Folgueirón (Polypodium spp.)

Folgueirón nacido nel mofo del tronco d’un carbayo en Casielles (Uvieo) (2/4/2017).

Se miramos pra úa parede veya, é fácil que nas regrechas entre as pedras véxamos prantas especializadas nesa clas d’hábitat. D’úa d’elas, el couxelo (Umbilicus rupestris), xa se falóu aquí. Tamén hai ben razas de folgueira que nacen nas paredes. Úa das máis conocidas y que ten muitos nomes populares nel estremo occidental asturiano é el folgueirón (Polypodium spp.). Pódese ver tamén nas regandixas dos penedos, nos louxaos, nel mofo dos árboles y da terra. Da súa reiz salen frondes pequenas, normalmente de non máis d’úa cuarta de largo, cuas pinnas (as foyías en que se dividen as frondes) anchas, alargadas y separadas. Se yes damos a volta, pódense ver os soros redondíos y marelos, unde se guardan as esporas, en dúas fileiras a entrambos laos del nervio central de cada pinna.

Son trés as especies d’este xénero que se dan na nosa terra: Polypodium interjectum, P. cambricum y P. vulgare. Son mui aparecidas, anque as pinnas, dependendo da especie, poden ser acabadas en punta, arredondiadas ou máis oblongas, pro son as diferencias nel xeito dos soros as qu’axudan definitivamente á súa identificación.

Agá el vocabulario de Mántaras (Tapia), lugar unde dicen folgueirón, y nel de Ponticella (Villayón), unde ye chaman foleta, ningún outro estudio local del galego-asturiano reparóu nel nome popular d’este xénero de folgueira, así qu’hai que botar mao de datos inéditos. É ben aclarar qu’escoyín el nome de folgueirón como etiqueta xeneral porque é a denominación que recoyín en máis sitos y núa zona máis grande: dende Tapia (Serantes, Casarego, Mántaras, Salave) hasta El Franco (San Xuyán, Villalmarzo), pasando por Obanza (Castripol), unde el qu’apuntéi foi a forma folgueirón manso. A esplicación a este adxetivo manso pode tar en qu’el gao cómelo (cousa que nun fai cuas folgueiras grandes como Pteridium aquilinum, Dryopteris spp., Athyrium filix-femina…, das que xa falamos aquí). Asina me xustificaron folgueira mansa, el nome que ye dan en Villares d’Arriba, na parroquia de Tormaleo (Ibias). El que nun concuaya con esto é qu’en dalgús sitos del Franco recoyín a denominación de folgueira brava (Arancedo, El Caroceiro, Mendóis) ou folgueira montesa (Arancedo, El Chao das Trabas), querse dicir, con un adxetivo qu’é todo el contrario de manso. Volvo aló neste tema máis adelantre.

Os soros del folgueirón repártense a os dous laos del nervio central de cada pinna. Penanes (Morcín) (19/12/2015).

El demáis, vese qu’estos nomes populares pral xénero Polypodium amáñanse en galego-asturiano por contraste cuas folgueiras grandes, pras que se reserva a denominación común de folgueira ou, na zona nororiental, foleto. El xeito de diferenciar as folgueiras pequenas das paredes é amecéndoye á palabra un sufixo aumentativo (-ón), un adxetivo (mansa, brava, montesa) ou un adxacente. Esta terceira vía de formación del nome é a que se dá nas denominacióis folgueira da raposa, que recoyín en Molexón (A Veiga) y Vilarín (Castripol), y foleta de carrachos, que me dixeron nas Mestas (Cuaña), cua variante tamén de foleta carracheira. Nun atopo esplicación á presencia da raposa nel nome da nosa folgueira máis aló de tradicióis veyas xa esqueicidas, qu’é animal habitual na denominación de muitas prantas na península ibérica, y tamén en galego-asturiano pra referirse a os fungos con xeito de sombreiro (pan de raposa). En conto á presencia das carrachas na denominación popular, é verdá qu’é normal atopar estos arácnidos parásitos por detrás das foyas das folgueiras, pro andan por todas y non solo polas especies del xénero Polypodium. ¿Terá que ver entoncias cua disposición y feitura tan chamadeira dos soros nel rovés del folgueirón, que podan pintar carrachas nel imaxinario popular?

Como xa se víu cua denominación de foleta en Villayón y cuas de foleta carracheira y foleta de carrachos en Cuaña, na veira máis nororiental del Navia-Eo el nome fórmase por contraste con foleto, qu’é como ye chaman alí á folgueira. Neste caso, el que fain é amecerye á reiz folet– el sufixo feminino. Tamén constatéi el uso da forma foleta en Valentín (Cuaña) y nel Monte y Llamabúa (Navia). Máis chamadeira é a denominación de foleto, en masculino, que recoyín en Llobredo y Nadóu (Cuaña), unde usan a palabra folgueira pra chamar ás grandes. Estos dous lugares tán al pé da fronteira entre a zona de folgueira y a de foleto y, nel sito d’haber úa oposición folgueira/folgueirón (como fain na primeira zona) ou foleto/foleta (como fain na segunda), aquí a oposición faise deixando el término autóctono prá denominación xeneral y botando mao del que pinta empréstamo dos vecíos, foleto, pra chamar al xénero da folgueira pequena.

Pro einda temos en xogo outra denominación máis pra Polypodium spp., anque a reiz da palabra xa nun procede dos derivaos del latín filix (filictu > foleto, filicaria > folgueira). En Corondeño (Ayande) usan el nome de forceya (ou tamén forcea, cua cayida del -y- típica d’esta zona: abea, calea). En Cachafol (Eilao) chámanye fronceya. Y, pra completar este panorma de variantes, hai qu’amecer un par de datos del asturiano occidental: faceya en Tinéu y facecha en Cangas (unde dicen abecha, calecha, etc.). Todas estas formas tein en común as consonantes nel marxe prenuclear das dúas sílabas da reiz (f-, c-) y ese sufixo diminutivo –eya (< –icula), pro pinta que nelas pode haber cruces entre étimos diferentes.

As dunas da praya de Xagón máis achegadas a terra tán chías de folgueirón. Xagón (Gozón) (10/9/2017).

El étimo máis evidente é el de fronceya, que viría de fronza, del latín vulgar frondia (< frons, frondis ‘foya, ramaxe’). En galego-asturiano chámase fronza a úa xota ou guía d’un árbol y en galego ten el significao de ‘ramaxe dalgao del árbol, da xesta, das avías’. Polo tanto, con ese diminutivo fronceya taríase comparando el folgueirón cua rama ou as canías d’un árbol. A forma de Corondeño podería esplicarse por metátesis del -r- (fro– > for-).

Prá forma asturiana faceya é máis fácil pensar que sía resultao del latín fascis ‘mañuzo’ máis el sufixo diminutivo –eya (< –icula) xa dito (fascícula > faceya). En asturiano nun hai dificultades nesa evolución fonética: el grupo –sce-, –sci– pode dar pé a –c-, como en pacer (< pascere), faza (< fascia), facina (< fascina). Tampouco nun hai problemas col significao: as foyas del noso folgueirón veríanse como un mañucín qu’asoma nas regrechas das paredes. Ademáis d’estos nomes, en asturiano é mui común chamarye felecha, contraposto al felechu grande. Tamén hai outra denominación del asturiano occidental, concretamente en Somiedu, ben interesante: fleitariel.la brava, unde atopamos outro diminutivo distinto, –iella (equivalente al noso –ela, –ella, según a zona), amecido á reiz fleitar- (a equivalente al noso foletal) y col adxetivo brava xa comentao. ¿Por qué ye poin en Somiedu ese adxetivo? Porque hai outra folguería que sal nas paredes, Asplenium trichomanes, que ten as frondes pequenías y estretas, y as pinnas tamén mui pequenías y arredondiadas, que ye chaman alí fleitariel.la albar. Nesta denominación, albar pinta ter el sentido de ‘de búa clas’, ‘fina’. Pra esta especie nun conozo el xeito de chamarye en galego-asturiano, pro ocúrreseme pensar qu’esos nomes que recoyín pral folgueirón formaos cos adxetivos manso y bravo, que pintan tan contradictorios pra designar un mesmo xénero de prantas, poden tar falándonos de que nun tempo a xente estremaba máis d’úa especie de folgueiras d’esta clas usando manso pr’Asplenium trichomanes y deixando bravo ou montés pra Polypodium spp. Esos nomes recoyidos na actualidá serían el resultao d’úa confusión dos falantes entre dúas denominacióis pra folgueiras pequenas diferentes ou d’úa igualación con un nome namáis pra chamar al xénero máis común, Polypodium spp: nus sitos igualaríase con formas col adxetivo manso y noutros, con formas con bravo. Anque seguro qu’haberá sitos del Navia-Eo unde s’estremen esas razas de folgueiras pequenas, fáltanos ese dato, que podía confirmar ou refugar esta hipótesis.  

