Largata (Iberolacerta, Podarcis, Psammodromus, Zootoca)

Exemplar de Podarcis muralis. Brañanoceo (Mieres).

A largata ou largatixa é ún d’esos bichos qu’acompañaban os nosos enredos infantiles condo nel brao andábamos todo el día por fora. Asomadas nas regandixas das paredes, asoleyándose al calorín das louxas, fuxían prás escuridades das súas covas condo osmaban peligro. Reparábamos nas que yes faltaba el rabo y axina aprendémos na escola qu’eran quén a perdelo pra fuxir dos sous depredadores. Mentres el rabo quedaba buligando solo, elas escapaban. El feito de que podan botar outro novo deu que pensar a os científicos, qu’investigan os mecanismos celulares d’ese milagre polas aplicacióis que pode ter prá rexeneración de texidos humanos.

Nel occidente asturiano podemos atopar seis especies de largatas, úas máis comúis qu’outras. Del xénero Podarcis temos tres: Podarcis muralis, a das paredes, a máis conocida, propia das terras máis baxas; P. bocagei, qu’é a especie que la sustituye da qu’avanzamos hacía Galicia; y P. guadarramae, qu’aparece nel sito das outras dúas nas terras máis calentes del Río Navia. Y despóis hai outras tres especies de tres xéneros distintos: Zootoca vivipara, largata pequena propia dos sitos mui moledos; Iberolacerta monticola, que se pode ver al sol nas rouñeiras y penedos dos montes, chamadeira pola súa color verde; y Psammodromus algirus, especie del rabo largo, propia del sur peninsular, pro que s’atopa tamén nos sitos secos del curso alto del Navia. Todas son especies da familia Lacertidae, unde tamén se clasifican os largatos grandes, conocidos en xeneral como largatos arnales… pro esos déixolos pra outra vez.

Largata (ou llargata nas zonas del metá oriental) é a denominación con máis estensión xeográfica nel Navia-Eo. Recóyese largata nel vocabulario d’Eilao y na encuesta feita en Cuantas (Ibias) pral Atlas Lingüístico da Península Ibérica (ALPI) en 1947. Podo completar estos datos con outros inéditos, porque tamén me deron ese nome en Cachafol (Eilao), A Ovellariza (Vilanova d’Ozcos), Penafonte (Grandas) y nos lugares ibianos de Marentes, Mourentán, Santolín y Fandovila. A forma correspondente na zona palatalizadora, llargata, recóyenla os vocabularios d’Eilao, Ponticella (Villayón), Monón y Castaedo (Ayande) y dála Acevedo Huelves (con yeísmo: yargata) como propia de Cuaña. Eu constatéila neste conceyo, en Trelles, como llargata. Aparte, é el resultao que se rexistra na villa de Bual na encuesta feita en 1931 pral ALPI.

Anque compite como denominación pra os largatos grandes, tamén hai muitos sitos unde al reptil pequeno ye chaman con xénero masculino: largato. Constátase nas encuestas del ALPI feitas en 1947 en Salgueiras (Vilanova d’Ozcos) y As Campas (Castripol) y tamén la apuntéi eu en Obanza, Vilarín y A Veiga dos Molíos (Castripol) y en Bustapena (Vilanova d’Ozcos). El resultao con inicial palatal llargato recóyelo el vocabulario del Franco y constatéilo en Rozadas (Bual) y nos llugares franquíos de Llobredo, Villar y Miudes.

El outra denominación máis estendida en galego-asturiano é a formada sobre largata col sufixo –ixa: largatixa recóyenlo os vocabularios de Mántaras (Tapia), A Veiga y Acevedo y Fernández, y rexistréila tamén nos lugares de Vilela (San Tiso d’Abres), Serantes (Tapia), El Valín (Castripol) y Cachafol (Eilao). A forma llargatixa ta nel vocabulario da Roda y nel d’Acevedo y Fernández, y aparte déronma tamén en Valdepares (El Franco).

Hai otro tipo de sufixación, localizada nel conceyo de Navia y na veira costeira máis oriental de Cuaña, propia del asturiano, qu’é llargatexa. Recóyela el ALPI en Freal y tamén ma deron en Andés (Navia) y Origueira (Cuaña). Ta ademáis a variante llargatesa, qu’Acevedo Huelves dá como propia de Navia (recóyela col yeísmo propio da zona: yargatesa). É a forma que predomina en toda a zona del asturiano, alternando cua reiz etimolóxica (l.lagart-, llagart-) y col sufixo –exa. A pesar d’estos datos naviegos, al pasar á zona del asturiano occidental, volvemos atopar os resultaos sin sufixación: l.largata en Vigu, Veiga, Tox… Y tamén en Villayón, Valdés y Tinéu, unde dicen l.largata ou l.lagarta.

