Cangrexo (Pachygrapsus marmoratus)

Cangrexo na praya de Penarronda (Castripol). Pode verse a feitura cuadrada del casco.

Se pasiades por cualquera porto de mar, condo a marea ta vazando, ides a ver nas escaleiras al pé del augua ou entre as pedras un feixe de cangrexíos que, se nos achegamos, han a marchar axina esconderse. Se mirades nas regandixas, alí tán elos, botando úa espumía pola boca y mirándonos cos sous oyos, ún a cada esquina da cara. Anque hai úas contas especies de cangrexos qu’avezan a recibir ese nome xenérico, escoyín esta denominación pra referíremonos a Pachygrapsus marmoratus, porque as outras especies, anque poden recibir a etiqueta xeneral de cangrexo, tamén tein en galego-asturiano outros xeitos de chamarye máis específicos dos que podemos botar mao pra diferencialas. El noso cangrexo estrémase ademáis por ser das patas anchas y estrapeladas, y por ter el casco cuase cuadrao y tirante a brando. A color pode variar, máis ben escura y amarronada, ás veces con pintías verdes.

El noso cangrexo páñase muito pra usalo como cebo pra pescar con vara, porque ser nun é comestible. Tamén se poden ver ás veces gaviotas comendo nelos na barba del augua. El Atlas léxico marinero de Asturias, d’Emilio Barriuso, é a fonte máis completa pra consultar a súa denominación nos portos marineiros del estremo occidental. Nas Figueiras recoyéu cangrexo mulieiro ou cangrexo del molín; en Castripol, pixacán ou muxacán; en Tapia y Ortigueira, cangrexo; y nel Porto, cangrexa. Evidentemente, en cada porto cada especie de cangrexo recibe un nome diferente pra poderen estremalas d’outras aparecidas, normalmente de Carcinus maenas. Por exemplo, condo nel Porto ye chaman cangrexa, é porque a denominación en masculino xa la tein reservada pra esa especie. Pasa igual nas Figueiras, anque neste caso el sistema nun é cambiar el sufixo, senón poñerye un adxacente: molieiro ou del molín. Nun sei cuál é a razón da denominación figueirola, agá que sía que se pescaba muito nas Acías, unde hai un molín de marea ben chamadeiro nun entrante da Ría del Eo conocido como El Mar Pequeno. Se miramos pral outro lao da Ría, en Ribadeo, frente por frente das Figueiras, tamén alí hai un molín de marea. Pois ben, nun sei se é casualidá ou esto confirma a hipótesis, pro a Pachygrapsus marmoratus chámanye cangrexo do muín (cua perda del -l- intervocálico propia del galego, pro col acabo en -ín típico del asturlionés).

El atlas de Barriuso nun recoye outro nome que me deron nas Figueiras, matahomes. Relacionábanlo alí con que nun é comestible, pro Ríos Panisse, a estudiosa que recoyéu a zoonimia marítima de toda a costa galega y que tamén apuntóu este nome en Ribadeo, pensa qu’é úa denominación humorística polo gafo qu’é el bicho. Y é verdá que condo lo ques coyer axina che bota a capadoira, uña ou zanca (qu’asina chaman ás pinzas dos crustáceos en galego-asturiano), tentando de pelizcarte. El nome de matahomes tamén pode ter que ver con outro tipo de denominacióis que ye dan en galego, como ardecasas ou queimacasas, qu’a estudiosa relaciona col xeito que ten el bicho de fuxir axina a esconderse, como se fora un criminal qu’escapa despóis de fer das súas.

Ríos Panisse recoye en galego a variante de queimacás, que supón un cruce posterior col plural del can, porque súa aparecido. Y tamén canexa, que pode ser un despectivo de can favorecido pol asomeñanza con cangrexa. Así y todo, é chamadeiro el aparición d’ese animal nas denominacióis galegas, como pasa nel nome de muxacán ou pixacán que ta constatao en Castripol.

Como se víu, el nome de cangrexo en galego-asturiano úsase pra outros crustáceos aparecidos, pro os máis dos vocabularios nun entran en matices y definen a palabra como ‘cangrejo’, sin máis. É el caso dos del Franco, A Veiga (Xoán Babarro recoye neste conceyo a variante cangarexo) y A Roda. Eu nel de Mántaras identifiquéilo como Pachygrapsus marmoratus, porque a outra especie tamén ben conocida, pro comestible, Carcinus maenas, chámanye zampeña. É a mesma diferenciación qu’hai en Ortigueira (Cuaña) y que me deron en Serantes (Tapia) y Andés (Navia).

El mesmo cangrexo por delantre. Pódese ver a colocación característica dos oyos nesta especie nas esquinas del casco.

En asturiano el término cangrexu ou cangarexu déixase pra Carcinus maenas. Prá nosa especie quérense miyor denominacióis variadas dependendo dos puntos da costa: chancle, costarañu, sapa (denominación típica de Xixón), sapu, mulata ou cámbaru, y hasta en Avilés ye chaman tamén cabo de mar, pola traza que ten d’andar de patrulla velando pola veira. Aparte, hai portos unde usan el nome de pealla, denominación que tamén ye dan al andarica. El nome de cámbaro debéu usarse noutro tempo nel estremo occidental asturiano, como deixa ver el ribeiro de Llóngara (El Franco) que se chama Cambaredo ou el barrio d’Ortigueira conocido como El Cambaral. Todos son abondativos d’esa especie: viría a significar ‘sito unde se dá muito el cámbaro’.

Al nun ter interés comercial, a denominación estándar en casteyano varía. Aparte dos muitos nomes que recibe en cada porto de mar, vén usándose como etiqueta xeneral a de cangrejo corredor ou zapatero. En galego queren miyor formas a partir de cangrexo ou carangexo máis un adxacente: cangrexo de terra, do demo, do muín, de san Antón, gafe… Y, como resultao, ás veces queda solo el adxetivo: demo, gafe. Tamén recibe outras denominacióis: galo, baieta, cholito, ferreiro, labia… Xa se falóu de nomes como ardecasas, matahomes ou queimacasas, pro hai outras variantes galegas como casarde ou queimaconas.

Coromines y Pascual supóin qu’a palabra casteyana cangrejo é un diminutivo d’úa forma romance cangro, que viría del latín cancer, cancri ‘cangrexo’, ‘tumor canceríxeno’. Pra estremallo del mal y referirse al crustáceo, trunfaría a forma sufixada. Todos os estudiosos consideran que palabras das linguas vecías como cangrexu, cangrexo, caranguexo y el portugués caranguejo son adaptacióis fonéticas veyas da forma casteyana (dalgúas xa aparecen en escritos del siglo XIV). É que se non ese diminutivo tería que dar resultaos autóctonos del tipo *cangreyu, *cangreyo, *caranguello... A realidá é qu’el sufixo -exo, anque poda ser úa adaptación del casteyano, creóu abondos derivaos en galego-asturiano: amarrexo, cortexo, grandexo, lugarexo, portexo, soutexo, zagalexo

Palabras como el galicismo chancro ‘úlcera provocada pola sífilis’, el galego cancro ‘cáncer’ ou el asturiano cáncanu ‘cáncer’, ‘persona ou animal veyo’ tamén proceden del étimo cancer. Como se pode ver, a palabra cáncer pra referirse al mal é un cultismo coyido del latín.

Deixéi pral final outra acepción en galego-asturiano da palabra cangrexo que s’usa nos conceyos costeiros del occidente. Asina chamaban ás cuadriyas de falanxistas que nos últimos meses de 1936 se dedicaban de noite a buscar simpatizantes dos republicanos nas casas ou nas cárceles pr’asesinalos. Pinta qu’el nome vén d’un camión d’úa cetárea que tría un centolo pintao y qu’usaban un peteiro de falanxistas galegos pras súas andanzas pol oriente de Lugo y occidente d’Asturias, pro al cabo a xente chamóuye el cangrexo al coche siniestro que levaba xente anque os fascistas foran locales y non forasteiros. En Navia, sicasí, refírense a ese feito histórico como el centollo.

Advertisements

Perexil (Petroselinum crispus)

Perexil nun horto de Mántaras (Tapia) (15/7/2019).

¿Haberá dalgúa receta da nosa cocía tradicional que nun lleve perexil? É el herba que se bota a todo: al enayada dos chourizos, ás morciyas, a os rustridos, al pito, á carne, al cocido, á sopa, al pescao al forno… Por eso s’avezaba a ter úas chanteiras nel horto ou al pé da casa. «Cóyeme un mañuzo de perexil», dicíame mía bola. Y aló iba, dando volta pola casa, hasta delantre del ventanuxo que dá al Camín Veyo, unde sempre había perexil a esgaya.

É tan común el sou uso na cocía qu’é el único alimento que se regala nas tendas, anque nestos tempos xa se vexan mañuzos envoltos en plástico pra vendelos. Muita xente na ciudá tenlo en macetas: é bon de manter y búa parte del ano ta a disposición pra cortarye úas canías condo las precisamos y ter perexil sin qu’á pranta ye pase nada.

El perexil (Petroselinum crispus) é úa especie bienal, querse dicir, que precisa dous anos pra completar el ciclo: nel primeiro medra y nel segundo bota a flor y el fruto, qu’é el que s’usa pra semar. Nel horto nun se precisaba semalo porque al cayer a semente sempre salían al pé prantas novas. Así y todo, como diz el dito, «Se ques ter perexil todo el ano, sémalo en mayo».

A presencia del perexil en cualquera prebe que s’amañe é el qu’esplica a espresión española de ser perejil en todas las salsas y de seguro que ta detrás de qu’en portugués a denominación usada actualmente pra referirse á pranta y al condimento sía a de salsa.

En galego-asturiano el única forma que conozo pra chamarye é perexil, pronunciao cuas vocales átonas máis ou menos zarradas (perexil, perixil ou pirixil). Os vocabularios da Veiga, Mántaras, A Roda, El Franco, Bual, Castaedo y Monón, y Ponticella recoyen perexil. El da Veiga apunta tamén a pronunciación de pirixil, mentres qu’a variante zarrada que dá el de Bual é perixil. Por criterios normativos habería qu’escribir perexil, forma que constatéi nos Niseiros, Montavaro y Vilarín (Castripol); El Chao das Trabas, Godella, Villar y Llobredo (El Franco); Rozadas (Bual), Sanzo (Pezós) y Villouril (Navia).

Chanteira de perexil xa botando flor. Mántaras (Tapia) (15/7/2019).

