zanca (qu’asina chaman ás pinzas dos crustáceos en galego-asturiano), tentando de pelizcarte. El nome de matahomes tamén pode ter que ver con outro tipo de denominacióis que ye dan en galego, como ardecasas ou queimacasas, qu’a estudiosa relaciona col xeito que ten el bicho de fuxir axina a esconderse, como se fora un criminal qu’escapa despóis de fer das súas.

Ríos Panisse recoye en galego a variante de queimacás, que supón un cruce posterior col plural del can, porque súa aparecido. Y tamén canexa, que pode ser un despectivo de can favorecido pol asomeñanza con cangrexa. Así y todo, é chamadeiro el aparición d’ese animal nas denominacióis galegas, como pasa nel nome de muxacán ou pixacán que ta constatao en Castripol.

Como se víu, el nome de cangrexo en galego-asturiano úsase pra outros crustáceos aparecidos, pro os máis dos vocabularios nun entran en matices y definen a palabra como ‘cangrejo’, sin máis. É el caso dos del Franco, A Veiga (Xoán Babarro recoye neste conceyo a variante cangarexo) y A Roda. Eu nel de Mántaras identifiquéilo como Pachygrapsus marmoratus, porque a outra especie tamén ben conocida, pro comestible, Carcinus maenas, chámanye zampeña. É a mesma diferenciación qu’hai en Ortigueira (Cuaña) y que me deron en Serantes (Tapia) y Andés (Navia).

El mesmo cangrexo por delantre. Pódese ver a colocación característica dos oyos nesta especie nas esquinas del casco.

En asturiano el término cangrexu ou cangarexu déixase pra Carcinus maenas. Prá nosa especie quérense miyor denominacióis variadas dependendo dos puntos da costa: chancle, costarañu, sapa (denominación típica de Xixón), sapu, mulata ou cámbaru, y hasta en Avilés ye chaman tamén cabo de mar, pola traza que ten d’andar de patrulla velando pola veira. Aparte, hai portos unde usan el nome de pealla, denominación que tamén ye dan al andarica. El nome de cámbaro debéu usarse noutro tempo nel estremo occidental asturiano, como deixa ver el ribeiro de Llóngara (El Franco) que se chama Cambaredo ou el barrio d’Ortigueira conocido como El Cambaral. Todos son abondativos d’esa especie: viría a significar ‘sito unde se dá muito el cámbaro’.

Al nun ter interés comercial, a denominación estándar en casteyano varía. Aparte dos muitos nomes que recibe en cada porto de mar, vén usándose como etiqueta xeneral a de cangrejo corredor ou zapatero. En galego queren miyor formas a partir de cangrexo ou carangexo máis un adxacente: cangrexo de terra, do demo, do muín, de san Antón, gafe… Y, como resultao, ás veces queda solo el adxetivo: demo, gafe. Tamén recibe outras denominacióis: galo, baieta, cholito, ferreiro, labia… Xa se falóu de nomes como ardecasas, matahomes ou queimacasas, pro hai outras variantes galegas como casarde ou queimaconas.

Coromines y Pascual supóin qu’a palabra casteyana cangrejo é un diminutivo d’úa forma romance cangro, que viría del latín cancer, cancri ‘cangrexo’, ‘tumor canceríxeno’. Pra estremallo del mal y referirse al crustáceo, trunfaría a forma sufixada. Todos os estudiosos consideran que palabras das linguas vecías como cangrexu, cangrexo, caranguexo y el portugués caranguejo son adaptacióis fonéticas veyas da forma casteyana (dalgúas xa aparecen en escritos del siglo XIV). É que se non ese diminutivo tería que dar resultaos autóctonos del tipo *cangreyu, *cangreyo, *caranguello... A realidá é qu’el sufixo -exo, anque poda ser úa adaptación del casteyano, creóu abondos derivaos en galego-asturiano: amarrexo, cortexo, grandexo, lugarexo, portexo, soutexo, zagalexo

Palabras como el galicismo chancro ‘úlcera provocada pola sífilis’, el galego cancro ‘cáncer’ ou el asturiano cáncanu ‘cáncer’, ‘persona ou animal veyo’ tamén proceden del étimo cancer. Como se pode ver, a palabra cáncer pra referirse al mal é un cultismo coyido del latín.

Deixéi pral final outra acepción en galego-asturiano da palabra cangrexo que s’usa nos conceyos costeiros del occidente. Asina chamaban ás cuadriyas de falanxistas que nos últimos meses de 1936 se dedicaban de noite a buscar simpatizantes dos republicanos nas casas ou nas cárceles pr’asesinalos. Pinta qu’el nome vén d’un camión d’úa cetárea que tría un centolo pintao y qu’usaban un peteiro de falanxistas galegos pras súas andanzas pol oriente de Lugo y occidente d’Asturias, pro al cabo a xente chamóuye el cangrexo al coche siniestro que levaba xente anque os fascistas foran locales y non forasteiros. En Navia, sicasí, refírense a ese feito histórico como el centollo.