Exemplar d’Iberolacerta monticola. L’Aramo (Riosa).

Xa se víu qu’ás veces conviven nun mesmo punto máis d’úa denominación. Y pode darse el caso de qu’haxa palabras que sabemos que son sinónimas noutros sitos pro que nel lugar en cuestión úa d’elas namáis s’use con outra acepción distinta. Pasa en Bual, unde os vocabularios recoyen llargata y llargato pra chamar al reptil, pro llargatexa defínese nel vocabulario d’Adelina Fernández y Susina Pérez como ‘que ye gustan os contos’. Ademáis, definen llargata como ‘faladora’ (é acepción despreciativa contra a muyer que recoyen máis vocabularios de galego-asturiano, tamén pra largatixa ou llargatixa). Hasta hai el verbo llargatexar ‘andar con contos’. Os vocabularios dialectales reflexan muito ben el machismo cultural qu’asigna (y polo tanto critica) este tipo de comportamentos namáis ás muyeres.

A palabra largata, -o (ou llargata, –o) vén da sonorización romance a -g- d’úa variante *lacarta ou *lacartus da denominación del reptil nel latín clásico: lacertus ou lacerta. De lagarta pasóuse a largata con úa metátesis del -r- por cruce col adxetivo largo. En puntos del centrooriente asturiano hai outro xeito de chamarye, llacierta ou llancierta, que vén da reiz latina clásica.

En conto á forma sufixada largatixa (ou llargatixa), considérase úa adaptación fonética del casteyano lagartija, porque el resultao galego correspondente sería –illa y el asturiano, –iya (como clavija/caravilla/caraviya/calaviya). Pinta qu’é tamén el caso d’outros empréstamos casteyanos que s’axeitaron fonéticamente en galego-asturiano como envasixa, partixa, rendixa ou botixo. En galego, a palabra lagartixa, estendidísima por toda Galicia, nun se recoye nos diccionarios normativos y en portugués, unde si figura, señálase que vén del casteyano antigo. Efectivamente, máis aló de repunancias normativizadoras, se é un casteyanismo ten que ser mui veyo pra que s’axeitara fonéticamente y s’estendera tanto como ta estendido.

En galego lagartixa y lagarta son os términos máis usaos: predomina a primeira forma contra el leste y a segunda contra el oeste. Aparte, en Lugo, nos puntos máis achegaos a Asturias, danse resultaos con metátesis (largatixa), como en galego-asturiano. Outras formas que s’usan en galego son cádigo y lagartiña. Esta última denominación, con sufixo autóctono, tamén s’usa nel sur del asturiano occidental, en Ayande (l.lagartina), y nel norte de Lión (l.lagartina, llagartina).

Nel caso da denominación d’este reptil é mui interesante enanchar el campo de visión y botar un oyo á distribución das denominacióis na península. Como se víu, é úa palabra que s’encuestóu pral ALPI y ben deitamos de que, como mostra, casualmente, tán dispoñibles online na web del Atlas as respostas pral nome da largata.

D’este xeito, pódese comprobar qu’en portugués tamén se diz lagarta (nel estremo norte, con úa búa parte de resultaos con metátesis: largata), pro tamén s’usan formas como salagarta ou sardanisca. Eso si, de Lisboa pral sur a denominación xeneral é lagartixa (dacondo largatixa), en continuidá xeográfica col lagartija que s’estende por toda Andalucía. En casteyano, como se comproba nel ALPI, hai muitas máis formas de chamarye: sangartana, sargantana, sangartesa, salagartija, relantija, regaltiz, regatena, regaltena, regaltina, regaltesa, ligaterna… y hasta lagartesa en puntos de Cantabria y País Vasco.

Mapa elaborao a partir dos datos del ALPI con resultaos del tipo lagarta y lagartixa (y variantes).

É chamadeira a distribución peninsular del nome del reptil. Pode botarse úa raya dende el Eo hasta el Cabo de Palos que xebra a península en dúas partes. D’ese xebre pral sur, mandan os resultaos –ixa/-ija. Aparte da zona grandísima de lagartija nel ámbito territorial del casteyano, estrémase úa franxa de lagartixa que baxa pola fronteira entre as provincias de Lugo y A Coruña, que sigue pol leste da d’Ourense y pol noreste de Portugal (nos distritos de Bragança y Guarda), córtase y despóis coye todo el sur portugués.