En galego, el nome que ye dan al folgueirón é fento, fenta, fenteira ou fento das pedras. É chamadeiro el nome portugués da pranta, fentelha, porque volvemos atopar el mesmo diminutivo qu’en fronceya, anque amecido á reiz fenta (< filicta).

Advertisements

Figueira (Ficus carica)

Figos einda verdes na figueira de Ca Diaguín, en Mántaras (Tapia) (11/7/2012).

A fruta era úa lambuada prá sociedá rural d’antano, unde el dulce nun era cousa de cadaldía como agora. Y, entre a fruta, os figos eran ben apreciaos, porque ademáis el anada ta pouco tempo nel árbol. As figueiras (Ficus carica) prantábanse al pé das casas, guardadas del vento, pra que, chegada a maduración, os figos tuvesen a mao y lonxe d’amigos dos frutos ayíos.

Se penso unde nacín, en Mántaras (Tapia), vénme el olor dulzón dos figos estrapelaos alredor da figueira da mía casa, que se prantóu en 1930, condo os amos volveron d’América. A os sous 87 anos, el árbol podía ser máis grande, se nun fora porque meu padre, pra que nun asolombrara muito a casa, cortóuye úa das dúas canas grandes que tía. Pro tamén se me renembra a figueira de Ca Estebanín y el sol entrando pola ventá da cocía peneirao polas foyas del árbol, que medrara col agua que salía fora pol pipelo del auguadeiro. Tamén me vexo enredando con outros nenos buscando gorrióis na figueira de Ca el Bourio. Al cabo, é un árbol sempre presente na casa, como el cabanón, a corrada ou a cortía. Veu ás nosas terras hai muito tempo: vén prantándose dende antigo y pinta que chegóu da zona mediterránea dende el sur da península ibérica.

A xente sempre fala de figos de San Xuan y figos de San Miguel, porque hai exemplares de figueira que son bíferos, querse dicir, que dan dúas anadas: úa al empezar el brao y outra al acabar este y empezar el outono. A primeira anada son frutos que saliron das flores femininas del árbol y que quedaron sin madurecer nel outono anterior. El que fain é madurecer cua primeira calor da primavera del outro ano. Son as brevas, moradas por fora, máis grandes y alargadas y menos dulces qu’os figos. A palabra breva vén del latín bífera ‘que dá dúas anadas’ (> bebra > breva). Tamén breva pode referirse a un tipo de cigarro puro grande y nel vocabulario da Veiga recóyese a espresión tar feito unha boa breva, querse dicir, ser un elemento de cuidao. Al árbol chámanye en galego-asturiano breveira, anque sía a mesma especie.

Tamén son Ficus carica os exemplares ventureiros que botan ademáis flores masculinas, normalmente árboles bravos que nacen nel monte, entre as penas, como as cabras. Son os que se conocen en casteyano como cabrahigos y en asturiano como cabrafigales (d’ei vén el topónimo Cabrafigal, lugar da parroquia naviega de Vil.lapedre).

En conto a os nomes de Ficus carica en galego-asturiano, son el resultao da evolución romance del nome latín del árbol (ficus) máis el sufixo típico pra os frutales: dependendo da zona, ben el sufixo galegoportugués (-eira), ben el asturlionés (-al). Recóyese a palabra figueira nos vocabularios da Veiga, Mántaras, A Roda, El Franco, Bual y Eilao. Nel de Ponticella (Villayón), figal, mentres que máis al sur, nel vocabulario de Monón y Castaedo (Ayande), recóyense as dúas formas. En Ibias dixéronme figal en Castaosa y Mourentán (nas parroquias de Sena y Seroiro, respectivamente) y figueira en Marentes. En Andés (Navia) dicen figueira, pro máis al leste, en Tox, na parroquia naviega de Vil.lapedre, dicen figal, según recoye el vocabulario publicao d’este lugar.

Figos maduros a primeiros d’outubre, al pé d’outros sin madurecer. Mántaras (Tapia) (7/10/2016).

Anque con estos datos xa se pode osmar el reparto territorial qu’hai entre os dous resultaos, podemos afinalo muito máis cua información que nos deu el ETLÉN (Estudio da transición lingüística da zona Eo-Navia), unde precisamente perguntábamos pola palabra. En continuidá con todo el territorio galego-portugués, recoyéuse figueira nos puntos d’encuestación de Vivedro, San Xuyán, Mántaras, El Valín, Zreixido, O Chao, A Garda, Bustapena, El Pato, Os Niseiros, Armal, Navedo, Pezós, Labiaróu, Teixeira, Castro y Valdeferreiros. Y recoyéuse figal nel Monte, Poxos, Corondeño, San Salvador, Vilamayor y Fandovila, en continuidá territorial cuas formas asturianas figal y figar. Polo tanto, xa sabemos qu’a fronteira entre os resultaos galegoportugueses y asturlioneses ta nel Navia-Eo: baxa en dirección norte-sur deixando prá veira oriental parte del conceyo de Navia y vai desviándose axeitín en sentido suroeste, quedando na zona de figal os conceyos de Villayón, cuase todo Ayande (na parte noroccidental pinta que convive con figueira) y cuase todo Ibias, cua escepción da parroquia dos Coutos y a parte que pega con Grandas por Marentes, que xa cain na zona del resultao figueira. Ese territorio de resultaos asturlioneses sigue contra el sur pol Bierzo (Lión) y Seabra (Zamora), y hasta entra en Galicia nel estremo sureste da provincia de Lugo y nel máis oriental d’Ourense.

Figueiras y figos deixaron dalgúa marca na fraseoloxía en galego-asturiano. Ún dos ditos populares, que, el demáis, é común cuas linguas vecías, é el que diz ¿Amigos? Pol tempo dos figos, usao pra dar a entender qu’el interés é a causa d’esa amistá y que dura tanto como el anada nel árbol. Al cabo, vén ser úa proba del apreciaos qu’eran os frutos. Acevedo y Fernández recoyen un ditame muito máis completo: Nel tempo dos figos somos amigos; en acabándose os figos, adiós amigos. Outro dito é el de Figos na figueira, farros na ribeira (en Mántaras tamén me dixeron a variante farros na farreira), que fala del tempo miyor pra pescar ese pexe (Symphodus melox).

Ben sei que por comparanza con un figo pequeno hai en galego-asturiano outras palabras cua mesma reiz: figueira ou figa é úa verruga nel teto ou nel ventre d’un res. Pra quitalas, antano atábanse con úa serda ben preta hasta que secaban y cayían. Tamén se ye chama figa (ou cigua) al amuleto d’acebache cua forma d’un puño.

Sitos unde ten habido muitos exemplares del noso árbol poderon dar pé a topónimos. Na nosa zona el exemplo máis conocido é el lugar pixoto d’As Figueiras, del que nacéu el xentilicio figueirolo. Pro hai máis lugares eonaviegos, como A Figueira (Cuaña), A Figueiría (Ayande) y, con outro sufixo diminutivo, A Figueirola (El Franco), equivalente al Figueiroa galego. Col nome del fruto, ta a famosa na contornada A Fonte del Figo, nel ribeiro del mesmo nome en Salave (Tapia).

 

Saltón (Caelifera)

Saltón nas dunas da praya de Xagón (Gozón).

El medio natural, máis antias qu’agora, sempre foi sito pra que nenos y nenas xugaran y conoceran prantas y animales. Os que nos criamos nas ciudades dos anos setenta nun tíamos qu’aguardar polas vacacióis nel medio rural porque nel barrio sempre tíamos cerca dalgún solar chen de maleza, dalgún prao ou dalgún regueiro qu’esplorar. Igual que fíamos con muitas prantas y flores, qu’arrincábamos, enxartábamos, esmiuzábamos, esfoyicábamos…, tamén os probes dos bichíos ou papóis que cayían nas nosas maos sufrían as nosas investigacióis. Aquelas patías, antenas ou alías, tan froxas y delicadas, eran demasiada tentación pras os nosos didos infantiles. Os desgraciaos dos saltóis, se los dábamos cazao, eran candidatos seguros. Alí taban pousaos núa herba y, condo ibas piyalos, ¡zas!, saltaban axudaos polas alas, con ese rumbido tan característico que fain.