Del sustantivo perexil nacéu el verbo emperexilarse ‘aciquilarse, amañarse muito’ y el adxetivo correspondente emperexilao, -ada, ademáis de perexileiro, -a ‘amigo d’emperexilarse’. Tamén hai en galego-asturiano a espresión ser un perexil, que s’aplica á persona froxa y enfermiza. Aparte, ta el verbo esperexilarse ‘esfarelarse, esplicarse con muitos aspaventos’.

Seguindo a esplicación que dá Coromines pral casteyano perejil, a palabra viría de *petrisillu, a partir d’outra forma anterior *petrisilnu procedente de *petrosilenon. Son todo formas hipotéticas del latín derivadas por metátesis de petroselinon (que vén del grego petrosélinon ‘tipo de perexil’). D’ese étimo vein as denominacióis que se dan en muitas llinguas d’Europa: dende el francés persil hasta el ingles parsley, pasando pol italiano prezzemolo ou el alemán petersilie. En portugués, anque hoi dicen salsa, tamén se dixo perrexil, anque na actualidá úsase a palabra pra chamar outra pranta aparecida, Crithmum maritimum, y hasta col significao figurao de ‘aperitivo’.

En asturiano, ademáis de perexil, dáse esa forma perrexil, aparte d’outras variantes fónicas: pirixil, perxil, prixil. Y hasta se rexistra a forma perrexu. En galego as denominacióis máis habituales son pirixel, prixel y perexil.

Forniga (Formicidae)

As fornigas entran por undequera y tán búas de ver nas casas. Mántaras (Tapia).

¡Conto temos mirao de nenos pras fornigas! Víamos os furaos dos fornigueiros testos d’elas y as fileiras indo y vindo, acarrexando comida prá casa. Condo nel brao s’enchía todo de fornigas d’ala, axina había dalgún veyo que dicía: «Eso é que vai chover». Y tían razón, porque despóis aprendémos que son fornigas que, nesas condicióis de calor y humedanza, salen del fornigueiro pra realizar a cópula.

Como pasa con muitos outros insectos, de fornigas hai miles y miles d’especies, así que xuntamos a identificación del nome popular en galego-asturiano na familia que las coye a todas: Formicidae. Reparando na estructura del corpo, el que las define é que ten tres partes, cua cabeza y dous segmentos abdominales separaos por úa cintura estretísima, y as antenas fendo un coldo. Hai ben aspectos chamadeiros das fornigas, como a súa vida en colonias, os fornigueiros, palabra que creóu outra acepción metafórica pra ‘montón de xente movéndose’. Tamén chama el atención a especialización de laborías qu’hai nelas entre reinas y obreiras ou soldaos. Aparte, é ben interesante el sou xeito de comunicación con feromonas, úas sustancias químicas que botan y que mandan mensaxes d’alarma, de rastro, sexuales… Por poñer un caso, condo atopan comida, marcan el camín con feromonas y d’ei a imaxe das fornigas acarreiradas en fileiras sin perder el rumbo.

A denominación en galego-asturiano máis común pral insecto é forniga, con –n-, como se recoye nos vocabularios d’Acevedo y Fernández, A Veiga, Bual, Mántaras, A Roda, El Franco, Ponticella, y Castaedo y Monón, anque os tres primeiros tamén dan a variante formiga. Na obra Literatura de tradición oral de Presno (Castropol), de María del Carmen García, aparece forniga, y tamén Manuel Calvín Corredoira, el poeta de Pardiñas (Taramunde), usa nas súas composicióis esa forma con -n-. Aparte, eu recoyín datos da palabra forniga de Mourentán y Fandovila (Ibias), Grandas y Castro (Grandas), A Ovellariza y Bustapena (Vilanova d’Ozcos), Sanzo (Pezós), Eilao, Navedo y Cachafol (Eilao), As Figueiras, El Valín y Vilarín (Castripol), Serantes (Tapia), Vivedro y Ortigueira (Cuaña), Rozadas (Bual) y Villouril, Andés y El Monte (Navia). En Vilela de Baixo (San Tiso d’Abres) dixéronme formiga.

Nun recoyen os vocabularios de galego-asturiano muitos detalles sobre clases de fornigas. Namáis os vocabularios de Ponticella (Villayón) y de Castaedo y Monón (Ayande), pra chamar ás razas pequenas y arroxadas que tein úa picadura mui doliosa, dan el nome de forniga rubia, que tamén me dixeron en Grandas, Vilarín (Castripol), Eilao y Cachafol (Eilao), y Sanzo (Pezós), anque nel Monte (Navia) dixéronme forniga roxa, denominación que me deron en Fandovila (Ibias) alternando col outra. Pra os exemplares sexuaos, que tein alas, os datos qu’apuntéi son forniga d’ala, en Vilarín y en Navedo y Cachafol (Eilao), y forniga d’alas, nel Monte (Navia), Ortigueira (Cuaña), Grandas y Sanzo (Pezós). Trátase de fornigas reina y fornigas macho que salen pra emparexarse. Anque elos morren a os poucos días, as reinas guardan el esperma, que van usar muitos anos pra ir fecundando os ovos que pon. Se son quén a amañar úa colonia, han a ter al fornigueiro trabayando pra cuidalas y manter as larvas.

Fornigueiro al pé d’un árbol. Uvieo.

Forniga é resultao característico del galego-asturiano porque se miramos pra galego y asturiano a forma común nestas linguas é formiga. A solución con -n- entra pol leste de Lugo, que ta constatada en Burón, Suarna y na Ribeira de Piquín, y tamén chega al asturiano máis occidental, como se comproba nel vocabulario de Tox y nel de Vigu y Santa Marina (Navia), y nun conxuro recoyido en Monesteriu’l Coutu (Cangas) que s’ha a ver despóis. Aparte, como dato islao, nel outra punta d’Asturias, en Cabrales, ta documentada a forma h.orniga.

A evolución nas demáis linguas romances a partir del latín formica é mayoritariamente con –m-: hormiga, formiga, fourmi, formiche, furmicla, furmica, frommiga… Sicasí, hai dalgúas escepcióis como el aragonés forniga, fornica (tamén formiga), el occitano forniga y el rumano furnică.

Cua orixe nesa mesma palabra naceron outras. Condo por úa postura ou un golpe notamos qu’úa parte del corpo pica como se nos anduveran por ela un montón de fornigas, dicimos que se nos durmíu, pro tamén podemos dicir que temos fornigas, que se nos afornigóu, esfornigóu, aforniguexóu, forniguexóu ou esforniguexóu. Pódese sentir «Aforniguexóuseme un brazo», «Afornigóume un pé», «¡Case m’esforniguexa a mao!», «Forniguéxame esta perna»… Tamén tán recoyidas en galego-asturiano formas con –m-: aformigar, formiguexar y esformiguexar.

Acórdome de qu’os veyos dicían qu’esa sensación quitábase moyando un dido con cuspio y fendo cruces con él na perna ou nel brazo durmido. É úa tradición conocida na península ibérica y hai conxuros pra ir recitando da que se fain as cruces. González Riaño y Castro Menéndez publicaron un artículo en 1984 con tradicióis recoyidas en Ponticella (Villayón) y citan este: «Adormecéume este pé detrás de casa Tomé cargao de cepetillíos pa queimar os meus vecíos que son poucos y mui ruíos. Fornigas al río, you polla ponte y tu por el río». En sitos achegaos á zona del Navia-Eo tamén hai constataos outros, como este al que me referín máis atrás y que recopilaron Xosé Ambás y Ramsés Ilesies en Monesteriu’l Coutu (Cangas): «Fornigas al ríu, you pola ponte, ya vós pol ríu». Ou este outro publicao por Aníbal Otero nel vocabulario da Ribeira de Piquín (Lugo): «Forniga, vaite ó río, que o meu pé xa dormíu».

Forniga arrubiada. Brañanoceo (Mieres).

Ben sei que como comparanza cua traza das fornigas ou quizabes cuas pupas brancas que se ven apeteiradas nos fornigueiros, amañóuse en galego-asturiano outro sustantivo, neste caso col sufixo masculino: fornigo. Úsase pra referirse a tres ou cuatro realidades relacionadas semánticamente entre elas, anque ta ruin de saber cuál foi a primeira da que despóis se foi desprazando el significao. Chámase fornigos al calostro, el primeiro leite da vaca despóis de parir, y tamén ás papas de meiz ou cereixolos feitos con ese leite, pro en Castaedo y Monón os fornigos son cachos de pan rebozaos en ovo y fritidos. Pode que pola traza farinenta que presentan os cascos dos burros afectaos por bacterias ou fungos é polo que chaman fornigo a esa malura y seguramente d’ei acabóu aplicándose pra chamar a outra malura mui dolorosa nos didos das maos ou dos pés, arrentes del uña. Con estas acepcióis ou aparecidas tamén s’usan noutras linguas vecías formas como hormiguillo hormigos, formigos, etc. Pode pasar que se recoyan derivaos con -n- referidos a estos significaos secundarios, pro con -m- pra chamar al insecto: por exemplo, constátase fornigo ‘pan fritido con ovo y farina’ nel norte da Coruña, pro al bicho alí chámanye formiga. Este dato pódese interpretar como señal de qu’os resultaos con -n- tuveron máis estensión xeográfica noutros tempos ou, al rovés, qu’a denominación derivada chegóu a esa zona con -n- sin qu’os falantes la relacionaran cua denominación local pral insecto.

Nabo bravo (Sinapis arvensis)

Un campo chen de nabos bravos en Mántaras (Tapia) (30/4/2016).

Hai úa poesía escrita en 1907 pol poeta tapiego Carlos Pérez Méndez titulada «A noite tradicional». Publiquéila nel 2003 na revista Entrambasauguas, qu’eu coordinaba daquela. Foi na sección El Houcha, unde iba rescatando literatura veya en galego-asturiano. A poesía cunta as tradicióis relacionadas cua noite de San Xuan y núa das estrofas, al falar del avezo de poñeryes ás mozas coronas de flores, diz: «Y non todas che ye enchen ben os oyos: / pois si son veyas, feas ou tarameixas, / os ramos que yes pon son de marfoyos, / restras d’ayo, carozos ou areixas». A composición manexaba un vocabulario antigo y había máis d’úa palabra desconocida pra min, entre elas aquelos ramos d’areixas. Nun seguín pescudando nel asunto hasta qu’aquel mesmo ano Conchita Álvarez Lebredo publicóu a súa «Pequena contribución léxica al galego-asturiano», con términos y acepcióis inéditas de Tapia. Alí taban as mías areixas, que resultaron ser el qu’en Mántaras sentira chamar nabos bravos (Sinapis arvensis). El vocabulario popular ten esas cousas: pode haber palabras qu’usan normalmente nun sito y que noutro, a poucos metros, desconocen. Pro, ás veces, se rascas, acabas atopando xente que las conoce: despóis de saber da palabra areixa, constatéila en Mántaras, nel Viso y en Casarego, lugares todos nos alredores de Tapia.