Vese tamén qu’a forma con metátesis, largatixa (ou llargatixa), dáse sobre todo nel Navia-Eo y nel leste de Lugo, ademáis de nus poucos puntos soltos de Portugal y Andalucía (largatija). Vendo el mapa del ALPI pode adiviarse, polo tanto, qu’a forma lagarta (largata, llargata, l.largata, l.lagarta) sería a propia del estremo noroeste peninsular y que nesa zona entróu úa cuña de lagartixa (largatixa, llargatixa) en continuidá col territorio casteyano de lagartija. D’este xeito, el territorio de lagarta quedóu xebrao núa zona meirande, a da lagarta y largata galega y portuguesa, y noutra máis pequena, a da largata, llargata, l.largata, l.lagarta del estremo occidental asturiano.

Advertisements

Prádano (Acer pseudoplatanus)

Árbol novo de pradairo. Penanes (Morcín) (25/4/2016).

Condo andas pol monte presta saber cómo se chaman as prantas y os árboles que se ven al pasar. Iba ser guapo que nas escolas nenos y nenas aprendesen a poñer el nome autóctono a todo el medio natural que los arrodía. Qué miyor xeito de querer y apreciar a terra y el patrimonio cultural propios. Pra eso precísase nel profesorao úa mínima formación botánica y un labor previo de recoyida de vocabulario entre a xente máis veya. Pral primeiro sempre se ta a tempo, pro pral segundo xa tamos chegando tarde. D’ei el interés por xuntar agora toda el información posible que se poda atopar. Neso tamos.

D’esta volta falo d’un árbol que, anque é abondo común, nun é dos máis conocidos entre a xente. Trátase del prádano (Acer pseudoplatanus). Quizabes se houbera aprecio y respeto polos árboles nun pasaba el que pasóu en Rozadas (Bual) nel ano 2014 con un exemplar centenario d’esa especie. Un vecín quixo tumbalo porque ye estorbaba y, a pesar da movilización popular encabezada pol alcalde de barrio Félix González, puido felo col aprobación del Conceyo de Bual. Al árbol chamábanye popularmente El Carbayón, pinta que porque naquel sito houbera un carbayo mui veyo, pro ser era un prádano.

É úa especie propia de sitos húmedos, como al pé dos ríos. As foyas, das veiras serradas ou dentadas, tein cinco lóbulos acabaos en pico y tamén os ángulos entre elos son picudos, anque el máis chamadeiro é el color del rabo da foya, encarnao. É cuase el primeiro árbol que bota foyas na primavera, así que ta bon de reconocer entre os valaos y montes encoiros del inverno. Nel oriente d’Asturias, as foyas de prádano usábanse muito pra envolver nelas pan de meiz y metelo a cocer entre el remole da lareira. Tamén s’envolven con elas os famosos queixos de Cabrales. A foya prototípica del xénero Acer é a que se ve de xeito estilizao na bandeira del Canadá.

Nel noso prádano hai máis cousas chamadeiras. Por poñer un caso, os frutos, que pola súa feitura tan particular tien un nome específico en botánica: sámaras. As sámaras amañan recimos grandes y, condo secan, cain levadas pol vento como se foran helicópteros. As sámaras van emparexadas de dúas en dúas, cuas alas amañando un ángulo agudo.

El prádano é dos primeiros árboles que botan foya, d’úa feitura pentalobulada búa de reconocer. Tamén destacan os rabos encarnaos das foyas. Penanes (Morcín) (25/4/2016).

Hai outra raza del mesmo xénero, Acer campestre, común na península pro menos en Asturias, porque os especialistas localizaron aquí mui poucos exemplares. Aveza a ter menos valume qu’Acer pseudoplatanus y as foyas son das puntas y ángulos arredondiaos.

Ese epíteto del nome científico del prádano (pseudoplatanus ‘prádano falso’) recórdanos a confusión xa de veyo entre esta especie del xénero Acer y outros árboles del xénero Platanus, tamén das foyas con cinco lóbulos picudos. Úa variedá híbrida d’especies d’este segundo xénero é mui usada en parques y xardíos, Platanus x hispanica, tamén chamao Platanus x hybrida polos especialistas que nun aceptan a súa orixe na península ibérica. É el que chaman en casteyano plátano de sombra. Destaca a paraza d’este árbol porque escazpola toda y estrémanse ben as marcas máis claras das partes que saltaron. Vexo a frada terrible d’estos prádanos cada ano nel Campo de San Antonio de Mántaras, que yes deixan cuasemente us tocóis por canas. É avezo de muitos xardineiros municipales fradar nellos de xeito inmisericorde, pro se se deixan medrar libres poden chegar a ter un valume impresionante, como se pode comprobar nos exemplares centenarios del Campo de San Francisco en Uvieo.