Hai feixes d’especies diferentes ás que chamamos saltóis y por eso voume conformar con falar del suborde Caelifera pra identificalos en xeneral (baxando na escala taxonómica hai despóis superfamilias, familias, subfamilias, xéneros… hasta chegar ás especies, y eso vai sumando miles de razas distintas). Os celíferos pertenecen al orde Orthoptera y estrémanse d’outro suborde d’ortópteros aparecidos, os ensíferos, entre outras cousas, porque tein as antenas curtias y el fémur das patas traseiras mui nembrudo. Dos tres pares de patas que tein, é ese terceiro par traseiro el que yes deixa, axudaos polas alas, pegar esos brincos tan grandes cos que recorren os praos en busca alimento. D’eso viven, de mazcar nas foyas, non solo nos praos senón tamén nos cereales. Precisamente dalgúas especies dos celíferos qu’emigran en enxames desadormes de grandes, de muitos quilómetros cuadraos, poden amañar dexobeiros terribles na agricultura como os que temos visto ben veces en África.

Saltón malo d’estremar entre as herbas secas d’un prao en Viyadún (Castripol).

Os datos dos vocabularios de galego-asturiano sobre estos ortópteros nun son muitos. Nel del Franco recóyese saltamontes, mentres qu’el da Veiga rexistra as formas saltón y saltapayares. El d’Eilao dá tres denominacióis populares: saltón, saltamontes y saltapraos. Se lo completamos cos datos orales que puiden recoyer, pinta qu’a forma máis estendida é a de saltón, en orixe un adxetivo descriptivo da súa característica máis chamadeira (saltón, que salta). Constatéi este nome na Ovellariza y Bustapena (Vilanova d’Ozcos), Vilarín (Castripol), Castro (Grandas), Cachafol (Eilao), y Santolín, Marcellá, Tormaleo, Fandovila y Villarín (Ibias). Úa variante ben guapa é el xeito que tein de chamarye en Penafonte (Grandas): saltón d’alas. Nun sei se ese d’alas será un xeito d’estremalo d’outro bichín branco máis pequeno, conocido en galego-asturiano pol nome de saltón ou besa, que sal en carne salada como xamóis y toucíos. É en realidá el verme d’úa mosquía (Piophila casei) y ten a capacidá de saltar como un resorte, col que pode invadir outras pezas de carne.  

En galego a forma máis común pra chamar al noso ortóptero é saltón, denominación que tamén s’atopa en asturiano. Así y todo, nesta lingua querse miyor outra palabra, saltapraos, composta a partir del verbo saltar y del sustantivo da cousa que salta: os praos. É forma que, col dato d’Eilao xa dito antias y outros dous que podo amecer, recoyidos en Anlleo y Andés (Navia), pinta ser máis ben propia del metá nororiental del Navia-Eo, en continuidá territorial col asturiano occidental de Navia, porque tamén se recoye nel vocabulario de Tox (Vil.lapedre). En conto al nome de saltapayares que recoye el vocabulario da Veiga, apuntéi outra variante, saltapayales, nel Valín (Castripol). Un payal ou payar é a terra que tuvo de trigo ou centén y que se segóu. Nesos payales saltarían os nosos bichíos y eso valiría pra qu’houbera xente que los boutizara d’ese xeito. A forma casteyana saltamontes, como se víu, tamén ten presencia, nun sabemos se por casteyanismo ou é porque coincide asina nas dúas linguas. En Vivedro (Cuaña) dixéronmo en singular: saltamonte.

Colobrón (Arum italicum)

Fruto del colobrón nun valao al pé das arribadas en Viyadún (Castripol) (1/8/2017).

Condo nel brao íbamos ás amoras, entre os valaos sempre descubríamos cousas novas: papóis de todos os colores y granduras, arañas de traza amenazadora y, ás veces, úa pranta que, nun sei por qué, impoñía respeto: el colobrón (Arum italicum). Xa el nome poñía el peleyo de pita, porque as colobras sempre tuveron mala prensa na cultura tradicional. Quizabes pola feitura tan chamadeira que ten condo madurece, con esas bolías encarnadas arrodiando el rabo da pranta, a xente deuye ese nome que fai que se renembren ideas de peligro, d’amenaza. Y é verdá é qu’os frutos contéin sustancias velenosas, así qu’é miyor nun tocalos.

El colobrón aveza a salir en sitos nitrificaos, revoltos pol gao, en ribóis, valaos, al pé das paredes… Nel inverno vense namás as foyas, grandes, ás veces apintaradas, con manchas moradas ou d’un verde máis claro, y que tein forma de punta de frecha. Condo a pranta bota a inflorescencia, qu’é marela, as foyas arrodíanla amañando úa especie de conca, aparecida á das calas dos xardíos (as que chaman en muitos sitos col casteyanismo cuernos). Condo a inflorescencia madurece y se tresforma en fruto, queda nel pico como un recimo de bolías verdes que despóis van poñéndose marelas y al cabo coloradas. É el máis chamadeiro da pranta.

Nel vocabulario de Mántaras (Tapia) documéntase el nome de colobrón, pro os demáis vocabularios locales nun repararon nesa especie. A zona d’uso da palabra é meirande porque tamén me dixeron ese nome en dous puntos del conceyo de Castripol: Piñeira y As Figueiras. Outras formas que puiden recoyer oralmente siguen relacionando a pranta cua colobra: en Santolín (Ibias), comida de culobra y herba de culobra, mentres qu’en Serantes (Tapia), Vilarín (Castripol) y nas Figueiras dixéronme pan de colobra. Pol caso figueirolo, vese qu’é posible qu’haxa puntos unde conviva máis d’un nome prá especie, anque sempre cua colobra como denominador común. Nun é qu’ese reptil comese el fruto da pranta, que nun é vexetariano, pro a presencia da palabra xa é abondo pra funcionar como letreiro d’aviso de peligro. Este nome de pan de colobra é polisémico, porque se comparte en galego-asturiano con outras especies, como os fungos con xeito de sombreiro, que tamén chamamos pan de sapo ou pan de raposa. Con esas denominacióis é entendible que nun houbera el avezo de pañalos y fer úa tortiya con elos na tixela.

A forma da palabra colobra ou culobra é chamadeira en galego-asturiano porque, como noutros casos, el resultao amóstranos úa ponte evolutiva entre os resultaos galego-portugueses y asturlioneses. Al occidente del Navia-Eo temos cobra, cua perda del -l- intervocálico (el nome de cobra prá famosa colobra velenosa dos faquires é un empréstamo chegao al noso ámbito cultural a partir del portugués), y al oriente atopamos culuebra (variante del asturiano occidental) ou culiebra. Neste último resultao, como esplica García Arias, houbo úa disimilación das velares -u-, col asimilación da vocal velar pola palatal que vén despóis: -ue- > –ie– (igual qu’en culiestru < lat. colostru ‘primeiro leite da vaca qu’acaba de parir’, equivalente al galego-asturiano colostro, calostro ou calestro).

Todas estas formas (cobra, colobra, culuebra, culiebra) parten del latín clásico cólubra, que deu despóis a forma vulgar cólobra. Pra esplicar os resultaos asturlioneses que s’acaban de comentar (y tamén el casteyano culebra), hai que supoñer qu’houbo un cambeo del acento da palabra, que pasóu d’esdrúxula a cha, col qu’a segunda vocal –o-, qu’era breve en latín, puido diptongar na evolución romance (-o– > –ue-), col paso xa dito de -ue- a -ie-.

En galego os nomes d’Arum italicum que tán recoyidos nas fontes bibliográficas botan mao d’outras motivacióis, máis ben referidas al xeito da inflorescencia: herba do xaro ou do xerro, xaro, charo, corno, cartucho, xairo, herba das anadas, herba dos candiles… y tamén dalgún un pouco máis medoso: velas do diaño. Pola súa parte, nel asturiano si hai máis denominacióis populares referidas á colobra: fueya la culiebra, pan de culiebra, quemadura de culiebra, comida de culiebres, anque tamén outras como foyanca, mantega, mantegona ou vela. A forma casteyana académica é aro, adaptación da forma latina, anque popularmente ten outros nomes como cala, candil, yaro, jaro, jarro, rejalgar, rabiacán, pie de burro, pie de becerro, llave del año, vela de diablo

Folgueira (Pteridium aquilinum, Dryopteris spp., Athyrium filix-femina, Blechnum spicant)

Folgueiral da especie Pteridium aquilinum na Manxoya (Uvieo) (18/7/2012).

Hai tempo, falando con un home de Mieres que taba limpando un prao, esveirando y quitando as herbas ruías, cuntóume qu’as folgueiras tríanlo tolo y que probara de todo pra descastalas. Hasta botóu mao d’un romedio que ye cuntaran a sou padre: había que cortar as folgueiras pol rabo pegándoyes úas vardascuadas con úa varía d’aveyaneiro. A solución máxica nun funcionóu y, al cabo, tuvo qu’ir arrincando pranta por pranta, mirando de que salira toda a reiz.