Trátase d’úa pranta ben conocida y exemplo claro d’especie ruderal, querse dicir, que sal ventureira en sitos mui alteriaos pol acción del ser humano. En cualquera terra de vaco ou en cualquera solar sin cuidar, alí aparece na primavera, erguendo hasta alredor d’un metro, botando muita rama y enchéndolo todo de marelo cuas súas florías. As foyas son lanceoladas y dentadas, pro hai muita variación de formas. De Sinapis arvensis sacábanse aplicacióis melecieiras, sobre todo pra fer cataplasmas, d’ei qu’a estos romedios yes chamen tamén sinapismos ou, por etimoloxía popular, sanapismos. A pesar d’esas propiedades búas, un contacto largo da pranta col peleyo pode provocar qu’este s’enrite.

Detalle da flor del nabo bravo. Mántaras (Tapia) (30/4/2016).

Úa raza mui achegada, Sinapis alba, é el que chaman en casteyano mostaza blanca, que cua súa semente, y tamén cua d’outras especies aparecidas como Brassica nigra (mostaza negra en casteyano), amáñase un prebe ben conocido pra botar ás hamburguesas.

Nun se m’ocurre d’únde poda vir a palabra areixa. Nos diccionarios galegos recóyese esa forma como úa variante de careixa ‘saltón, viermo da carne’. En galego-asturiano tamén se constatóu, ademáis da variante cadeixa que recoye Acevedo. Pro, se é qu’hai dalgúa relación entre a denominación igual del saltón y da pranta, nun atopo úa esplicación clara pra ese desprazamento de significao, agá que pensemos qu’a idea dos viermíos buligando na carne poda relacionarse cua sensación de picor ou enritamento que poda producir el contacto seguido das foyas col peleyo.

El nome estándar en casteyano pral nabo bravo é el de mostaza de campo ou mostaza silvestre. Tamén é verdá qu’hai muitos cruces de denominacióis porque hai un feixe de razas da familia Brassicaceae mui aparecidas, todas d’úa traza asomeñada y todas con florías marelas. Se os botánicos andan de cabeza pra identificar correctamente úas especies d’outras, normalmente gracias ás diferencias nos frutos maduros, é normal qu’a xente chame a todo ún ou acabe confundíndolas (se é que tían un nome popular distinto). Esa asomeñanza foi precisamente a que deu pé a que nacera el término de nabos bravos, porque a os oyos da xente serían como úa raza ventureira d’outra pranta, el nabo (Brassica rapa var. rapa), que se labraba pral gao y del que s’aprovetaban as foyas pra fer el caldo de rabas ou rabizas y, condo florecía, dos cimóis. Un mecanismo aparecido de denominación dáse nel nome de pesegueiro bravo (Polygonum persicaria) en contraposición al pesegueiro (Prunus persica), el árbol frutal.

Quizabes por pintar úa descripción sin máis y non un fitónimo feito y dereto, nabo bravo nun ta recoyido nos vocabularios dialectales de galego-asturiano (¡nin nel meu de Mántaras!). Pro podo dar fe de qu’así ye chaman en Vilela de Baixo (San Tiso d’Abres), Vilarín y As Campas (Castripol), Mántaras y A Roda (Tapia), Valdepares (El Franco), Vivedro (Cuaña), Andés (Navia) y Grandas.

Úa chanteira de Raphanus raphanistrum, conocido en galego como xaramago y qu’é asomeñao pra os oyos non avezaos al nabo bravo. Mántaras (Tapia) (30/4/2016).

Einda queda outra familia de denominacióis en xogo. Nel vocabulario d’Acevedo y Fernández de 1932 el segundo dos autores recoye a palabra xaramago, que define como ‘jaramago’. El vocabulario del Franco de José García, de 1983 y qu’ás veces vese que sigue demasiao al de Fernández, tamén lo define asina. É pouca axuda, porque en casteyano chámanye jaramago a úas contas prantas, as máis d’elas da familia Brassicaceae. Se botamos un oyo al galego, xaramago recóyelo el estudioso del s. XVIII Martín Sarmiento, que lo identifica como el nome popular del xénero Erysimum. Pola súa parte, os vocabularios especializaos de botánica en galego identifícanlo con dúas especies, Raphanus raphanistrum y Sisymbrium officinale, con variantes como saramago, zaramago y samargo. As tres prantas en xogo tein un aire aparecido y son todas da familia Brassicaceae, el qu’esplica esa polivalencia del nome. Tamén en portugués aveza a usarse saramago como a denominación popular de Raphanus raphanistrum.

Pois ben, en Serantes (Tapia), déronme el dato de qu’el que chaman nel vecín Casarego areixa alí é samárago. Evidentemente, a denominación é úa variante de xaramago, con úa despalatalización da consonante inicial a s-, úa metátesis ente -r- y -m- y un cambeo del acento, quizabes influido por úa esdrúxula como sámago ‘parte branda del tronco, debaxo da paraza’. Anque non necesariamente neste orde nin tan secuenciao, claro, a evolución puido ser esta: xaramago > saramago > samarago > samárago.

Como sempre, falta máis trabayo de campo con datos, anque a cada volta ta máis ruía de recopilar toda a riqueza del noso vocabulario. Os términos máis tradicionales da nosa lingua tán perdéndose ás carreiras, como esa areixa da que falaba el noso poeta.

Aveyaneira (Corylus avellana)

Exemplar d’aveyaneira nel medio d’un prao en Rebolón (La Ribera). 26/5/2015.

A imaxe das aveyaneiras vendendo nas festas xa namáis queda nel recordo dos máis veyos y en dalgúa descripción literaria del pasao. Pro houbo un tempo en que rañar núas aveyanas turradas mentres se miraba prá música ou se daba úa volta pol prao da festa formaba parte das actividades típicas d’ese día. Y tamén levaryes a os que nun foran un paquetín d’elas, os perdóis. Del aveyaneira (Corylus avellana), el árbol que dá el fruto, non das muyeres que lo vendían, é del que vou falar agora.

Pra os que somos da marina, unde pouco monte autóctono queda, trátase d’un árbol escaso. En toda a contornada de Mántaras (Tapia), namáis atopéi us exemplares al pé dos Llagos de Silva. Nun se ven esas prantacióis nas veiras dos praos que se poden encontrar por muitos sitos d’Asturias. Quizabes por eso as publicacióis sobre galego-asturiano nun recoyen muito vocabulario relacionao cua especie y as súas razas. Si se constata el nome que se ye dá al acción d’ir coyer as aveyanas, que comparte cua da recoyida das castañas: ir al soutexo. Namáis el libro Castaedo y Monón en poucas palabras, de Marcelino Lozano, núa zona unde si é máis abondante, recoye as denominacióis en galego-asturiano pral envoltura vexetal tan característica que tein os peteiríos d’aveyanas: caceyo ou concho (anque neste segundo caso xa é palabra máis común como sinónimo de casca). É el garrapiellu, garapiellu, carrapiellu ou carapiellu asturiano, palabra que ten en galego-asturiano el equivalente garapelo ou garapello, pro con outro significao: ‘feixe pequeno d’herba, trigo, lin’, ben sei que núa ampliación semántica a partir da idea de xuntoiro das aveyanas nel caceyo.

El que si son ben conocidas son as aplicacióis da súa madera. As varas del aveyaneira son ben al xeito pra fer goxos porque dobran ben y son resistentes. Y tamén pras aguiyadas, que salen ben deretías.

Dentro dos caceyos van amañándose as aveyanas, einda verdes. Sontolaya (Morcín) (26/6/2015).

Á especie en asturiano chámanye ablanar ou ablanal, y tamén ablaneru (ablaneiru na parte máis occidental); en galego, as formas máis xenerales son abeleira ou abraira; en portugués, aveleira, avelaneira ou avelãzeira; en casteyano, avellano. Chaman el atención as diferencias ortográficas na reiz da palabra entre úas linguas y outras. ¿Cómo escribilo en galego-asturiano, con -v- ou con -b-? Nun se trata d’un problema de pronunciación, que xa se sabe qu’as dúas letras se pronuncían igual, senón de decisióis na ortografía. El galego, que nesta cuestión ten úa normativa etimoloxicista, escríbelo con -b-. Sicasí, el portugués, como se ve, failo con –v-. Ta claro que foi el peso da tradición escrita casteyana el que levóu a que todas as fontes de vocabulario dialectal de galego-asturiano escriban a palabra con -v-.

El étimo d’aveyaneira ta nel nome del fruto del árbol en latín: abellana nux ‘noz d’Abella’. Avella, na provincia italiana d’Avellino, é el nome actual del qu’en tempos del imperio romano era Abella, úa ciudá famosa daquela polas muitas aveyaneiras qu’había nas súas terras. D’ese abellana, máis el sufixo latín –aria que tantas denominacióis de prantas dá en galego-asturiano (abruñeira, bidureira, ameixeira, espieira, figueira, folgueira…), vén el noso aveyaneira.

El nome d’aveyana en galego-asturiano ten que ser úa forma relativamente moderna. Se miramos prá evolución á forma galega, abelá, atopamos úa simplificación del -ll- dobre y a perda del -n- del étimo latín abellana. A evolución en asturiano foi distinta: a simplificación del –ll– dobre latín (que se pronunciaba máis ou menos como a-bel-la-na) veu despóis d’úa perda temprana da vocal pretónica, el que quitóu de que palatalizara: abellana > ab’lana. Eso foi el que pasóu en galego-asturiano, unde nun tempo a palabra pra chamar al fruto tuvo que ser *abrá,  irmá del asturiano ablana, anque nel noso caso con perda del -n- intervocálico y paso de -bl- a -br-. A partir d’esa reiz, amecéndoye sufixos como –edo ou –eira, creáronse abondativos dos que son recordo hoi dalgús topónimos como el cuañés Abredo (< abraedo < abranedo), el tapiego Abreiras ou el taramundés Abraído (Taramunde). Tamén tán os lugares d’Abraira (A Veiga) y El Vilar da Abraira (Santalla d’Ozcos), neste caso cua evolución posterior de –eira > –aira.

É típico que se prante as aveyaneiras nos valaos al pé del camín. Penanes (Morcín) (30/5/2015).