Escoyín como nome xeneral en galego-asturiano pr’Acer psudoplatanus el de prádano, qu’é a forma que se pode constatar dende a marina hasta ben dentro del Navia-Eo, como se ve nos vocabularios de Mántaras (Tapia), El Couz (Villayón) y Monón y Castaedo (Ayande). Tamén lo rexistréi nel Valín, da parroquia castripoleña de Piñeira, en Andés (Navia), Poxos (Villayón) y, según datos recoyidos nas encuestas del ETLÉN, en Navedo (Eilao). Úa variante con úa pronunciación seguramente máis moderna y influída pol peso da fonética casteyana é a de pládano, que me deron nas Campas (Castripol) y Villarín (Ibias). Aparte, recoyín as formas prádamo en Vivedro (Cuaña) y prágano en Fonduvila (Ibias), con ese -g- propio dos resultaos del asturiano, lingua na qu’é común a variante pláganu al pé de pládanu.

Condo bota el fruto, el prádano amaña recimos de sámaras, qu’al secar cain al tarrén engalando como helicópteros. Sontolaya (Morcín) (19/6/2016).

El étimo de prádano ta nel nome latín del árbol, plátanus. Pinta tratarse d’úa adaptación semiculta, como indica ese grupo pr– (que nun palatalizóu como pasóu noutros resultaos patrimoniales: planu > chao, plantare > chantar). A sonorización del -t- en –d– tamén é a esperable. Hasta é esplicable ese -n- intervocálico que nun cayéu: xa se ten visto cómo noutras esdrúxulas en galego-asturiano ás veces manténse (comentóuse al falar del ourego, tamén ourégano). Así y todo, hai sitos unde se perdéu el -n- na palabra y poden convivir os dous resultaos: en Mántaras, ademáis de prádano, tamén se diz prado, amañando úa homofonía col sustantivo prado ou prao referido al tarrén con herba. Aparte, pral árbol recoyín a denominación de prado na Roda y Casarego (Tapia) y en Pezós. Quizabes pra desfer a confusión cos praos d’herba cuayóu a forma feminina prada, que constatéi en Vivedro (Cuaña), San Xuyán (El Franco) y Corondeño (Ayande).

Partindo del mesmo étimo, anque incrementao con ese sufixo latín –ariu que xa se víu tantas veces en nomes d’árboles, amáñase outra familia de variantes da qu’a forma pradairo é a máis estendida: platanariu > pradaairo > pradairo. Ese resultao en –airo y non col paso posterior a –eiro é propio del galego oriental y entra pol occidente mui dentro del territorio eonaviego. Recoyen pradairo os vocabularios da Veiga y Bual, y tamén aparece el dato na toponimia da parroquia dos Coutos (Ibias) recoyida por Jesús Fernández Pacios. Eu apuntéi esa forma en Zreixido (A Veiga), Os Niseiros (Castripol), Bustapena (Vilanova), El Mazonovo (Santalla) y Fonduvila (Ibias). Tamén se recoyéu en Villamayor (Ibias) nas encuestas del ETLÉN. A forma pladairo, con ese resultao pl– que se comentóu, déronma en Villarín (Ibias). Na encuesta del ETLÉN en Teixeira (Santalla), recoyéuse pladeiro, xa col sufixo xeneral en –eiro.

Pro inda hai máis variantes sobre este resultao. Pode darse úa metátesis del -r-, como el nome que me deron en Grandas, padrairo (precisamente d’ese conceyo é el lugar de Padraira, que ten que ser úa forma feminina del nome del árbol). Y tamén puido darse un cruce con outras palabras, como pedra, na variante que recoyín no Chao (San Tiso d’Abres), pedraira.

El prádano pode medrar muito, con guías mui ben altas qu’amañan úa redoma curiosa. Penanes (Morcín) (25/4/2016).

Volvo col recordo del prádano de Rozadas porque, pra nun esqueicelo, os vecíos puxeron úa placa unde esplican qu’El Carbayón era en realidá un pradaino ou xipreira. Entendo entoncias qu’esas son as denominacióis del árbol propias d’ese lugar bualés. A primeira é esplicable como un cruce de pradairo (que xa se víu que recoye el vocabulario de Bual) col sufixo –aino, máis común na fala local que –airo (como en pantaino, anque en feminino é máis habitual: rondaina, espadaina, morondaina, predicanzaina…). En conto á denominación de xipreira, tamén ma deron a poucos quilómetros d’alí, en Vilarín (Castripol). Vén del uso que se fía das canas máis dalgadas del prádano pr’amañar xipros.