É verdá qu’a folgueira é úa especie que coloniza axina as terras. Condo queimóu el monte ou se rozóu, é a primeira pranta que se ve verdegar. Axina asoman arrentes del tarrén esos xermolos tan característicos da folgueira, todos enroscaos, que despóis van estirándose y medrando hasta amañar úa pranta briza y alta. Os praos al pé dos montes que xa nun se segan lougo se ven chíos de folgueiras, como úa avanzada que volve polas terras que yes roubóu a mao amansadora del ser humano. Y al faltar os labradores, os praos vólvense monte. Se reparamos en qu’as máis das razas de folgueira son canceríxenas y qu’os animales nun las comen, ou cómenlas mui mal, y qu’ademáis a reiz resiste muito ben el lume, nun costa caro entender por qué tán tan estendidas por todo el mundo.

Pr’aclaráremonos miyor na variedá d’estas especies convén conocer daqué del sou vocabulario específico. As foyas das folgueiras chámanse frondes y tán divididas en foyas máis pequenas, as pinnas ou foliolos. Polo tanto, nun son prantas de foyas simples, senón que son foyas pinnadas. As pinnas poden dividirse ou pinnarse noutras pínnulas, col qu’a pranta sería bipinnulada, y, se as pínnulas tán divididas, sería tripinnulada, etc. Tamén son mui característicos das folgueiras os órganos reproductores, os esporanxos, que s’apeteiran en soros nel rovés das foyas. D’ei salen as esporas, que vein a ser a semente.

Hai un feixe d’especies, todas clasificadas botánicamente dentro da clas Filicopsida. Son úas contas as que se dan nel estremo occidental asturiano y qu’a xente chama en xeneral folgueira (ou foleto, como imos a ver). Deixamos fora dalgúas razas que tein un nome popular específico en galego-asturiano; anque tamén muita xente yes chame folgueiras, nun las incluímos aquí.

Entre as especies de folgueira, quizabes a máis común sía Pteridium aquilinum, qu’é a que bota un rabo en vertical del que salen as frondes, que poden tar pinnadas tres ou cuatro veces. Podemos vela undequera porque aguanta ben el sol, non como outras folgueiras que queren miyor sitos avesíos. É el caso das del xénero Dryopteris, que se caracterizan porque as frondes, pinnadas dúas veces, salen nun peteiro arrentes del tarrén y espárranse. Na nosa zona danse especies como Dryopteris filix-mas, qu’é a máis común, y outras como D. afinnis ou D. oreades. Tamén hai outra folgueira, Athyrium filix-femina, qu’é aparecida a Dryopteris filix-mas. Hai qu’aclarar qu’eso de que nel nome científico yes chamen fema (femina) y macho (mas) sigue úa tradición popular que vía máis fina a primeira qu’á segunda, pro nun é qu’as especies teñan esos xéneros. Un bon xeito d’estremalas é mirando as frondes por detrás y reparando na forma dos soros, ovalaos nel Athyrium y redondos nel Dryopteris. El outra especie de folgueira característica é Blechnum spicant, propia de ribóis de monte mui avesíos, búa d’estremar porque namáis ta pinnada úa vez y as pinnas son arredondiadas na punta. Outra traza característica d’ela é que ten frondes fértiles, que salen deretas y cuas pinnas mui separadas, y frondes estériles, que son as que s’esparran pra os laos.

Folgueira da especie Dryopteris_filix-mas na Manxoya (Uvieo) (18/2/2012). Á esquerda vese deitada úa folgueira de Pteridium aquilinum.

As folgueiras, sempre presentes nel noso paisaxe, tían un uso fundamental como parte del mulido das cortes del que despóis iba salir el cuito. Tanta falta fía el esterco que s’estraban corradas y camíos con folgueiras pra despóis pañalo todo xunto mezcrao cuas bulas das vacas y a lama. Tamén, al seren prantas tan brizas, as folgueiras usábanse pr’amañar con elas el bazcayo, basaxe ou barredoiro col que se barría a cinza del forno despóis de roxar y retirar el remole.

 Se reparamos nel nome popular, como xa se dixo, é folgueira el término máis común nel territorio del galego-asturiano, con úa zona máis pequena nororiental unde se diz foleto. Convén deixar claro que nun tuven en conta a vacilación que s’atopa nos datos orales entre fol– y ful-, normal al tar esa vocal en posición átona. Polo tanto, pra nun amañar un xareo de variantes qu’al cabo son secundarias, aténdome a criterios normativos unifico os datos igualando todo en fol-. Recóyese folgueira nos vocabularios tapiegos de Mántaras y A Roda, nos da Veiga, Eilao, El Franco, Bual y nel ayandés de Monón y Castaedo. Tamén aparece a palabra nel Atlas Sonoro da Rede de Museos Etnográficos d’Asturias, nel lugar de Cornoyo (Samartín del Valledor, Ayande).

Amáis, teño datos de folgueira de Bustapena (Vilanova d’Ozcos), Zreixido (A Veiga), O Chao (San Tiso d’Abres), El Valín y Vilarín (Castripol), Serantes (Tapia), Valdepares y San Xuyán (El Franco), Nadóu (Cuaña), Cachafol (Eilao), Pezós, Castro (Grandas), Corondeño (Ayande) y Villares d’Arriba (Ibias).

El sito unde se dá a folgueira é el folgueiral (evidentemente tamén cua posibilidá d’úa pronunciación máis zarrada da vocal átona: fulgueiral), polo que se poden amecer á zona de folgueira os datos de folgueiral sacaos das encuestas del ETLÉN: A Garda (Taramunde), Labiaróu (Samartín d’Ozcos), Teixeira (Santalla d’Ozcos), San Salvador (Ayande), El Pato y Navedo (Eilao), Valdeferreiros, Villamayor y Fanduvila (Ibias).

Hai menos datos de foleto, tamén porque se dá núa zona xeográficamente máis pequena. Acevedo, por exemplo, recoye a palabra como propia de Cuaña. Tamén ta nel vocabulario de Ponticella (eu apuntéila nel Couz, nesa mesma parroquia) y dixéronma nel Monte, Villouril y Andés (Navia), ademáis d’en Vivedro (Cuaña). El abondativo máis habitual na zona unde se diz foleto é foletal, anque en Vivedro dixéronme foleteiro.

Folgueira da especie Blechnum spicant núa ladeira avesía en Brañanoceo (Mieres) (10/6/2014).

¿D’únde vein os nomes qu’usamos pra chamar estas prantas? En latín, a folgueira chamábase filix, pro, pra referirse al ‘sito chen de folgueiras, folgueiral’, amañáronse derivaos como filictu y filicaria, formao este amecéndoye á reiz el sufixo abondativo –aria (el qu’evolucionóu al noso –eira). Pinta qu’ese significao colectivo dos derivaos foi desgastándose y acabaron usándose pra chamaren á pranta individual. É d’esas dúas palabras d’unde vein, respectivamente, os nosos foleto y folgueira. Pro esa acepción colectiva debéu manterse einda nas primeiras etapas da lingua romance: folgueira tuvo nun tempo que significar ‘folgueiral’, como deixan ver topónimos como A Folgueira Redonda nos Coutos (Ibias), Folgueiramayor en Castriyón (Bual), Folgueirarrubia en Santa Ufemia (Vilanova d’Ozcos) ou El Río da Pontafolgueira (< a ponte da folgueira) en Casarego (Tapia). Ta claro qu’úa sola pranta de folgueira nun puido dar nome a un paraxe y qu’esos topónimos fálannos d’un folgueiral con dalgúa característica chamadeira (redondo, grande, cuas prantas secas…). Einda hoi, en lugares del galego-portugués como Dragonte (El Bierzo), ta constatao ese uso de folgueira como colectivo. Xa se comentóu este mesmo fenómeno al falar da bidureira y del castañeiro, que tamén son nomes formaos amecendo á reiz el sufixo –eira, –eiro (< –aria, –ariu). A palabra castañeira significa ‘sito chen de castañeiros’ y bidureira tamén debéu significar ‘bidureiral’, como deixan ver dalgús topónimos.

Aparte, son muitos máis os lugares eonaviegos que deben el nome a ser sitos unde se daban as folgueiras: A Folgueirosa (Taramunde), Folgueiras (Os Coutos, Cecos, Seroiro, Cuaña, Piantón), A Veiga de Folgueiras (Balmonte), As Folgueiras (Salave), A Folgueiriza (Bustantigo), El Folgueiral (A Veiga), Folgosa (Trabada)…

Del étimo latín primeiro, filix, virían formas actuales del galego como felgo ou felga (anque us dicen qu’estas palabras proceden d’un hipotético *fílica y outros atesan qu’en realidá trátase d’úa especie de volta atrás, al reconstruíren os falantes esas formas a partir de felgueira < filicaria).