Un topónimo menor como El Abredeira, un monte agora amansao cerca dos Llagos de Silva en Salave (Tapia), leva el sufixo –eira amecido a outro, –edo; hasta ye deu tempo a sufrir otros cambeos por etimoloxía popular y acabóu sendo pra dalgús A Llabradeira (< El Abradeira < El Abredeira). Outro topónimo, tamén menor, d’un prao en Pezós que se chama Abreiral, fai pensar en que tamén a palabra abreira s’usóu antano pra chamar al árbol; amecéndoye despóis el sufixo –al significaría ‘sito chen d’abreiras ou aveyaneiras’. En todos estos exemplos, as fusióis vocálicas cua tónica (ae > e), posteriores á perda del -n-, son un señal del antigüidá del resultao.

Hai outros topónimos nas zonas máis orientales achegadas al asturiano que pintan amostrar resultaos máis modernos: perdéuse el -n-, pro nun se deu esa fusión vocálica posterior. Nel caso del lugar da parroquia d’Arbón (Villayón) conocido como El Abreidal, volvemos atopar úa sufixación dobre, neste caso con –edo y –al. Quizabes é el resultao da perda del -n- a partir d’úa forma Abranedal (y non de *Abredal, xa con fusión vocálica). D’ei a evolución del diptongo átono: Abraedal > Abraidal > Abreidal. Nel topónimo Os Abraeiros, us praos en Bustalfoyao (Villayón), vese un exemplo de perda del -n- unde nun deu tempo a qu’ese hiato –ae– se fusionara na vocal tónica (*Abreiros). Outro topónimo d’Argoleyas (Villayón), A Fonte el Abrao, amóstranos un resultao sin sufixo. Tamos nun conceyo de transición col asturiano occidental unde se pode barruntar que dalgúas das isoglosas ou fronteiras lingüísticas, neste caso a perda del -n- intervocálico, movéronse nun hai tanto piyando zonas unde antano si se mantía.

En resume, muitos d’estos topónimos quedaron como testigos de periodos anteriores da evolución lingüística que nun deixaron nel vocabulario d’uso habitual en galego-asturiano a esperable forma *abrá pra chamar al árbol, agá un caso del que s’ha a falar máis alantre: ablaira, recoyido na Garda (Taramunde). Y é que dende os primeiros vocabularios na nosa lingua, que son das primeiras décadas del siglo pasao, os datos amostran resultaos que van por outra vía evolutiva.

As foyas del aveyaneira son búas de reconocer: grandes, arredondiadas, cuas veiras aserradas y acabadas nun piquín. Güeñu (La Ribera) (26/5/2015).

Efectivamente, Acevedo y Fernández recoyen nel sou vocabulario as formas aveyao y aviyao pral referirse al árbol y aviyaa pral fruto. Nos tres casos dáse a perda del -n- intervocálico, pro debían ser xa arcaísmos daquela, porque nin os estudios posteriores nin os datos actuales conocidos recoyen resultaos d’esta clas: todos rexistran formas con -n-, del tipo aveyaneira y aveyana. Na zona norte y oriente del Navia-Eo, unde a evolución dos grupos llatinos lj, c’l, g’l, t’l deu –y– (muyer, abeya, reya, veyo), dizse con –y-. El vocabulario da Veiga recoye aveyaneira y aveyana y el da Roda (Tapia), aveyaneiro, aveyaneira, aveyano y aveyana. Tamén me dixeron aveyaneira nel Valín (Castripol), Zreixido (A Veiga), Vivedro (Cuaña), Pezós y Corondeño (Ayande). É a mesma pronunciación que sentín en Castro (Grandas), anque el informante era yeísta núa zona teóricamente de resultaos en –ll-. Úa forma con zarramento da vocal átona déronma en San Xuyán (El Franco): aviyaneira. En Armal (Bual) recoyín aveyaneiro. Todas estas palabras apuntéilas al encuestar pral atlas del ETLEN, polo que se pode sumar el dato d’aveyaneira recoyido polos meus compañeiros n’outros puntos: Os Niseiros (Castripol) y San Salvador (Ayande); nel Pato (Eilao), aviyaneira.

Pra esplicar este resultao palatal -y-, García Arias propón un étimo hipotético con –llj– (*abelliana). É a mesma evolución que se dá en alliu > ayo. Esto deixaría esplicar os resultaos galegos con –ll– da parte máis oriental (avellaneira) non como casteyanismo sin máis, senón como úa vía evolutiva palatalizadora distinta da xeneral que simplificóu el -ll- dobre latín. A pesar del sufixo autóctono –eira, que manteña el -n- é un dato que fai pensar nun casteyanismo, máis condo convive ás veces con formas que reflexan úa evolución patrimonial: nas encuestas del ETLEN feitas en puntos del oriente de Lugo al pé da fronteira con Asturias, como Negueira, O Pando (A Fonsagrada), Murias do Camín (Navia de Suarna) ou Neipín (A Pontenova), recoyéuse abellaneira, pro, nestos dous últimos sitos, convivindo con ablaira ou abraira.

Evidentemente, na zona sur y nos estremos máis occidentales del Navia-Eo, unde el resultao patrimonial é –ll– (muller, abella, rella, vello), a palabra dizse con –ll-: avellaneira. Así lo recoye el vocabulario da Veiga nas parroquias d’Abres y Guiar y asina mo dixeron na Penacova (Vilanova d’Ozcos), O Chao (San Tiso d’Abres) y Mourentán (Ibias), lugar este unde tamén usan a forma masculina: avellaneiro. Nas encuestas del ETLEN recoyéuse avellaneira en Labiaróu (Samartín d’Ozcos), Teixeira (Santalla d’Ozcos) y en Vilamayor y Fandovila (Ibias). En Valdeferreiros (Ibias), avellano.

Nel inverno, cuas canas espidas, vese ben a feitura das aveyaneiras, con un feixe de xotas nel couz del árbol. Prantación al pé del camín en Penanes (Morcín) (19/12/2015).

El qu’interesa destacar é qu’a pronunciación con –y– nun é un caso del yeísmo actual que pronuncía igual –ll– y –y-. Non, son pronunciacióis escuitadas a falantes non yeístas, qu’estreman perfectamente os dous fonemas. Ben é verdá qu’ás veces, nesta mesma zona xeográfica, por influencia da forma casteyana, hai quen se corrixe y pronuncía a palabra con -ll-, dicindo avellaneira ou avellana. Eso esplica as formas recoyidas nos vocabularios de Mántaras (avellaneiro, avellano), El Franco (avellaneiro), Bual (avellaneira), Castaedo y Monón (avellaneira) y a que sentín en Poxos (Villayón): avillaneira. Tamén nas encuestas del ETLEN se recoyéu avellaneira en zonas de resultaos xenerales con –y-, como Navedo (Eilao) y San Salvador (Ayande), neste caso xunta a forma con –y-: aveyaneira.

Como se dixo, en galego as máis das denominacióis del árbol básanse na simplificación del –ll– dobre latín (abelao, abelán), sobre todo con sufixación en –eira, pral occidente, ou en –aira, pral oriente (abeleira, abeleiro, abelaira, abelairo); tamén en –eda (abeleda, abelenda). Pro, aparte, danse nomes unde, anque se simplificóu el –ll-, manténse el –n-: abelaneira, abelaneiro, abelanoira. Xa nel s. XIII el trovador galego Airas Nunes cantaba «Bailemos nós ja todas tres, ai amigas, so aquestas avelaneiras frolidas». Tampouco nun hai qu’esqueicer a forma portuguesa avelaneira al pé del resultao sin -n-: aveleira. Noutras denominacióis, como nel norte d’Ourense, mantéinse -ll- y -n-: abellanal, abellaneira. Ademáis, como xa s’apuntóu, na veira oriental de Galicia danse resultaos del tipo abraira, querse dicir, pártese da reiz *abrá y non d’abelá. El único dato d’esta clas que conocemos en Asturias, ablaira, como denominación viva pral árbol, é de Taramunde, recoyido nel punto d’encuestación del ETLEN da Garda.

Largata (Iberolacerta, Podarcis, Psammodromus, Zootoca)

Exemplar de Podarcis muralis. Brañanoceo (Mieres).

A largata ou largatixa é ún d’esos bichos qu’acompañaban os nosos enredos infantiles condo nel brao andábamos todo el día por fora. Asomadas nas regandixas das paredes, asoleyándose al calorín das louxas, fuxían prás escuridades das súas covas condo osmaban peligro. Reparábamos nas que yes faltaba el rabo y axina aprendémos na escola qu’eran quén a perdelo pra fuxir dos sous depredadores. Mentres el rabo quedaba buligando solo, elas escapaban. El feito de que podan botar outro novo deu que pensar a os científicos, qu’investigan os mecanismos celulares d’ese milagre polas aplicacióis que pode ter prá rexeneración de texidos humanos.

Nel occidente asturiano podemos atopar seis especies de largatas, úas máis comúis qu’outras. Del xénero Podarcis temos tres: Podarcis muralis, a das paredes, a máis conocida, propia das terras máis baxas; P. bocagei, qu’é a especie que la sustituye da qu’avanzamos hacía Galicia; y P. guadarramae, qu’aparece nel sito das outras dúas nas terras máis calentes del Río Navia. Y despóis hai outras tres especies de tres xéneros distintos: Zootoca vivipara, largata pequena propia dos sitos mui moledos; Iberolacerta monticola, que se pode ver al sol nas rouñeiras y penedos dos montes, chamadeira pola súa color verde; y Psammodromus algirus, especie del rabo largo, propia del sur peninsular, pro que s’atopa tamén nos sitos secos del curso alto del Navia. Todas son especies da familia Lacertidae, unde tamén se clasifican os largatos grandes, conocidos en xeneral como largatos arnales… pro esos déixolos pra outra vez.

Largata (ou llargata nas zonas del metá oriental) é a denominación con máis estensión xeográfica nel Navia-Eo. Recóyese largata nel vocabulario d’Eilao y na encuesta feita en Cuantas (Ibias) pral Atlas Lingüístico da Península Ibérica (ALPI) en 1947. Podo completar estos datos con outros inéditos, porque tamén me deron ese nome en Cachafol (Eilao), A Ovellariza (Vilanova d’Ozcos), Penafonte (Grandas) y nos lugares ibianos de Marentes, Mourentán, Santolín y Fandovila. A forma correspondente na zona palatalizadora, llargata, recóyenla os vocabularios d’Eilao, Ponticella (Villayón), Monón y Castaedo (Ayande) y dála Acevedo Huelves (con yeísmo: yargata) como propia de Cuaña. Eu constatéila neste conceyo, en Trelles, como llargata. Aparte, é el resultao que se rexistra na villa de Bual na encuesta feita en 1931 pral ALPI.