As denominacióis en galego básanse as máis d’elas na forma sufixada en –airo (pradairo, pladairo, padrairo, pedrairo, pendrairo), anque tamén se dan resultaos en –eiro (pradeiro, padreiro) y en –uiro (praduiro, padruiro, pandruiro). Aparte, recóyese a forma sin esa sufixación (prádano) y variantes con perda del –n-, como pradia y pradio.

En asturiano, como xa se dixo, el máis común son as denominacióis de pláganu y pládanu, con variantes resultao de fenómenos fonéticos propios da zona central (planu, pléanu, pléganu). Tamén se dá prádanu na parte occidental.

Na literatura científica en casteyano chámanye falso plátano ou arce blanco, neste caso pra estremalo d’outras especies del xénero Acer qu’hai na península, y tamén se ye dá el nome de sicómoro, anque é úa denominación que s’usa así mesmo pra máis árboles (Ficus sycomorus y Platanus spp.). Aparte, hai que destacar qu’a forma prádano tamén se constata nel casteyano de provincias como Burgos y Palencia.

Cochín (Armadillidium vulgare)

Cochín Mántaras IMG_9535 (2)

Cochín. Mántaras (Tapia).

Nel medio natural hai úa chía d’especies de seres vivos y, evidentemente, non todos tein un nome popular. As clasificacióis intuitivas qu’a xente femos da variedá biolóxica nun se corresponden cuas que fain os científicos, que, entre outras cousas, son muito máis detalladas: xa se víu ben veces cómo un mesmo nome popular úsase pra chamar al qu’en realidá son úas contas especies diferentes. Como nos pintan mui aparecidas, métemolas todas nel mesmo saco y chámamosyes igual. Noutras ocasióis é que nin las vemos ou nun reparáramos na súa esistencia y, condo reparamos, chamámosyes herbas ou bichos, sin máis. Se pra detrás se trata d’especies mui pequenas, como pasa con dalgús paponcíos, hai máis posibilidades de que nun yes díamos un nome particular. Namáis dalgúas d’estas especies, por seren mui chamadeiras ou mui numerosas ou afectarnos directamente na nosa economía, na nosa salú… reciben úa denominación popular.

Pral caso dos nomes en galego-asturiano, como xa se dixo tantas veces, amécese un problema máis: el da perda del vocabulario propio por causa del peso del casteyano y da desaparición da cultura rural. Na especie que nos ocupa d’esta volta, el cochín (Armadillidium vulgare), temos todos estos elementos xuntos. É un bichín ben chamadeiro pola súa capacidá d’enroscarse hasta convertirse núa bolía y ten nome popular en galego-asturiano, anque se ta esqueicendo ás carreiras. Por se fora pouco, al ser un papón col qu’os nenos pequenos enredaban (nun m’atrevo a usar el presente), recibe nomes descriptivos infantiles del tipo bicho bola que fain esqueicer a denominación tradicional.

Dos vocabularios nun podemos botar mao buscando información, agá del de Mántaras, unde recoyín cochín y cochín de Dios. Os demáis datos que podo xuntar son todos inéditos: constatéi cochín en Vilarín (Castripol), A Roda (Tapia), Ortigueira (Cuaña) y Penafonte (Grandas), mentres qu’a forma feminina cochía déronma na Roda y Serantes (Tapia).

En asturiano atopéi ben poucos datos. Ta recoyida a denominación de gocha na zona centro-oriental, mentres qu’en Santuyano (Mieres) déronme el nome de coca. En galego, cocho bravo ta recoyido na Ribeira de Piquín, ben apegao a Asturias, pro nun voléi en máis datos del resto de Galicia. Si en Portugal, unde ye chaman bicho-de-conta ou porquinho-de-santo-antão.

Convén aclarar qu’el cochín nun é un insecto, senón qu’é un crustáceo, pro destaca nél a peculiaridá de qu’é terrestre. Como ten branquias, precisa d’un sito con muita humedanza pra vivir, por eso os sous avezos son nocturnos y ta bon de velo se erguemos daqué que tuvo pousao por fora muito tempo. Debaxo d’un caldeiro veyo ou d’úa louxa, é fácil que tían os nosos cochíos. D’ese hábitat húmedo vén a denominación estándar casteyana de cochinilla de la humedad.