Del derivao filictu vein as formas galegas fieito, feito, fento, fenta… (cua perda del -l-), as asturianas felechu, folechu… y a casteyana helecho. A galego-asturiana foleto ten a particularidá d’esa disimilación da vocal pretónica (fol-) y da reducción del diptongo (-eto): filictu > feleito > foleto.

De filicaria virían as formas galegas filgueira, felgueira, folgueira y el asturiana folguera (ademáis de topónimos como La Felguera o Felgueres). A disimilación na vocal pretónica (que xa se comentóu pral caso de foleto) amaña úa zona que piya el asturiano máis occidental (unde dicen folguera), el galego-asturiano y, como muitas veces xa temos visto con outros nomes de prantas, a veira máis oriental de Lugo (folgueira): Ribadeo, Trabada, Riotorto, A Ribeira de Piquín, A Fonsagrada, Navia de Suarna…

Gamota (Asphodelus albus)

Inflorescencia d’úa gamota. La Cuesta Ayones (Uvieo) (2/4/2017).

A xente que víamos a televisión en Asturias nos anos sesenta y setenta del siglo pasao sabíamos qu’el antena repetidora prá zona central taba nel Gamoniteiru. Sempre que marchaba el señal da tele, salía el letreiro cuas barrías de colores y el nome d’aquel sito, un pico da serra del Aramo pra riba de Muriel.los (Quirós). El que nun saberán tantos é qu’ese topónimo ten detrás a palabra gamonita, qu’é ún dos nomes en asturiano da especie Asphodelus albus, pranta qu’en galego-asturiano chamamos gamota y en casteyano chaman gamón ou vara de San José.

Hai máis sitos por toda Asturias que levan derivaos del nome popular da pranta, lugares como El  Gamonal, Gamones, Gamoneda, Gamonéu y Camonéu. Nel estremo occidental asturiano a palabra nun deu pé a topónimos de poblacióis, anque si a topónimos menores, como úa fonte na serra del Couz, na parroquia de Ponticella (Villayón), que se chama Gamoedo, cua esperable perda del -n- intervocálico.

A gamota é úa pranta ben chamadeira que se pode ver nos ribóis con muita pedra, nas veiras dos montes y nas pradeirías das brañas. A chanteira bota arrentes del tarrén un  peteiro de foyas aparecidas ás da espadaina. Amura nel medio úa vara larga que nel pico ten as flores, brancas y cos estambres acabaos núa antera anaranxada. Da que se vai subindo pola punta d’esa vara as flores tán máis xuntas y zarradas. As reices da gamota son da traza d’un tubérculo y conócense popularmente, según recoye el vocabulario de Bual de María Teresa López, como coyóis de gamota. Usábanse, cocidos na caldada, pra dar a os cochos. Y tamén se tein comido en tempos de fame, como se foran patacas. A vara queimada, mezcrada con cinza, usábanse en dalgús sitos como romedio prá tiña.

Hai refráis asturianos sobre a gamota que dicen que nun val como indicadora de que chega el tempo pra subir el gao al porto, porque é pranta que sal mui cedo, antias de qu’haxa herba abonda: Nun te fíes del gamuetu, que ye fíu del mal tiempu; fíate de la folguera, que ye yerba más verdadera. En Piloña ta recoyida outra variante con referencia á súa reiz: Nun te fíes del gamón, que sal de roín coyón; fíate del felechu, que vien por so derechu. Condo as flores da gamota se volven fruto, el pico da pranta énchese de bolías. Según a tradición de Ponticella (Villayón), dependendo de que tía máis ou menos chía d’esos frutos, así iba nevar nel inverno.

El nome máis xeneral da pranta en galego-asturiano é el de gamota, que ta recoyido nos vocabularios de Mántaras, Ponticella, Eilao, Bual, y Monón y Castaedo (Ayande). Nas encuestas feitas nos anos treinta y corenta del siglo pasao pral Atlas Lingüístico da Península Ibérica, recóyese a forma gamota en Salgueiras (Vilanova d’Ozcos) y Bual. Ademáis, señálase qu’en Salgueiras chámanye gamón á vara da pranta. Aparte, eu recoyín datos da palabra gamota nel Chao das Trabas (El Franco), Brañatruiye (Castripol) y Cachafol (Eilao).

Hai formas en galego-asturiano pra esta especie que remiten a outro étimo. En Monón y Castaedo chámanye tamén pita y en Anlleo (Navia) el nome que me dixeron foi el de matagallías. Nun sei cuál poda ser a motivación pra esta referencia al ave, pro é verdá qu’en asturiano á pranta tamén ye chaman pitaciega, y en muitos sitos a vara que bota conócenla como pitapitón ou pitaciega. García Arias, partindo da diferenciación que fain en Teberga entre a pitaciega prá vara florida y gamones pras flores na punta que nun abriron, encontra úa asomeñanza cua disposición nel xogo da pitacega, unde un neno nel medio cos oyos tapaos ta arrodiao d’outros cos oyos destapaos, pro véxolo un pouco forzao como comparanza pra dar pé al nome da pranta. Así y todo, esas pitas y esas galías nel nome en galego-asturiano dan que pensar.

Gamotas nel monte, entre La Vega Bovies y Brañacé (Morcín) (15/6/2013).

En asturiano, ademáis das formas que s’acaban de comentar y a xa mencionada de gamonita, son tamén comúis denominacióis como gamón, gamoneta ou gamoniella, ás veces pra referirse á flor, outras á vara y hasta a cualquera vara dalgada y larga. Na veira máis occidental del sou territorio lingüístico xa atopamos el equivalente á nosa gamota: en sitos como Cangas ou na parte d’Ayande que fala asturiano, á pranta chámanye gamuetu. En Tox (Navia), gamuotu y gamuota é ‘gamayo, cana con foyas’.

Se reparamos nel nome que ye dan en Galicia, gamón é forma usada tanto prá pranta como prá vara da pranta, pro a máis estendida por todo el territorio é a denominación d’abrótega y variantes (abrótea, abórtega, abóitega, abriota, abroita, abródiga…), que proceden del latín abrótanum, variante d’abrótonum, palabra que nesta lingua designaba outra especie vexetal. Xa se falóu d’ese étimo latín pra esplicar úa denominación en galego-asturiano como abrogo ‘amorolo’ (Fragaria vesca). Como pasa na zona occidental del asturiano con gamuetu, na veira máis oriental de Lugo dáse a forma gamota, recoyida en sitos como A Ribeira de Piquín ou Navia de Suarna, col dato amecido de que ye chaman gamón á vara da pranta. Todo ese territorio de gamota/gamuota/gamuetu esténdese pral sur, nel Bierzo, unde chaman gamota ás foyas da pranta y pitacega á vara, y en Ermisende, na veira de Zamora máis apegada a Ourense y Portugal, unde úa gamota é un exemplar novo d’Asphodelus albus, especie qu’alí chaman gamón.

¿D’únde vén a palabra gamota? Xa el estudioso galego Anibal Otero, que recoyéu ben vocabulario nel oriente lugués, propoñía pra ela el étimo cálamus, qu’en latín significaba ‘cana’, ‘rabo, renovo d’úa pranta’ y despóis ‘pluma pra escribir’. García Arias ten analizao el tema máis en fondura y amece outras posibilidades. Propón partir d’ese étimo hasta chegar á palabra asturiana gamu ‘palo con gancho pra pescar’ (cálamus > cá(r)amu > gá(r)amu > gamu). Con un sufixo aumentativo xa temos el gamón y con outros sufixos diminutivos chegamos a gamonita, gamoneta y gamoniella.

A verdá é qu’a palabra gamo tamén ta recoyida en galego-asturiano, anque con outro significao: é úa dopra feita con varas retorcidas pra enganchar a lata del vasadoiro al xugo, pro ta clara a relación semántica cua idea de palo ou vara. El nome de gamota sería un diminutivo amañao col sufixo –ottus (anque en feminino), que debe tar tamén en palabras nosas como queirota, piyota, pañota, gaviota ou pixoto. Con outro sufixo despectivo amecido á reiz gam– teríamos outros términos tamén asociaos semánticamente, como gamayo ‘cana’,  gamayeira ‘cadía da que colga el pote na lareira’ ou gamuza ‘garabuyo usao pr’alumar’.

Outra vía evolutiva a partir d’ese étimo, apunta García Arias, foi que nun se perdera el -r-, y d’ei salíu a palabra asturiana garmu ‘vara dalgada y seca d’ún árbol, garabuyo’. A familia resultante é mui grande tanto en asturiano como en galego-asturiano, cuas vacilacióis típicas entre bilabiales (-m-/-b-). Nel noso caso, son palabras como garabuyo, garabito, engaramar, engarabitar

Espadana (Iris pseudacorus, Xiphion latifolium, Typha spp.)