Anque compite como denominación pra os largatos grandes, tamén hai muitos sitos unde al reptil pequeno ye chaman con xénero masculino: largato. Constátase nas encuestas del ALPI feitas en 1947 en Salgueiras (Vilanova d’Ozcos) y As Campas (Castripol) y tamén la apuntéi eu en Obanza, Vilarín y A Veiga dos Molíos (Castripol) y en Bustapena (Vilanova d’Ozcos). El resultao con inicial palatal llargato recóyelo el vocabulario del Franco y constatéilo en Rozadas (Bual) y nos llugares franquíos de Llobredo, Villar y Miudes.

El outra denominación máis estendida en galego-asturiano é a formada sobre largata col sufixo –ixa: largatixa recóyenlo os vocabularios de Mántaras (Tapia), A Veiga y Acevedo y Fernández, y rexistréila tamén nos lugares de Vilela (San Tiso d’Abres), Serantes (Tapia), El Valín (Castripol) y Cachafol (Eilao). A forma llargatixa ta nel vocabulario da Roda y nel d’Acevedo y Fernández, y aparte déronma tamén en Valdepares (El Franco).

Hai otro tipo de sufixación, localizada nel conceyo de Navia y na veira costeira máis oriental de Cuaña, propia del asturiano, qu’é llargatexa. Recóyela el ALPI en Freal y tamén ma deron en Andés (Navia) y Origueira (Cuaña). Ta ademáis a variante llargatesa, qu’Acevedo Huelves dá como propia de Navia (recóyela col yeísmo propio da zona: yargatesa). É a forma que predomina en toda a zona del asturiano, alternando cua reiz etimolóxica (l.lagart-, llagart-) y col sufixo –exa. A pesar d’estos datos naviegos, al pasar á zona del asturiano occidental, volvemos atopar os resultaos sin sufixación: l.largata en Vigu, Veiga, Tox… Y tamén en Villayón, Valdés y Tinéu, unde dicen l.largata ou l.lagarta.

Exemplar d’Iberolacerta monticola. L’Aramo (Riosa).

Xa se víu qu’ás veces conviven nun mesmo punto máis d’úa denominación. Y pode darse el caso de qu’haxa palabras que sabemos que son sinónimas noutros sitos pro que nel lugar en cuestión úa d’elas namáis s’use con outra acepción distinta. Pasa en Bual, unde os vocabularios recoyen llargata y llargato pra chamar al reptil, pro llargatexa defínese nel vocabulario d’Adelina Fernández y Susina Pérez como ‘que ye gustan os contos’. Ademáis, definen llargata como ‘faladora’ (é acepción despreciativa contra a muyer que recoyen máis vocabularios de galego-asturiano, tamén pra largatixa ou llargatixa). Hasta hai el verbo llargatexar ‘andar con contos’. Os vocabularios dialectales reflexan muito ben el machismo cultural qu’asigna (y polo tanto critica) este tipo de comportamentos namáis ás muyeres.

A palabra largata, -o (ou llargata, –o) vén da sonorización romance a -g- d’úa variante *lacarta ou *lacartus da denominación del reptil nel latín clásico: lacertus ou lacerta. De lagarta pasóuse a largata con úa metátesis del -r- por cruce col adxetivo largo. En puntos del centrooriente asturiano hai outro xeito de chamarye, llacierta ou llancierta, que vén da reiz latina clásica.

En conto á forma sufixada largatixa (ou llargatixa), considérase úa adaptación fonética del casteyano lagartija, porque el resultao galego correspondente sería –illa y el asturiano, –iya (como clavija/caravilla/caraviya/calaviya). Pinta qu’é tamén el caso d’outros empréstamos casteyanos que s’axeitaron fonéticamente en galego-asturiano como envasixa, partixa, rendixa ou botixo. En galego, a palabra lagartixa, estendidísima por toda Galicia, nun se recoye nos diccionarios normativos y en portugués, unde si figura, señálase que vén del casteyano antigo. Efectivamente, máis aló de repunancias normativizadoras, se é un casteyanismo ten que ser mui veyo pra que s’axeitara fonéticamente y s’estendera tanto como ta estendido.

En galego lagartixa y lagarta son os términos máis usaos: predomina a primeira forma contra el leste y a segunda contra el oeste. Aparte, en Lugo, nos puntos máis achegaos a Asturias, danse resultaos con metátesis (largatixa), como en galego-asturiano. Outras formas que s’usan en galego son cádigo y lagartiña. Esta última denominación, con sufixo autóctono, tamén s’usa nel sur del asturiano occidental, en Ayande (l.lagartina), y nel norte de Lión (l.lagartina, llagartina).

Nel caso da denominación d’este reptil é mui interesante enanchar el campo de visión y botar un oyo á distribución das denominacióis na península. Como se víu, é úa palabra que s’encuestóu pral ALPI y ben deitamos de que, como mostra, casualmente, tán dispoñibles online na web del Atlas as respostas pral nome da largata.

D’este xeito, pódese comprobar qu’en portugués tamén se diz lagarta (nel estremo norte, con úa búa parte de resultaos con metátesis: largata), pro tamén s’usan formas como salagarta ou sardanisca. Eso si, de Lisboa pral sur a denominación xeneral é lagartixa (dacondo largatixa), en continuidá xeográfica col lagartija que s’estende por toda Andalucía. En casteyano, como se comproba nel ALPI, hai muitas máis formas de chamarye: sangartana, sargantana, sangartesa, salagartija, relantija, regaltiz, regatena, regaltena, regaltina, regaltesa, ligaterna… y hasta lagartesa en puntos de Cantabria y País Vasco.

Mapa elaborao a partir dos datos del ALPI con resultaos del tipo lagarta y lagartixa (y variantes).

É chamadeira a distribución peninsular del nome del reptil. Pode botarse úa raya dende el Eo hasta el Cabo de Palos que xebra a península en dúas partes. D’ese xebre pral sur, mandan os resultaos –ixa/-ija. Aparte da zona grandísima de lagartija nel ámbito territorial del casteyano, estrémase úa franxa de lagartixa que baxa pola fronteira entre as provincias de Lugo y A Coruña, que sigue pol leste da d’Ourense y pol noreste de Portugal (nos distritos de Bragança y Guarda), córtase y despóis coye todo el sur portugués.

Vese tamén qu’a forma con metátesis, largatixa (ou llargatixa), dáse sobre todo nel Navia-Eo y nel leste de Lugo, ademáis de nus poucos puntos soltos de Portugal y Andalucía (largatija). Vendo el mapa del ALPI pode adiviarse, polo tanto, qu’a forma lagarta (largata, llargata, l.largata, l.lagarta) sería a propia del estremo noroeste peninsular y que nesa zona entróu úa cuña de lagartixa (largatixa, llargatixa) en continuidá col territorio casteyano de lagartija. D’este xeito, el territorio de lagarta quedóu xebrao núa zona meirande, a da lagarta y largata galega y portuguesa, y noutra máis pequena, a da largata, llargata, l.largata, l.lagarta del estremo occidental asturiano.

Prádano (Acer pseudoplatanus)

Árbol novo de pradairo. Penanes (Morcín) (25/4/2016).

Condo andas pol monte presta saber cómo se chaman as prantas y os árboles que se ven al pasar. Iba ser guapo que nas escolas nenos y nenas aprendesen a poñer el nome autóctono a todo el medio natural que los arrodía. Qué miyor xeito de querer y apreciar a terra y el patrimonio cultural propios. Pra eso precísase nel profesorao úa mínima formación botánica y un labor previo de recoyida de vocabulario entre a xente máis veya. Pral primeiro sempre se ta a tempo, pro pral segundo xa tamos chegando tarde. D’ei el interés por xuntar agora toda el información posible que se poda atopar. Neso tamos.

D’esta volta falo d’un árbol que, anque é abondo común, nun é dos máis conocidos entre a xente. Trátase del prádano (Acer pseudoplatanus). Quizabes se houbera aprecio y respeto polos árboles nun pasaba el que pasóu en Rozadas (Bual) nel ano 2014 con un exemplar centenario d’esa especie. Un vecín quixo tumbalo porque ye estorbaba y, a pesar da movilización popular encabezada pol alcalde de barrio Félix González, puido felo col aprobación del Conceyo de Bual. Al árbol chamábanye popularmente El Carbayón, pinta que porque naquel sito houbera un carbayo mui veyo, pro ser era un prádano.

É úa especie propia de sitos húmedos, como al pé dos ríos. As foyas, das veiras serradas ou dentadas, tein cinco lóbulos acabaos en pico y tamén os ángulos entre elos son picudos, anque el máis chamadeiro é el color del rabo da foya, encarnao. É cuase el primeiro árbol que bota foyas na primavera, así que ta bon de reconocer entre os valaos y montes encoiros del inverno. Nel oriente d’Asturias, as foyas de prádano usábanse muito pra envolver nelas pan de meiz y metelo a cocer entre el remole da lareira. Tamén s’envolven con elas os famosos queixos de Cabrales. A foya prototípica del xénero Acer é a que se ve de xeito estilizao na bandeira del Canadá.

Nel noso prádano hai máis cousas chamadeiras. Por poñer un caso, os frutos, que pola súa feitura tan particular tien un nome específico en botánica: sámaras. As sámaras amañan recimos grandes y, condo secan, cain levadas pol vento como se foran helicópteros. As sámaras van emparexadas de dúas en dúas, cuas alas amañando un ángulo agudo.

El prádano é dos primeiros árboles que botan foya, d’úa feitura pentalobulada búa de reconocer. Tamén destacan os rabos encarnaos das foyas. Penanes (Morcín) (25/4/2016).

Hai outra raza del mesmo xénero, Acer campestre, común na península pro menos en Asturias, porque os especialistas localizaron aquí mui poucos exemplares. Aveza a ter menos valume qu’Acer pseudoplatanus y as foyas son das puntas y ángulos arredondiaos.

Ese epíteto del nome científico del prádano (pseudoplatanus ‘prádano falso’) recórdanos a confusión xa de veyo entre esta especie del xénero Acer y outros árboles del xénero Platanus, tamén das foyas con cinco lóbulos picudos. Úa variedá híbrida d’especies d’este segundo xénero é mui usada en parques y xardíos, Platanus x hispanica, tamén chamao Platanus x hybrida polos especialistas que nun aceptan a súa orixe na península ibérica. É el que chaman en casteyano plátano de sombra. Destaca a paraza d’este árbol porque escazpola toda y estrémanse ben as marcas máis claras das partes que saltaron. Vexo a frada terrible d’estos prádanos cada ano nel Campo de San Antonio de Mántaras, que yes deixan cuasemente us tocóis por canas. É avezo de muitos xardineiros municipales fradar nellos de xeito inmisericorde, pro se se deixan medrar libres poden chegar a ter un valume impresionante, como se pode comprobar nos exemplares centenarios del Campo de San Francisco en Uvieo.