Anque el máis común na nosa zona é Armadillidium vulgare, hai muitas especies y xéneros que clasifican a variedá d’estos crustáceos terrestres. Xúntanse todos nel suborde Oniscidea. Nun hai que confundilos con outro bicho tamén chamao cochinilla en casteyano, qu’esté si é insecto: Dactylopius coccus, parásito asociao al nopal, un cáctus suramericano que s’introducíu nel sur d’Europa y que tamén é conocido polos frutos, os figos chumbos. Secando as femas d’este insecto sácase un tinte encarnao de muito valor, que foi perdendo importancia pola chegada dos tintes químicos. Pro antias de que se popularizara pola súa calidá este tinte americano, en toda a zona mediterránea a color encarnada sacábase d’outro insecto, Kermes vermilio, conocido popularmente en casteyano como grana ou cochinilla de las encinas. A larva chupa el zume de dalgúas especies del xénero Quercus, sobre todo Quercus coccifera, y el árbol deféndese amañando alredor úa escrecencia redonda encarnada, tamén chamada grana, que se pañaba y da que se sacaba el tinte. As escrecencias nos carbayos, chamadas agallas en casteyano, tein nomes en galego-asturiano como béilaro (béillaro) ou cascarela (cascarella).

Se falo dos tintes é, como s’ha a ver despóis, pra esplicar a relación entre estos crustáceos y os cochos. Como sempre, a primeira idea, a que nos dá a intuición, é pensar que, vendo cómo noutras linguas chaman vaquía al rinchín (Coccinella septempunctata) ou cadela á forcadela (Forficula auricularia), nun pinta raro qu’os nosos antepasaos visen nestos bichíos regordetos dalgún aire aparecido a os cochíos mamíferos. Esta relación vese na denominación casteyana cochinilla, pro tamén en catalán (porquet de san Antoni), italiano (porcellino di terra) ou nel xa visto portugués (porquinho-de-santo-antão). A presencia de san Antón vén da mao del cocho, qu’é el animal col qu’aveza a representarse sempre el santo. En Mántaras, unde hai úa capiya dedicada a San Antonio, había a tradición de criar entre todo el barrio un cochín pra vender despóis el día da festa y sacar cuartos. Como andaba ceibe por todas as corradas, nacéu a espresión ser como el cochín de San Antonio pra referirse a os qu’andaban de porta en porta pol lugar, sobre todo nenos, y que nun dicían que non condo yes brindaban daqué pra comer.

Cochín Tapia IMG_9528 (2)

Condo nota peligro, el cochín amaña úa bola. Mántaras (Tapia).

A palabra cocho (tanto nos dá que se tía referindo al crustáceo ou al mamífero) ten úa etimoloxía discutida. Vén repetíndose que nacéu da onomatopeya pra chamar al cocho (coch, coch…). Alomenos en galego-asturiano, a voz máis común pra chamalos é quino, quino ou chino, chino. Pro hai teorías qu’apuntan a que foi primeiro el nome del bichín y qu’eso d’usalo pra chamar al mamífero veu despóis, polo qu’el uso d’outros sinónimos de cocho pra referirse al crustáceo sería un proceso posterior.

El latinista Benjamín García-Hernández estudióu el sustantivo coccum, -a, que tía en latín diferentes acepcióis relacionadas: ‘béilaro, escrecencia de dalgús árboles’, ‘tinte sacao d’ese béilaro’, ‘color encarnao del tinte’ y tamén ‘insecto que parasita el árbol y que provoca el béilaro’. Polo tanto, nese étimo tarían as ideas de redondo, insecto y encarnao. Da primeira idea virían palabras asturianas como cocu ou coca, pra chamar precisamente a bichíos pequenos. Xa se falóu del nome de coca recoyido en Mieres pral noso cochín.

Pra García-Hernández, as palabras cochino y cocho vein d’adxetivos latinos de color aplicaos al mamífero (porcus coccinus, porcus cocceus) qu’acabaron sustantivizándose. Poden poñerse perós a esta teoría en conto á evolución fonética. Primeiro, porque coccinus era esdrúxulo, pro nel paso al romance puido acabar sendo chao por analoxía con outras palabras chas en –inus. Tamén ta el problema d’esa palatalización a –ch-, anque nel romance mozárabe déronse casos. García-Hernández pensa que, ademáis de calificar a color encarnada del cocho dende a referencia al insecto que daba el colorante, tamén se debéu usar a palabra pra chamar a outros insectos aparecidos pol color ou a forma arredondiada. Sería el caso del rinchín ou del noso cochín.

Máis perós: os estudiosos namáis atopan na documentación veya el término grana pra chamar na península a os insectos del tinte. ¿Cómo esplicar entoncias qu’os conquistadores españoles que chegaron a América chamaran cochinilla al insecto del qu’os americanos sacaban tinte? García-Hernández pensa qu’é evidente qu’a palabra tamén tía qu’usarse popularmente na península, anque tuvera fora da documentación porque debéu piyar un matiz peyorativo por causa da denominación del mamífero, que tamén coyera ese sentido despectivo polos sous avezos cotrosos (cochino).