Flor d’espadana da especie Iris pseudacorus. Mántaras (Tapia) (6/5/2017).

En dalgúas fotos veyas da festa del Corpus, anque sían en branco y mouro, estrémanse ben nel tarrén as espadanas. Ese era el xeito tradicional d’estrar as cayes ou camíos pral paso da procesión, ademáis de semalos tamén con ramías de cioyo y foyas de flores. Era un adorno ben máis xinxelo qu’as alfombras primorosas que s’amañan na actualidá en Castripol con materiales del máis variao, incluíndo macarróis, borra de café y concos de calitro.

Pola súa feitura y dureza, as espadanas son mui al xeito pra cubrir el tarrén, pro pode qu’houbera dalgún significao metafórico detrás d’ese uso da pranta nel ritual. José García, nel sou El habla del Franco, recorda el asomeñanza da foya da espadana con úa espada y señala que pode tar queréndose representar un xesto de pleitesía del poder humano, pisao pol paso del corpo de Cristo. Así y todo, nestas cousas sempre hai tradicióis precristianas que se perden na noite dos tempos, por usar a espresión mansuñada. Ei ta se non el uso das espadanas pra estrar as fontes na noite de San Xuan, como me cuntaba Emilia Fernández en San Xuyán (El Franco).

Os sitos unde se dan as espadanas son os espadanales, anque un topónimo de Lloza (Cuaña) como Espanadedo pode tar falándonos d’outro xeito máis veyo de chamaryes, se pensamos qu’ese sufixo –edo ten que ser un abondativo y que polo tanto a palabra sufríu úa metátesis (un cambeo de sito das consonantes): espadan- + edo > espadanedo > espanadedo.

Espadanal en flor delantre de Ca el Marineiro, al pé del Río de San Antonio, en Mántaras (Tapia) (2/5/2016).

A primeira dificultá qu’atopamos al falar da espadana é identificar qué pranta designa en galego-asturiano. Y é qu’hai máis d’úa especie con ese tipo de foya, y hasta de xéneros distintos, el que favorece que las conózamos a todas cua mesma denominación. Xa se ten falao de que muitas especies nun tein un nome popular y tamén, como é este caso, de que ben veces úa, dúas ou máis especies reciben da xente el mesmo nome. El da espadana é un exemplo evidente qu’ademáis tamén pasa noutras linguas vecías. Aparte, a cousa complícase porque os nosos vocabularios nun dan datos claros.

A especie máis común das qu’entran en xogo é Iris pseudacorus, pranta que se dá en sitos moyaos y que bota nel pico da pranta úas flores grandes y marelas impresionantes pola súa complexidá. Da mesma feitura, anque das flores azules, é Xiphion latifolium, que se pode atopar en pradeirías nel monte y que s’usa tamén en xardíos. Tanto a das flores marelas como a das flores azules son da familia das Iridaceae; hai máis especies d’esta familia que se poden atopar pol estremo occidental asturiano y que seguramente reciban ese mesmo nome popular, como Iris foetidissima, que ten úas flores azul claro sobre un fondo amarelao.

Peteiro de Xiphion latifolium nun prao subindo pral Colláu Pando, en Morcín (15/6/2013).

Outras tamén chamadas espadanas son as especies del xénero Typha que se dan na nosa zona: Typha latifolia y T. domingensis. Nun son tan abondantes como Iris pseudacorus, anque tamén son prantas características de sitos anagaos, por exemplo, nas veiras de lagúas ou ríos unde remansa el augua. Botan úa vara que s’usa pra fer cuetes y que noutras zonas recoyen pra texer con elas asentos pra siyas, alfombras y cestas. É un xénero bon de reconocer porque por entre as foyas da pranta destacan as inflorescencias na parte d’enriba das varas, como se foran puros, y qu’é unde tán as flores femininas. Xa na punta da vara, y máis dalgada, ta a inflorescencia masculina.

Estas identificacióis qu’acabo de describir sácanse dos datos das publicacióis que recoyen vocabulario del galego-asturiano, pro, como se dixo, nun son mui definitivos porque os máis d’elos botan mao da definición en casteyano ‘espadaña’, que nel Diccionario da Real Academia Española ta referido namáis al xénero Typha. Efectivamente, en casteyano esas prantas chámanse espadañas, pro tamén tein outros nomes populares como enea, bohordo ou incluso fusos ou puros, por causa da feitura da inflorescencia. A especie Iris pseudacorus, ademáis de lirio amarillo, qu’é el nome máis común en casteyano, tamén recibe nomes como lirio espadañal ou espadaña fina.

Acevedo y Fernández son os primeiros en recoyer nel sou vocabulario de 1932 a palabra espadana y aparte rexistran el acepción referida al remate del cabeceiro da igresia unde se poin as campás. Tamén nel libro sobre a fala del Franco identifícase a palabra col xénero Typha. Nel vocabulario da Roda pintan referirse, ademáis d’a éste xénero, á especie Iris pseudacorus (‘lirio’, poin como segunda acepción), qu’é a identificación que recoyín nel vocabulario de Mántaras. Nel da Veiga namáis se define a palabra como ‘espadaña’. Recoyín datos d’espadana, como a pranta das flores marelas, en Serantes (Tapia); Valdepares, San Xuyán y Villar (El Franco); nel Valín, As Campas y Vilarín (Castripol); y en Vilarín, na parroquia ibiana de Taladriz.

Espadanal da familia Typha en Penarronda, na fronteira entre os conceyos de Tapia y Castripol (3/8/2016).

A orixe da palabra ta nel latín spatha ‘pala del texedor’, ‘espátula’, ‘espada’, reiz á que se ye amecéu un sufixo –anna qu’evolucionóu a -n- en galego-portugués y na zona máis occidental del asturlionés, y a -ñ- (espadaña) nel resto del asturlionés y nel casteyano. Pro, como imos ver, a palabra sufríu outra evolución posterior a espadaina, cruzándose con ese sufixo despectivo tan chamadeiro que se dá noutras palabras en galego-asturiano como pedricanzaina, conainas, morondaina, pumpurruyainas, tarambaina… y que tamén chegóu á palabra rondaina ‘roldana’. Os datos que temos nel estremo occidental asturiano da variante espadaina son del metá oriental. Dixéronme espadaina nel Chao das Trabas y Llobredo (El Franco), Lloza (Cuaña), Andés (Navia) y Cachafol (Eilao), referido a Iris pseudacorus, pro tamén me deron a mesma palabra en Salcedo (Navia) pra chamar ademáis al xénero Typha. Recoyen a forma os vocabularios de Bual (que pinta referirse ás dúas prantas) y de Monón y Castaedo, máis al sur, na serra d’Ayande, anque pol color da flor que dá na definición debe ser Xiphion latifolium. Esta forma espadaina sigue máis al oriente, na fronteira xa col asturiano occidental, como se recoye nos vocabularios naviegos de Tox y de Santa Marina y Vigu.

En galego chaman espadana ou espadaina a Iris pseudacorus (tamén lirio amarelo, espadana amarela, xavana…) y a outras prantas da familia Iridaceae, como Iris foetidissima, pro tamén ás especies del xénero Typha (con outros nomes como palla real, palla pipa, tufa, bufo, anea…). Tamén a palabra designa en galego úa peza del telar y úa peza del molín, seguramente pola súa feitura estrapelada y alargada. En asturiano, chaman espadaña (espadaina y espadana na parte occidental y centrosureña) a os dous xéneros, anque hai nomes máis concretos según a especie. Fueya ou yerba’l bregón é a especie Iris foetidissima porque a pranta usábase pra sanar úa enfermedá del gao chamada asina en asturiano (ben sei qu’é a malura nel remoyo das vacas que se chama recayo en galego-asturiano). Úa flor tan espectacular como a de Xiphion latifolium recibe el nome de coyón de llobu. Tamén ta recoyido en asturiano pra chamar á espadana el nome d’espadón.

Bidureira (Betula pubescens)

Bidureiral en San Andrés (Trubia, Uvieo) (31/10/2016).

Ún dos primeiros poemas qu’escribín en galego-asturiano titulábase «Bidureiras d’inverno» y foi tamén el nome qu’uséi pral primeiro poemario que publiquéi. Daquela, vivindo fora del occidente asturiano, el recordo da paraza branca das bidureiras, chamadeira sempre nos montes espidos del inverno, era úa imaxe que se me renembraba y que me levaba mentalmente al paisaxe da mía terra. Á señardá, qu’é tan escoyida ela, crisábame cua clarencia del arna y fíame esqueicer esos montes chíos d’ocalitos que cubren búa parte da marina…, pro tanto dá. El caso é qu’a bidureira sempre significóu pra min algo especial y, evidentemente, é el árbol máis guapo que poda haber.