Escoyín como nome xeneral en galego-asturiano pr’Acer psudoplatanus el de prádano, qu’é a forma que se pode constatar dende a marina hasta ben dentro del Navia-Eo, como se ve nos vocabularios de Mántaras (Tapia), El Couz (Villayón) y Monón y Castaedo (Ayande). Tamén lo rexistréi nel Valín, da parroquia castripoleña de Piñeira, en Andés (Navia), Poxos (Villayón) y, según datos recoyidos nas encuestas del ETLÉN, en Navedo (Eilao). Úa variante con úa pronunciación seguramente máis moderna y influída pol peso da fonética casteyana é a de pládano, que me deron nas Campas (Castripol) y Villarín (Ibias). Aparte, recoyín as formas prádamo en Vivedro (Cuaña) y prágano en Fonduvila (Ibias), con ese -g- propio dos resultaos del asturiano, lingua na qu’é común a variante pláganu al pé de pládanu.

Condo bota el fruto, el prádano amaña recimos de sámaras, qu’al secar cain al tarrén engalando como helicópteros. Sontolaya (Morcín) (19/6/2016).

El étimo de prádano ta nel nome latín del árbol, plátanus. Pinta tratarse d’úa adaptación semiculta, como indica ese grupo pr– (que nun palatalizóu como pasóu noutros resultaos patrimoniales: planu > chao, plantare > chantar). A sonorización del -t- en –d– tamén é a esperable. Hasta é esplicable ese -n- intervocálico que nun cayéu: xa se ten visto cómo noutras esdrúxulas en galego-asturiano ás veces manténse (comentóuse al falar del ourego, tamén ourégano). Así y todo, hai sitos unde se perdéu el -n- na palabra y poden convivir os dous resultaos: en Mántaras, ademáis de prádano, tamén se diz prado, amañando úa homofonía col sustantivo prado ou prao referido al tarrén con herba. Aparte, pral árbol recoyín a denominación de prado na Roda y Casarego (Tapia), Valdepares (El Franco) y Pezós. Quizabes pra desfer a confusión cos praos d’herba cuayóu a forma feminina prada, que constatéi en Vivedro (Cuaña), San Xuyán (El Franco) y Corondeño (Ayande).

Partindo del mesmo étimo, anque incrementao con ese sufixo latín –ariu que xa se víu tantas veces en nomes d’árboles, amáñase outra familia de variantes da qu’a forma pradairo é a máis estendida: platanariu > pradaairo > pradairo. Ese resultao en –airo y non col paso posterior a –eiro é propio del galego oriental y entra pol occidente mui dentro del territorio eonaviego. Recoyen pradairo os vocabularios da Veiga y Bual, y tamén aparece el dato na toponimia da parroquia dos Coutos (Ibias) recoyida por Jesús Fernández Pacios. Eu apuntéi esa forma en Zreixido (A Veiga), Os Niseiros (Castripol), Bustapena (Vilanova), El Mazonovo (Santalla) y Fonduvila (Ibias). Tamén se recoyéu en Villamayor (Ibias) nas encuestas del ETLÉN. A forma pladairo, con ese resultao pl– que se comentóu, déronma en Villarín (Ibias). Na encuesta del ETLÉN en Teixeira (Santalla), recoyéuse pladeiro, xa col sufixo xeneral en –eiro.

Pro inda hai máis variantes sobre este resultao. Pode darse úa metátesis del -r-, como el nome que me deron en Grandas, padrairo (precisamente d’ese conceyo é el lugar de Padraira, que ten que ser úa forma feminina del nome del árbol). Y tamén puido darse un cruce con outras palabras, como pedra, na variante que recoyín no Chao (San Tiso d’Abres), pedraira.

El prádano pode medrar muito, con guías mui ben altas qu’amañan úa redoma curiosa. Penanes (Morcín) (25/4/2016).

Volvo col recordo del prádano de Rozadas porque, pra nun esqueicelo, os vecíos puxeron úa placa unde esplican qu’El Carbayón era en realidá un pradaino ou xipreira. Entendo entoncias qu’esas son as denominacióis del árbol propias d’ese lugar bualés. A primeira é esplicable como un cruce de pradairo (que xa se víu que recoye el vocabulario de Bual) col sufixo –aino, máis común na fala local que –airo (como en pantaino, anque en feminino é máis habitual: rondaina, espadaina, morondaina, predicanzaina…). En conto á denominación de xipreira, tamén ma deron a poucos quilómetros d’alí, en Vilarín (Castripol). Vén del uso que se fía das canas máis dalgadas del prádano pr’amañar xipros.

As denominacióis en galego básanse as máis d’elas na forma sufixada en –airo (pradairo, pladairo, padrairo, pedrairo, pendrairo), anque tamén se dan resultaos en –eiro (pradeiro, padreiro) y en –uiro (praduiro, padruiro, pandruiro). Aparte, recóyese a forma sin esa sufixación (prádano) y variantes con perda del –n-, como pradia y pradio.

En asturiano, como xa se dixo, el máis común son as denominacióis de pláganu y pládanu, con variantes resultao de fenómenos fonéticos propios da zona central (planu, pléanu, pléganu). Tamén se dá prádanu na parte occidental.

Na literatura científica en casteyano chámanye falso plátano ou arce blanco, neste caso pra estremalo d’outras especies del xénero Acer qu’hai na península, y tamén se ye dá el nome de sicómoro, anque é úa denominación que s’usa así mesmo pra máis árboles (Ficus sycomorus y Platanus spp.). Aparte, hai que destacar qu’a forma prádano tamén se constata nel casteyano de provincias como Burgos y Palencia.

Cochín (Armadillidium vulgare)

Cochín Mántaras IMG_9535 (2)

Cochín. Mántaras (Tapia).

Nel medio natural hai úa chía d’especies de seres vivos y, evidentemente, non todos tein un nome popular. As clasificacióis intuitivas qu’a xente femos da variedá biolóxica nun se corresponden cuas que fain os científicos, que, entre outras cousas, son muito máis detalladas: xa se víu ben veces cómo un mesmo nome popular úsase pra chamar al qu’en realidá son úas contas especies diferentes. Como nos pintan mui aparecidas, métemolas todas nel mesmo saco y chámamosyes igual. Noutras ocasióis é que nin las vemos ou nun reparáramos na súa esistencia y, condo reparamos, chamámosyes herbas ou bichos, sin máis. Se pra detrás se trata d’especies mui pequenas, como pasa con dalgús paponcíos, hai máis posibilidades de que nun yes díamos un nome particular. Namáis dalgúas d’estas especies, por seren mui chamadeiras ou mui numerosas ou afectarnos directamente na nosa economía, na nosa salú… reciben úa denominación popular.

Pral caso dos nomes en galego-asturiano, como xa se dixo tantas veces, amécese un problema máis: el da perda del vocabulario propio por causa del peso del casteyano y da desaparición da cultura rural. Na especie que nos ocupa d’esta volta, el cochín (Armadillidium vulgare), temos todos estos elementos xuntos. É un bichín ben chamadeiro pola súa capacidá d’enroscarse hasta convertirse núa bolía y ten nome popular en galego-asturiano, anque se ta esqueicendo ás carreiras. Por se fora pouco, al ser un papón col qu’os nenos pequenos enredaban (nun m’atrevo a usar el presente), recibe nomes descriptivos infantiles del tipo bicho bola que fain esqueicer a denominación tradicional.

Dos vocabularios nun podemos botar mao buscando información, agá del de Mántaras, unde recoyín cochín y cochín de Dios. Os demáis datos que podo xuntar son todos inéditos: constatéi cochín en Vilarín (Castripol), A Roda (Tapia), Ortigueira (Cuaña) y Penafonte (Grandas), mentres qu’a forma feminina cochía déronma na Roda y Serantes (Tapia).

En asturiano atopéi ben poucos datos. Ta recoyida a denominación de gocha na zona centro-oriental, mentres qu’en Santuyano (Mieres) déronme el nome de coca. En galego, cocho bravo ta recoyido na Ribeira de Piquín, ben apegao a Asturias, pro nun voléi en máis datos del resto de Galicia. Si en Portugal, unde ye chaman bicho-de-conta ou porquinho-de-santo-antão.

Convén aclarar qu’el cochín nun é un insecto, senón qu’é un crustáceo, pro destaca nél a peculiaridá de qu’é terrestre. Como ten branquias, precisa d’un sito con muita humedanza pra vivir, por eso os sous avezos son nocturnos y ta bon de velo se erguemos daqué que tuvo pousao por fora muito tempo. Debaxo d’un caldeiro veyo ou d’úa louxa, é fácil que tían os nosos cochíos. D’ese hábitat húmedo vén a denominación estándar casteyana de cochinilla de la humedad.

Anque el máis común na nosa zona é Armadillidium vulgare, hai muitas especies y xéneros que clasifican a variedá d’estos crustáceos terrestres. Xúntanse todos nel suborde Oniscidea. Nun hai que confundilos con outro bicho tamén chamao cochinilla en casteyano, qu’esté si é insecto: Dactylopius coccus, parásito asociao al nopal, un cáctus suramericano que s’introducíu nel sur d’Europa y que tamén é conocido polos frutos, os figos chumbos. Secando as femas d’este insecto sácase un tinte encarnao de muito valor, que foi perdendo importancia pola chegada dos tintes químicos. Pro antias de que se popularizara pola súa calidá este tinte americano, en toda a zona mediterránea a color encarnada sacábase d’outro insecto, Kermes vermilio, conocido popularmente en casteyano como grana ou cochinilla de las encinas. A larva chupa el zume de dalgúas especies del xénero Quercus, sobre todo Quercus coccifera, y el árbol deféndese amañando alredor úa escrecencia redonda encarnada, tamén chamada grana, que se pañaba y da que se sacaba el tinte. As escrecencias nos carbayos, chamadas agallas en casteyano, tein nomes en galego-asturiano como béilaro (béillaro) ou cascarela (cascarella).