A palabra cochinilla, entoncias, viría de coccum, -a al través d’úa forma *coctina, da que saliría cochina. El sufixo –illa puido amecerse xa na fase romance ou vir directamente d’úa forma latina *coctinella > cochinilla.

En resumidas contas, según esta teoría, pódese manter que primeiro chamóuse cocho al paponcín y despóis veu usalo pral mamífero, y non al rovés.

Forcadela (Forficula auricularia)

Forcadela correndo por úa foya. Brañanoceo (Mieres).

El vocabulario en galego-asturiano ten muitos campos unde el peso das palabras casteyanas qu’aprendemos na escola, nos libros, nos medios… ta fendo esqueicer as tradicionales. Y, como xa se víu máis veces, os nomes cos que sempre se chamaron os bichos son candidatos claros a desaparecer. Un exemplo d’este fenómeno pode ser el da forcadela (Forficula auricularia), ese insecto acolorazao tan característico que pinta levar úas tenazas ou tixeiras na parte traseira del corpo y qu’é bon de ver debaxo das pedras, entre a fruta ou debaxo da paraza dos árboles. Chámanye en casteyano tijereta, cortapicos, cortapichas, cortatijeras… y un feixe de variantes alredor del acción de cortar ou del instrumento pra felo. Hoi muita xente del occidente asturiano nun conoce outro xeito de chamarye máis que tijereta.

Así y todo, ta ben saber qu’el nome máis común en galego-asturiano é el patrimonial de forcadela (ou forcadella, nas zonas con resultaos palatales laterales). Nos vocabularios da zona Navia-Eo namáis ta recoyida a forma forcadella: nel de Monón y Castaedo (Ayande), nel de Ponticella (Villayón) y nel de Bual. Y tamén Acevedo rexistra ese dato nel vocabulario d’él y de Marcelino Fernández. Aparte, d’esta variante con -ll- xuntéi informacióis orales de San Llouguís (Bual), Andés (Navia), Trelles (Cuaña), Valdepares y A Caridá (El Franco). Datos de forcadela déronmos nel Valle de San Agustín (Tapia), en Vilarín y Vior, os dous da parroquia de Balmonte (Castripol), y tamén nel lugar vilanovés da Ovellariza.

A comparanza qu’hai detrás d’esta denominación en galego-asturiano é evidente. Parte del término forcada, pola asomeñanza cos cercos ou pinzas del insecto, y a ese sustantivo amecéuseye un diminutivo: –ela (ou –ella). Xa se falóu máis veces d’este sufixo pra esplicar qu’hoi nun é productivo na fala, querse dicir, que nun se forman derivaos novos con él. Atópase, eso si, en palabras patrimoniales que demostran que nun tempo si valíu pra crear diminutivos (de barbada, barbadela; de cama, camela; de capa, capela; de manta, mantela; de páxara, paxarela… y de forcada, forcadela).

El vocabulario de Bual de María Teresa López tamén recoye outra variante, forcadía, que repite el esquema de forcada máis un diminutivo, –ía, este si ben productivo na actualidá, porque é un recurso vivo qu’usamos pra crear derivaos.

Neste mundo moderno qu’esqueice a realidá rural, convén recordar qu’úa forcada é úa peza de madera en forma d’uve que vai dereta unde empeza a canzuaya del carro del país. Tamén é úa ferramenta de madera con dous ou tres dentes pra mover el herba (y, por estensión, a mesma ferramenta con mango de madera, pro con dentes de ferro). Así y todo, pra estos instrumentos manuales é máis común a variante masculina, forcao ou forcado, palabra que tamén s’usa pra chamar el instrumento pra mover cuito, gancela…, ter mao de canas de frutales ou abalar as fogazas nel forno, dependendo da forma. Trátase d’un derivao del latín furca ‘forcada’, qu’é el que tamén deu palabras casteyanas como horca ou horquilla.

Chámame el atención qu’os datos que puiden xuntar na zona del –ll– son todos de forcadella, mentres que na zona del -l- a denominación de forcadela convive con outras formas. Déronme os datos de cortapicos en Piñeira (Castripol) y na Viguía (Tapia), cortatixeiras en Vilarín (Castripol) y cortapixas y tixeiras en Penafonte (Grandas). El nome de tijereta, por causa d’ese –j-, nun hai duda de qu’é forasteiro, pro condo úa denominación nun ten elementos tan diferenciales y coincide cua forma casteyana, como pasa con cortapicos, ta ruin d’opinar sobre a súa autoctonía. Noutros casos, fai dudar el feito de que conviva cua denominación de forcadela, qu’esa si é palabra claramente patrimonial, anque tampouco nun é un argumento determinante porque xa se ten visto ben veces a convivencia de sinónimos nun mesmo sito prá mesma especie.