A bidureira (Betula pubescens) chama el atención primeiro de nada pola paraza branca, con gretas horizontales nos exemplares máis veyos y qu’esfola mui fácil, como se fora papel. As foyas son de xeito romboidal y aserradas nas veiras. É como se pingaran del árbol: condo hai sol y yes dá el vento, pintan esas lámparas de cristalíos dos teatros y salóis. Tamén son chamadeiros os frutos, que salen amañando úa especie de recimos qu’aporondan y que tein un feixe de semente nelos condo madurecen. A bidureira é dos primeiros árboles que salen nos sitos que se volveron monte ou que queimaron y tamén é dos primeiros caducifolios que botan foya na primavera. A súa madera sempre s’usóu nel medio rural pra un feixe de cousas. Úa das máis características eran as galochas, qu’é mui al xeito pra eso. Pro tamén as tiras enroscadas da paraza s’usaban muito pr’alumar. Chámanyes en asturiano occidental yérgulas, y en galego, candiolas, anque nun sei se el galego-asturiano ten dalgún xeito particular de chamaryes.

Del nome popular de Betula pubescens en galego-asturiano temos ben datos nos vocabularios y ademáis déixannos ver qu’é normal a convivencia nun mesmo sito de máis d’úa denominación: bidureira na Veiga, Mántaras, A Roda, Bual y Ponticella; bidrueira y biduleira en Eilao; bidur (en feminino) na Veiga, Bual y Ponticella; abidur, na Veiga y Bual; bidueira, na Veiga; biduro en Mántaras y na Roda, unde esplican qu’esta forma ta especializada tamén pra referirse á madera (por exemplo, Tumbéi úa bidureira pra fer galochas, pro Estas galochas tán feitas de madera de biduro). Finalmente, Acevedo y Fernández recoyen a forma masculina bidureiro, y tamén lo fai el libro de José García sobre a fala del Franco, mui deudor del obra d’aquelos dous estudiosos.

Bidureira nova al pé del camín en Casielles (Les Caldes, Uvieo) (2/4/2017).

Xuntando estos datos publicaos cos que fun recoyendo inéditos, pinta qu’a forma bidureira é a máis estendida xeográficamente nel occidente eonaviego, aparte de qu’é propia namáis del galego-asturiano. Apuntéila en Arancedo y San Xuyán (El Franco), Montavaro (da parroquia de Balmonte, Castripol), Rozadas (Bual) y Corondeño (Ayande). Tamén nel ETLÉN recoyéuse esta forma nel Pato (Bual). Polo tanto, a súa estensión chega, alomenos, dende A Veiga hasta Villayón y dende el mar hasta a serra d’Ayande.

Dentro d’esta zona tán as variantes xa ditas de bidur, qu’eu tamén sentín na Grandela (Balmonte, Castripol), y biduro, qu’apuntéi en Montavaro y San Xuyán (neste lugar franquín, como nel caso da Roda que xa se dixo, úsase máis ben referido á madera del árbol).  Tamén nel ETLÉN se recoyéu a forma feminina bidul en San Salvador (Ayande).

Máis al occidente y al sur dibúxase outra zona, a de bidueira (ou bidrueira), á que podo amecer os datos de bidueira recoyidos na Veiga (Tremiado y Zreixido) y en Pezós. Tamén oriental y sureña é úa gran zona de budueira, forma qu’apuntéi no Chao (San Tiso d’Abres), Bustapena (Vilanova d’Ozcos), El Mazonovo (Santalla d’Ozcos), Castro (Grandas) y Os Coutos (Ibias), cua variante budieira, que me deron da Ovellariza (Vilanova d’Ozcos).

A todas estas formas hai que xuntar abedul, en feminino (úas abedules pequenas), que recoyín en Mourentán (Ibias), y abeduleira, sentido nel Monte, na parroquia naviega d’Anlleo. Nel ETLÉN recoyéuse el abidul en Villamayor, na parroquia ibiana de Cecos.

Tamén hai ben vocabulario pra chamar al monte de bidureiras, que depende del nome que ye dan na zona al árbol: bidureiral, bidueiral, budueiral, budieiralbudual… Os lugares d’El Bidural en Bual y Villayón remiten a un colectivo formao a partir de bidur ou biduro. Y topónimos menores como A Biduleira, en Pezós, pintan ser testimonio d’un xeito antigo de referirse al monte dos árboles qu’hoi alí chaman bidueiras.

Detalle del arna d’úa bidureira. Mántaras (Tapia) (3/7/2014).

Todas as nosas variantes del nome del árbol vein d’úa latinización d’úa palabra céltica anterior, *betullos. Esplica Coromines qu’é na súa variante feminina, betulla, como pasóu al latín. Pinta que detrás d’esa palabra ta úa reiz indoeuropea guet– ‘pez’, d’unde vén tamén a palabra bitú, porque cocendo a pez da bidureira amañaban os galos úa especie de galipote.

A forma máis estendida en galego-asturiano, bidureira, é un derivao a partir da reiz bidur (> *betule > betulla) amecéndoye el sufixo –eira. Houbo resultaos diferentes na consonante final líquida, –l ou –r (bidul, bidur), el qu’esplicaría a forma bidueira, que viría da perda del -l- intervocálico (biduleira > bidueira). Nun ten que chamarnos el atención atopar palabras con perda de -l- en zonas unde hoi nun se perde. Ben poden ser empréstamos de sitos vecíos ou quizáis máis ben testigos d’etapas anteriores unde a fala local tía esa característica. Tamén pasa con palabras como pao (‘palo’), que s’usa en sitos unde, sicasí, hoi dicen filo, calente, molín, doler

A forma biduro pode ser el resultao esperable a partir d’úa forma hipotética *betulo ou ben úa masculinización posterior a partir del feminino bidur. Ese baile de vocales que se dá noutras variantes, con asimilacióis (budueira < bidueira) ou con metátesis (budieira < bidueira), é perfectamente normal.

En conto ás formas col a- protético que se recoyen en galego-asturiano (abedul, abidur, abeduleira), tamén remiten á mesma orixe.

En galego as formas máis estendidas son en masculino: bido y bidueiro (con outras variantes como bidro y brido), mentres que nel oriente de Galicia predominan bidul y bidulo. Pro tán recoyidas nos vocabularios muitas máis variantes, con a- (abidueira, abidueiro, abedoira, abedugo, abedulo, abeduzo, abidul…) y sin él (bidueira, bedreiro, bedolo, bedugo, bedul, bedulo, betuxo, bidul, bídalo, bideiro, bidouro…). Topónimos galegos mui estendidos como A Bidueira pintan ter valor colectivo y non individual (igual que castiñeira en galego é ‘sito poblao de castañeiros’), como xa s’apuntóu pral caso d’A Biduleira de Pezós.

En asturiano predominan as formas con a-: abeduriu (con variantes como abeduliu), abidul (con variantes como abidur, abedul, bidul, bedul), abedugu y abedulu. De todo este feixe de variantes, el diccionario normativo del asturiano escoyéu namáis dúas: abeduriu y bidul (ésta feminina).

Lin (Linum bienne)

Flor de lin nun prao de Mántaras (Tapia) (30/4/2016).

Noutros tempos, hai xa ben anos, el lin labrábase en todo el occidente asturiano pra fer roupa. Ademáis, núa economía froxa y sempre nel límite da subsistencia, a venta da tela era úa axuda prá economía familiar. Hasta os comerciantes importaban lin del Báltico porque el del país nun era abondo y os intermediarios vendíanlo despóis a os labradores pra que lo trabayaran, filaran y texeran. Cua chegada del algodón, y despóis cua xeneralización das fibras sintéticas, a labranza del lin foi deixándose y quedóu namáis nas zonas máis isladas del occidente.

Condo andaba perguntando nel brao por nomes de prantas, os labradores veyos de Mántaras y de Salave señalábanme pra úas herbas con úas flores pequenías, d’un azul mui clarín, y dicíanme qu’era el lin que quedaba d’aquelos tempos d’antano en que se semaba. Pro a cousa pinta máis complicada dende un punto de vista botánico. El xénero Linum ten un feixe d’especies distintas y sufríu un proceso d’hibridación entre elas qu’ás veces fai amolada a súa clasificación, basada sobre todo en cuestióis morfolóxicas asociadas al sou reparto xeográfico pol mundo. A especie labrada hoi en día, da que se saca el filo pra fer tela, é Linum usitatissimum. Al parecer, a especie que podemos atopar nos nosos praos, Linum bienne, é el ancestro del que provén a raza que se labra, pro eso foi despóis d’úa escoyeta feita al largo da historia entre os exemplares cuas características máis al xeito prá finalidá que se buscaba. As dúas especies, L. usitatissimum y L. bienne, tein el mesmo númaro de cromosomas y poden cruzarse entre elas, polo qu’a súa clasificación ten dao muito que falar y escribir. Mesmamente, nun tempo chegaron a considerarase como subespecies (Linum usitatissimum subsp. usitatissimum a primeira y Linum ussitatissimum subsp. angustifolium a segunda) d’outra especie que las englobaba, Linum usitatissimun. Agora clasifícanse como especies distintas, anque hai especialistas qu’atesan qu’a raza cultivada é en realidá úa quimera clasificatoria formada por un feixe de razas escoyidas pol ser humano prá labranza.