Se falo dos tintes é, como s’ha a ver despóis, pra esplicar a relación entre estos crustáceos y os cochos. Como sempre, a primeira idea, a que nos dá a intuición, é pensar que, vendo cómo noutras linguas chaman vaquía al rinchín (Coccinella septempunctata) ou cadela á forcadela (Forficula auricularia), nun pinta raro qu’os nosos antepasaos visen nestos bichíos regordetos dalgún aire aparecido a os cochíos mamíferos. Esta relación vese na denominación casteyana cochinilla, pro tamén en catalán (porquet de san Antoni), italiano (porcellino di terra) ou nel xa visto portugués (porquinho-de-santo-antão). A presencia de san Antón vén da mao del cocho, qu’é el animal col qu’aveza a representarse sempre el santo. En Mántaras, unde hai úa capiya dedicada a San Antonio, había a tradición de criar entre todo el barrio un cochín pra vender despóis el día da festa y sacar cuartos. Como andaba ceibe por todas as corradas, nacéu a espresión ser como el cochín de San Antonio pra referirse a os qu’andaban de porta en porta pol lugar, sobre todo nenos, y que nun dicían que non condo yes brindaban daqué pra comer.

Cochín Tapia IMG_9528 (2)

Condo nota peligro, el cochín amaña úa bola. Mántaras (Tapia).

A palabra cocho (tanto nos dá que se tía referindo al crustáceo ou al mamífero) ten úa etimoloxía discutida. Vén repetíndose que nacéu da onomatopeya pra chamar al cocho (coch, coch…). Alomenos en galego-asturiano, a voz máis común pra chamalos é quino, quino ou chino, chino. Pro hai teorías qu’apuntan a que foi primeiro el nome del bichín y qu’eso d’usalo pra chamar al mamífero veu despóis, polo qu’el uso d’outros sinónimos de cocho pra referirse al crustáceo sería un proceso posterior.

El latinista Benjamín García-Hernández estudióu el sustantivo coccum, -a, que tía en latín diferentes acepcióis relacionadas: ‘béilaro, escrecencia de dalgús árboles’, ‘tinte sacao d’ese béilaro’, ‘color encarnao del tinte’ y tamén ‘insecto que parasita el árbol y que provoca el béilaro’. Polo tanto, nese étimo tarían as ideas de redondo, insecto y encarnao. Da primeira idea virían palabras asturianas como cocu ou coca, pra chamar precisamente a bichíos pequenos. Xa se falóu del nome de coca recoyido en Mieres pral noso cochín.

Pra García-Hernández, as palabras cochino y cocho vein d’adxetivos latinos de color aplicaos al mamífero (porcus coccinus, porcus cocceus) qu’acabaron sustantivizándose. Poden poñerse perós a esta teoría en conto á evolución fonética. Primeiro, porque coccinus era esdrúxulo, pro nel paso al romance puido acabar sendo chao por analoxía con outras palabras chas en –inus. Tamén ta el problema d’esa palatalización a –ch-, anque nel romance mozárabe déronse casos. García-Hernández pensa que, ademáis de calificar a color encarnada del cocho dende a referencia al insecto que daba el colorante, tamén se debéu usar a palabra pra chamar a outros insectos aparecidos pol color ou a forma arredondiada. Sería el caso del rinchín ou del noso cochín.

Máis perós: os estudiosos namáis atopan na documentación veya el término grana pra chamar na península a os insectos del tinte. ¿Cómo esplicar entoncias qu’os conquistadores españoles que chegaron a América chamaran cochinilla al insecto del qu’os americanos sacaban tinte? García-Hernández pensa qu’é evidente qu’a palabra tamén tía qu’usarse popularmente na península, anque tuvera fora da documentación porque debéu piyar un matiz peyorativo por causa da denominación del mamífero, que tamén coyera ese sentido despectivo polos sous avezos cotrosos (cochino).

A palabra cochinilla, entoncias, viría de coccum, -a al través d’úa forma *coctina, da que saliría cochina. El sufixo –illa puido amecerse xa na fase romance ou vir directamente d’úa forma latina *coctinella > cochinilla.

En resumidas contas, según esta teoría, pódese manter que primeiro chamóuse cocho al paponcín y despóis veu usalo pral mamífero, y non al rovés.

Forcadela (Forficula auricularia)

Forcadela correndo por úa foya. Brañanoceo (Mieres).

El vocabulario en galego-asturiano ten muitos campos unde el peso das palabras casteyanas qu’aprendemos na escola, nos libros, nos medios… ta fendo esqueicer as tradicionales. Y, como xa se víu máis veces, os nomes cos que sempre se chamaron os bichos son candidatos claros a desaparecer. Un exemplo d’este fenómeno pode ser el da forcadela (Forficula auricularia), ese insecto acolorazao tan característico que pinta levar úas tenazas ou tixeiras na parte traseira del corpo y qu’é bon de ver debaxo das pedras, entre a fruta ou debaxo da paraza dos árboles. Chámanye en casteyano tijereta, cortapicos, cortapichas, cortatijeras… y un feixe de variantes alredor del acción de cortar ou del instrumento pra felo. Hoi muita xente del occidente asturiano nun conoce outro xeito de chamarye máis que tijereta.

Así y todo, ta ben saber qu’el nome máis común en galego-asturiano é el patrimonial de forcadela (ou forcadella, nas zonas con resultaos palatales laterales). Nos vocabularios da zona Navia-Eo namáis ta recoyida a forma forcadella: nel de Monón y Castaedo (Ayande), nel de Ponticella (Villayón) y nel de Bual. Y tamén Acevedo rexistra ese dato nel vocabulario d’él y de Marcelino Fernández. Aparte, d’esta variante con -ll- xuntéi informacióis orales de San Llouguís (Bual), Andés (Navia), Trelles (Cuaña), Valdepares y A Caridá (El Franco). Datos de forcadela déronmos nel Valle de San Agustín (Tapia), en Vilarín y Vior, os dous da parroquia de Balmonte (Castripol), y tamén nel lugar vilanovés da Ovellariza.

A comparanza qu’hai detrás d’esta denominación en galego-asturiano é evidente. Parte del término forcada, pola asomeñanza cos cercos ou pinzas del insecto, y a ese sustantivo amecéuseye un diminutivo: –ela (ou –ella). Xa se falóu máis veces d’este sufixo pra esplicar qu’hoi nun é productivo na fala, querse dicir, que nun se forman derivaos novos con él. Atópase, eso si, en palabras patrimoniales que demostran que nun tempo si valíu pra crear diminutivos (de barbada, barbadela; de cama, camela; de capa, capela; de manta, mantela; de páxara, paxarela… y de forcada, forcadela).

El vocabulario de Bual de María Teresa López tamén recoye outra variante, forcadía, que repite el esquema de forcada máis un diminutivo, –ía, este si ben productivo na actualidá, porque é un recurso vivo qu’usamos pra crear derivaos.

Neste mundo moderno qu’esqueice a realidá rural, convén recordar qu’úa forcada é úa peza de madera en forma d’uve que vai dereta unde empeza a canzuaya del carro del país. Tamén é úa ferramenta de madera con dous ou tres dentes pra mover el herba (y, por estensión, a mesma ferramenta con mango de madera, pro con dentes de ferro). Así y todo, pra estos instrumentos manuales é máis común a variante masculina, forcao ou forcado, palabra que tamén s’usa pra chamar el instrumento pra mover cuito, gancela…, ter mao de canas de frutales ou abalar as fogazas nel forno, dependendo da forma. Trátase d’un derivao del latín furca ‘forcada’, qu’é el que tamén deu palabras casteyanas como horca ou horquilla.

Chámame el atención qu’os datos que puiden xuntar na zona del –ll– son todos de forcadella, mentres que na zona del -l- a denominación de forcadela convive con outras formas. Déronme os datos de cortapicos en Piñeira (Castripol) y na Viguía (Tapia), cortatixeiras en Vilarín (Castripol) y cortapixas y tixeiras en Penafonte (Grandas). El nome de tijereta, por causa d’ese –j-, nun hai duda de qu’é forasteiro, pro condo úa denominación nun ten elementos tan diferenciales y coincide cua forma casteyana, como pasa con cortapicos, ta ruin d’opinar sobre a súa autoctonía. Noutros casos, fai dudar el feito de que conviva cua denominación de forcadela, qu’esa si é palabra claramente patrimonial, anque tampouco nun é un argumento determinante porque xa se ten visto ben veces a convivencia de sinónimos nun mesmo sito prá mesma especie.

Por toda Galicia predominan os nomes basaos na palabra cadela ‘canza, cuza’: cadela de frade, cadela frádiga, cadela de abade, cadela labada, formicadela, romica cadela, cadela ladreta, calabreta, cadela faldrexa, cadela de faldras, faldra cadela, faldrica, cadeliña do demo… Nun sei se el nome poda vir da comparanza del insecto, que nun ten úa parada, con úa canza ulindo y dando voltas por todos os sitos, ou máis ben por causa dos cercos ou pinzas que ten nel final del abdome, que se poden ver como os dentes d’úa canza que te pode trabar. En realidá, a forcadela usa esos elementos como disuasión pra os enemigos y prá cópula, pro son inofensivos pra os humanos: nun ten forza abonda pra mancar con esas pincías, máis aló de que che poda dar un pelizquín. ¡Pois hai a crencia popular de que pode entrar nel ougüido mentres durmes y furarche el tímpano! En conto á presencia dos frades nas denominacióis galegas, pode esplicarse quizabes pol color acolorazao da roupa qu’avezaban a levar os fraires, que recorda el tono del insecto. As demáis formas son evolucióis y interferencias con outras palabras, por cercanía nel significao y/ou na pronunciación (abade, faldra). Tamén en portugués botan mao da cadela pra chamar á forcadela: cadela barbeira, cadela loira, cadela raiboza….

De seguro qu’a daquén xa ye fexo pensar a coincidencia fónica entre cadela y forcadela. Nun é descartable que podese haber empréstamo ou cruce entre úas denominacióis y outras. É na veira oriental de Lugo unde s’atopan outros xeitos de chamarye distintos al tipo xeneral en toda Galicia: forcadela rexístrase na Ribeira de Piquín, unde tamén se constata el sinónimo cortatiseiras, y na veira oriental de Lugo, en Monforte, recóyese rapacarallas. Son todos nomes aparecidos ás outras formas eonaviegas que xa se comentaron de cortatixeiras y cortapixas.

En conto al asturiano, el nome común, sobre todo nel occidente, é el de forcadiella (ou forcadiel.la), anque tamén ta recoyida a denominación de tixera, como el tixeira grandalés que xa s’apuntóu.

Trebe (Trifolium pratense, Trifolium repens)

Flor de Trifolium pratense, Llatores (Uvieo) (8/9/2014).

¿Quén nun buscóu dacondo un trebe de cuatro foyas? Sempre nos dixeron que tría búa sorte, pro eu, alomenos, nun atopéi el primeiro. De nenos, como a paciencia duraba pouco, axina discurríamos d’arrincar úa foya y poñela a outro trebe de xeito que pintase ter cuatro, pro todos sabíamos da xangada.

Anque pra entendéremonos falemos de tres foyas, hai qu’aclarar que, técnicamente, trátase en realidá d’úa foya composta de tres foliolos. D’esas tres foyas aparentes vén precisamente el nome científico del xénero: Trifolium ‘con tres foyas’, qu’engloba un feixe d’especies aparecidas y que pertenece a úa familia desadorme de grande: a das fabáceas ou leguminosas.

Se falamos coloquialmente de tres foyas, tamén é un uso pouco técnico usar a palabra flor pra referíremonos al trebe. El que chamamos flores son en realidá inflorescencias arredondiadas formadas por muitas florías pequenas. Se se mira de cerca, vese que cada floría ten xeito d’un tubín alargao. Acórdome de neno d’arrincar esos tubíos y chuparches a gotía que tein embaxo. É cuasemente nada, pro deixa un sabor dulce. Precisamente por ese avezo infantil, en casteyano, ademáis de trébol, chámanye en muitos sitos chupamieles, chupetes, chupadores ou chupones.

Del xénero Trifolium, as dúas especies máis comúis y reconocibles na nosa terra son Trifolium pratense, das flores rosa ou moradas, y Trifolium repens, das flores abrancazadas. El epíteto pratense del nome científico indica claramente qu’é el herba típica das pradeirías. Y en conto al epíteto repens, descríbela como úa especie rastreira, por nun erguer tanto como T. pratense. Así y todo, as dúas son búas pra forraxe.

Hai outras especies del xénero, máis escasas, que tamén se poden atopar na zona occidental. Col cambeo económico nos caseiríos al gao de leite y el aumento das estensióis dedicadas al herba, tamén chegóu a gra d’especies y variedades comerciales del xénero Trifolium, qu’agora ás veces nacen ventureiras. Compróbase en dalgús sitos que foi nel siglo pasao condo se popularizóu el cultivo del trebe pra forraxe. Por exemplo, na encuesta feita en 1931 en Busmente (Villayón) pral Atlas Lingüístico da Península Ibérica (ALPI), á pergunta de cómo chamaban al trebe responderon que nun ye conocían nome tradicional porque a especie chegara había pouco. Esto pode esplicar dalgúas indefinicióis y posibles empréstamos na denominación popular qu’imos a ver agora.

Pradeiría pra forraxe con trebe (Trifolium pratense) y corriola (Plantago laceolata). Mántaras (Tapia) (15/7/2012).

Como as máis das veces, hai poucos datos claros en galego-asturiano sobre este xénero y muito menos sobre as especies T. pratense y T. repens. Namáis ta recoyida a denominación xeneral de trebe nel vocabulario de Mántaras, anque tamén ma deron en tres puntos del Franco: Valdepares, San Xuyán y Villar. El ALPI, que, como se dixo, perguntóu por cómo dicían ‘trébol’, dá resultaos variaos nos puntos encuestaos na nosa zona. Namáis nas Campas (Castripol) recoye a forma trebe. As respostas de pé de páxaro en Freal (Navia) y de pé de paxarín en Salgueiras (Vilanova d’Ozcos) nun encaxan mui ben cua feitura arredondiada dos foliolos das dúas especies que tamos tratando. É verdá qu’hai dalgúa especie como Trifolium squamosum, rara en Asturias, que podía asomeñarse á pisada d’un páxaro porque ten os foliolos alargaos y mui separaos (en portugués chámanye trevo-de-pé-de-pássaro), pro tamén sabemos qu’esta clas de denominación úsase popularmente na península pra outras especies con foyas que recordan miyor esa realidá. Eu mesmo recoyín pé de páxaro en Mántaras pra chamar a Potentilla reptans. Así y todo, tían ou non referíndose a outras especies, ei tán os datos, que son veyos, de 1947, condo Lorenzo Rodríguez-Castellano encuestóu esos dous puntos occidentales.

Outro nome que nos dá el ALPI é herba del pano, recoyido na vila de Bual, único punto del Navia-Eo encuestao en 1931. Concuaya col dato que brinda d’ese conceyo el vocabulario d’Acevedo y Fernández: herba del pano, col sinónimo d’herba da nubre. Eu tamén recoyín en Villalmarzo y Villarín (El Franco) el nome d’herba el pano, anque alí déronmo concretamente pra Trifolium repens, el das flores brancas. A escuesta del ALPI en Cuantas (Ibias) dá herba da desfeita, y nas notas del encuestador pon que s’usa pra sanar úa nubre branca ou desfeita que sal nel oyo. Xa na zona del asturiano occidental, el ALPI recoye en Navelgas (Tinéu) el nome de yerba la nube, que casa col dato bualés.

Este tipo de denominacióis ben sei que ta recordando, quizabes, un uso del herba como romedio pra curar males nos oyos, pode que queratitis ou conxuntivitis (as descripcióis que se fain popularmente d’estas maluras falan, ou ben d’úa nubre branca, ou ben d’úa telaxa que sal nos oyos). Con esa acepción, en galego úsase a palabra pano, significao que tamén pode ter el casteyano paño. Ademáis del dato de desfeita xa dito d’Ibias (forma que tamén se dá en asturiano occidental y que nel centro-oriental chámanye desfecha), prá enfermedá dixéronme esfreita en Llobredo y San Xuyán (El Franco). Esa hipótesis del uso melecieiro pra os oyos refórzase con dalgúas denominacióis populares de Trifolium pratense qu’hai en casteyano (hierba de las cataratas) y en catalán (herba de la desfeta).

Flores del herba del pano (Trifolium repens). Mántaras (Tapia) (6/5/2017).

Nel conceyo del Franco apuntéi outros xeitos de chamar a Trifolium repens, neste caso amecendo un adxetivo á denominación común: trebe rampiñín (San Xuyán) y trebe bravo (Villar), en contraposición a Trifolium pratense, especies ás que chamaban trebe sin máis. Nel primeiro caso debe ser úa variante del adxetivo rapeño ‘rastreiro, qu’ergue pouco (úa pranta)’, con sufixo diminutivo, que concuaya cua denominación casteyana de trébol rastrero ou cua portuguesa de trevo-rasteiro. A segunda denominación fálanos de clasificacióis veyas na percepción dos falantes xa comentadas noutros casos. Pasaba igual col folgueirón (Polypodium spp.). Tanto él como as folgueiras son especies bravas, del monte, pro hai sitos unde estreman a folgueira del folgueirón chamando a esta segunda folgueira mansa, folgueira brava ou folgueira montesa. Pra esplicar ese trebe bravo hai que pensar qu’en dalgún momento a especie das flores moradas túvose por mansa (por popularizarse pra forraxe, por chegar nova al lugar…) y, pra estremar el trebe das flores brancas, calificáronlo de bravo. Nun é miga raro: en Llangreo tamén ta recoyida a denominación de trébole montés pra Trifolium repens.

Hai máis xéneros de fabáceas con foyas aparecidas al trebe y d’ei qu’ás veces os datos dos vocabularios nos falen d’outras especies. Por exemplo, en Mántaras cuntáronme que tamén chamaban trebe a úa raza d’herba que bota babuyos y que se semaba entre el trigo pra forraxe. Na encuesta del ALPI en Navelgas (Tinéu), como sinónimo de yerba la nube dan tamén yerba la desfeita, denominación qu’eu constatéi en Cadavéu (Valdés), pro referida a Oxalis latifolia, a famosa herba da maldición que chegóu hai muitos anos á nosa zona y sigue hoi infestando as terras. Nun é rara esta confusión de nomes, porque el herba da maldición tamén ten as foyas como un trebe, anque máis grandes, y a súa irmá autóctona, Oxalis acetosella, tenlas pequenías como el trebe.

Pra detrás, os nomes autóctonos tán sendo sustituídos nel medio rural pol casteyano trébol, denominación con muito peso pola mor del sou uso comercial. A minorización social da nosa lingua en xeneral é conocida de sobro y nun fai falta esplicar muito máis. Por eso costa caro xuntar datos. Por exemplo, en Vilela de Baixo (San Tiso d’Abres) un labrador recordábame el nome de trebo, coincidente cua forma en galego, pro xa como algo que tía ougüido dicir antano a os máis veyos del lugar.

Pradeiría de Trifolium repens cuas flores xa un pouco esmortanxadas. Sotorréi (La Ribera) (26/5/2012).

Tampouco nun hai muitos datos claros nas linguas vecías sobre a denominación das dúas especies máis conocidas del xénero Trifolium. Na literatura botánica en casteyano chaman a T. pratense con nomes como trébol rojo, trébol violeta, trébol de los prados ou trébol común, pro en galego, como se dixo, el nome máis común pra todas as variedades é trevo y en asturiano, trébole, forma esta que tamén se dá en casteyano.

A palabra trébol, según Coromines, chegóu al casteyano dende el catalán trévol (que tamén ten a variante tréfola). As denominacióis románicas irmás virían d’úa forma latina vulgar *trífulu, porque a forma clásica trifolium sería un calco erudito da palabra grega, tríphfyllon (se vise del latín clásico, en galego-asturiano, por exemplo, daría *treboyo y en casteyano, *trebojo). Pra esplicar a forma galegoportuguesa trevo habería que pensar tamén noutras variantes latinas vulgares como *trífolu ou *trífole. Despóis da perda del -l- propia del galegoportugués chegaríamos á forma trevo.

¿Y trebe? ¿A forma del galego-asturiano é entoncias un caso de perda de -l- intervocálico? Podía pensarse nun empréstamo islao, como pasa col exemplo tantas veces repetido de pao, que se dá en zonas del galego-asturiano unde nel demáis vocabulario mantéin el -l-: mola, calente, xelo… Así y todo, se fora un empréstamo na veira asturiana, chama el atención que na zona luguesa fronteiriza con Asturias nun se recoya a forma trebe (ou treve, se lo escribimos á galega). Sicasí, se miramos os datos del asturiano occidental, atopamos trebe en Tinéu, anque referido al alfalfa (Medicago sativa), outra fabácea das foyas un pouco aparecidas á nosa pranta. Neste caso si se pode pensar nun empréstamo del galego-asturiano, porque é fronteirizo con toda a zona unde s’usa a palabra, pro seguimos sin esplicar esa perda aparente del -l- núa zona unde nun é propio da súa lingua. ¿Y se nun é úa perda del -l-? Se miramos á forma francesa, trèfle, podemos atopar úa pista. Y hasta nun precisamos ir tan aló: en Burgos, por exemplo, constátase el nome de teble, y en aragonés chámanye tefla. Podería propoñerse entoncias qu’el noso trebe sía un caso de síncopa da vocal postónica con úa disimilación consonántica posterior: trébole > treb’le > trebre > trebe.