El lin bravo que se pode ver nestos tempos atopámolo nos praos soliaos condo chega a primavera, y sobre todo nel brao, porque empezan a destacar as florías, pequenas pro chamadeiras, entre el herba. Son mui guapas y delicadas, d’un color azul abrancazao; se se repara nas foyas das flores, vense nelas us nervios azulaos máis escuros. Tamén chaman el atención as anteras (as puntas dos estrambres), de color azul intenso. Outro xeito de reconocer a pranta del lin é polas capsulías redondas, acabadas en pico, cos cinco sépalos alredor, nas que despóis ha a salir a semente, a liaza, que s’usaba tamén pra fer cataplasmas.

A palabra lin ta recoyida na nosa terra nos vocabularios de Mántaras y A Veiga; a forma palatalizada, llin, ta nos da Roda, Monón y Castaedo, Acevedo y Fernández, y Bual. Eu anotéila en Bustapena (Vilanova), O Chao (San Tiso), Zreixido (A Veiga) y Pezós (lin), y en Salave (Tapia), Vivedro (Cuaña), Rozadas (Bual) y Corondeño (Ayande) (llin). El resultao en galego-asturiano é sempre en –in, acabo asturlionés que s’estende tamén pola franxa máis oriental das provincias de Lugo y Ourense. Nel resto del galego os resultaos son en –iño (con perda de –n– y aparición d’un -ñ- a partir da vocal tónica nasalizada). En asturiano, a forma llin (ou l.lin, según as zonas) é propia d’úa franxa que vai pol noroccidente, en continuidá col Navia-Eo, y chega hasta el Cabo Peñes, mentres que nel resto del territorio dizse llinu (ou l.linu).

Á pranta del lin é búa de reconocer nos praos condo empeza a botar a flor. Mántaras (Tapia) (30/4/2016).

As lieiras (ou llieiras) eran os sitos unde se labraba el lin. Ei tán topónimos como A Lieira (Castripol, Grandas), Liares (Ibias) ou Liñeiras (Santalla d’Ozcos), unde se ven os dous resultaos posibles na zona del -n- intervocálico latín: a desaparición característica del galego-asturiano y a palatalización posterior, propia de galego y portugués, que se dá nas veiras máis occidentales del Navia-Eo.

Pro tamén noutros topónimos vese el rastro histórico da labranza del lin: despóis de coyida a pranta, esta metíase a amolecer en pozos al xeito nos ríos, os córrigos, palabra veya qu’einda se recorda en muitos sitos, pro da que noutros nun queda máis testimonio que na toponimia menor. Por exemplo, en Mántaras, el Río de San Antonio camín da súa desembocadura nel ribeiro de Represas en Tapia conócese como El Río dos Córrigos. Mesmamente, a poucos quilómetros al leste, en Salave, cerca del lugar de Picocegueiro, hai úa terra que se chama Llares ou Lliares y que ta derriba d’un regueiro que tamén se conoce como El Río dos Córrigos.

En sitos como Pezós einda apuntéi dalgúa palabra que se recordaba relacionada col trabayo del lin. Por exemplo, qu’a pranta mazábase con un mazón de madera y a ese labor chamábase gramar (verbo que noutros sitos úsase pral feito d’amasar muito el pan). Tamén na Veiga me cuntaron qu’el lin recoyíase en mañuzos que se levaban despóis a un córrigo, unde quedaban un tempo a remoyo. Estendíase despóis nun prao pra que secase y, desque taba enxuito, fíase en mañuzos outra vez y levábase á casa, unde se mazaba col mazote pra que cayera a gra. A pranta íbase pasando despóis pol rastrel, un aparato con pinchos cos que s’iba xebrando a estopa, máis basta, y el cerro, qu’é el lin miyor, col que se fía úa sarga máis fina qu’a d’estopa. Así y todo, a palabra máis común pral aparato é restelo ou restrelo (cuas variantes correspondentes na zona de palatalización: restello, restrello). Nel libro de Marcelino Lozano sobre os lugares ayandeses de Monón y Castaedo chámaye rastello. Esplica que primeiro a pranta pisábase col pisón, que podía ser un mazo al xeito d’un balancín, qu’al calcar sube y al soltar baxa y maza nel lin; ou ben dúas trabas embisagradas, úa con regos y el outra con salintes, qu’al zarralas machacaban a pranta. A bastedá da estopa ilústrala Lozano col dito ¡Es más basto qu’úas bragas d’estopa!

En 1927, el filólogo y etnógrafo alemán Fritz Krüguer anduvo investigando pol suroccidente asturiano y das súas pezquizas por Ibias sacóu os datos que despóis publicóu, en 1948, nun artículo en portugués sobre el lin nel valle del río Ibias, unde na parte de Degaña einda daquela se labraba. Ei describe dafeito todo el proceso largo que levaba convertir a pranta en filo y ilústralo con úas fotografías ben interesantes.

Ortiga mansa (Lamium maculatum)

Flores d’ortiga mansa na veira d’un camín en Sontolaya (Morcín) (15/4/2016).

De neno nun tía mui claro se a ortiga mansa (Lamium maculatum) picaba ou non. Víasla medrar entre as ortigas que pican, as del xénero Urtica, y nun sabías mui ben se todo era a mesma pranta, porque ademáis asoméñanse muito nas foyas. Tanto úa como outra nacen en sitos mui aparecidos; sobre todo vense xuntas nas veiras húmedas y avesías dos camíos. As foyas del ortiga mansa, peludas y del xeito das das outras ortigas, nel inverno avezan a botar úa manchas abrancazadas. É a característica da especie que nos recorda nel sou nome científico el epíteto maculatum ‘dexobao’.

El que si diferencía a ortiga mansa del outra é as flores arrosadas que ten, úas flores que tán ei todo el ano, polo qu’é úa pranta das poucas que dan color nel inverno. Esas flores, mui características pola súa forma de tubo qu’abre al final en dous beizos, arrincábanlas os nenos pra chupalas porque tein úa gotía dulce de néctar. D’ei el nome popular que ten a especie en dalgús sitos, como el de chupóis que recoyín en Mántaras (Tapia) y el de chupos que me dixeron en Villouril (Navia).

Cuneta chía d’ortiga mansa en Les Caldes (Uvieo) (30/10/2016).

Pro el nome que máis atopéi foi el d’ortiga mansa, qu’apuntéi nel Monte (na parroquia naviega d’Anlleo), en Ouria (Bual), nos lugares de San Xuyán y Llobredo (El Franco) y nas Campas (Castripol). Tamén en Mántaras recoyín esa forma, anque daquela nel meu vocabulario púxenla por error como sinónimo del amentón (Mentha suaveolens), pro ta claro qu’ortiga mansa ten que referirse a Lamium maculatum. Ese adxetivo mansa aprícase de xeito metafórico pra dar a entender qu’esta pranta nun pica, como el outra. Xa se víu nel caso del castañeiro el uso de manso pra estremalo del bravo, el que ta sin inxertar, pro hai máis casos na fitonimia popular qu’han a salir máis adelantre, como el nome de de cardo manso (Sonchus oleraceus), pra estremalo d’outras especies de cardos que si que tein pinchos curiosos.

A especie Lamium maculatum recibe el nome de chuchameles ou chupameles en galego, ademáis d’estruga morta (hai que recordar que nesta lingua ortiga tamén se diz estruga). A idea de chuchar ou chupar volve darse nel nome da pranta en Portugal, unde ye chaman chuchapitos ou chuchas. En asturiano hai denominacióis tanto por causa del asomeñanza cua ortiga (ortiga mansa, ortiga muerta, calzones d’ortiga muerta, ortiga que nun pica, ortigón), como pol uso alimenticio infantil (chupamiel) y pola forma chamadeira das flores (paxarinos). En conto al casteyano, chámanye chupamieles, ortiga fétida, ortiga manchada ou el máis estendido ortiga muerta, ademáis del adaptación del nome científico, lamio, anque se trata d’un término mui erudito.