Por toda Galicia predominan os nomes basaos na palabra cadela ‘canza, cuza’: cadela de frade, cadela frádiga, cadela de abade, cadela labada, formicadela, romica cadela, cadela ladreta, calabreta, cadela faldrexa, cadela de faldras, faldra cadela, faldrica, cadeliña do demo… Nun sei se el nome poda vir da comparanza del insecto, que nun ten úa parada, con úa canza ulindo y dando voltas por todos os sitos, ou máis ben por causa dos cercos ou pinzas que ten nel final del abdome, que se poden ver como os dentes d’úa canza que te pode trabar. En realidá, a forcadela usa esos elementos como disuasión pra os enemigos y prá cópula, pro son inofensivos pra os humanos: nun ten forza abonda pra mancar con esas pincías, máis aló de que che poda dar un pelizquín. ¡Pois hai a crencia popular de que pode entrar nel ougüido mentres durmes y furarche el tímpano! En conto á presencia dos frades nas denominacióis galegas, pode esplicarse quizabes pol color acolorazao da roupa qu’avezaban a levar os fraires, que recorda el tono del insecto. As demáis formas son evolucióis y interferencias con outras palabras, por cercanía nel significao y/ou na pronunciación (abade, faldra). Tamén en portugués botan mao da cadela pra chamar á forcadela: cadela barbeira, cadela loira, cadela raiboza….

De seguro qu’a daquén xa ye fexo pensar a coincidencia fónica entre cadela y forcadela. Nun é descartable que podese haber empréstamo ou cruce entre úas denominacióis y outras. É na veira oriental de Lugo unde s’atopan outros xeitos de chamarye distintos al tipo xeneral en toda Galicia: forcadela rexístrase na Ribeira de Piquín, unde tamén se constata el sinónimo cortatiseiras, y na veira oriental de Lugo, en Monforte, recóyese rapacarallas. Son todos nomes aparecidos ás outras formas eonaviegas que xa se comentaron de cortatixeiras y cortapixas.

En conto al asturiano, el nome común, sobre todo nel occidente, é el de forcadiella (ou forcadiel.la), anque tamén ta recoyida a denominación de tixera, como el tixeira grandalés que xa s’apuntóu.

Trebe (Trifolium pratense, Trifolium repens)

Flor de Trifolium pratense, Llatores (Uvieo) (8/9/2014).

¿Quén nun buscóu dacondo un trebe de cuatro foyas? Sempre nos dixeron que tría búa sorte, pro eu, alomenos, nun atopéi el primeiro. De nenos, como a paciencia duraba pouco, axina discurríamos d’arrincar úa foya y poñela a outro trebe de xeito que pintase ter cuatro, pro todos sabíamos da xangada.

Anque pra entendéremonos falemos de tres foyas, hai qu’aclarar que, técnicamente, trátase en realidá d’úa foya composta de tres foliolos. D’esas tres foyas aparentes vén precisamente el nome científico del xénero: Trifolium ‘con tres foyas’, qu’engloba un feixe d’especies aparecidas y que pertenece a úa familia desadorme de grande: a das fabáceas ou leguminosas.

Se falamos coloquialmente de tres foyas, tamén é un uso pouco técnico usar a palabra flor pra referíremonos al trebe. El que chamamos flores son en realidá inflorescencias arredondiadas formadas por muitas florías pequenas. Se se mira de cerca, vese que cada floría ten xeito d’un tubín alargao. Acórdome de neno d’arrincar esos tubíos y chuparches a gotía que tein embaxo. É cuasemente nada, pro deixa un sabor dulce. Precisamente por ese avezo infantil, en casteyano, ademáis de trébol, chámanye en muitos sitos chupamieles, chupetes, chupadores ou chupones.

Del xénero Trifolium, as dúas especies máis comúis y reconocibles na nosa terra son Trifolium pratense, das flores rosa ou moradas, y Trifolium repens, das flores abrancazadas. El epíteto pratense del nome científico indica claramente qu’é el herba típica das pradeirías. Y en conto al epíteto repens, descríbela como úa especie rastreira, por nun erguer tanto como T. pratense. Así y todo, as dúas son búas pra forraxe.

Hai outras especies del xénero, máis escasas, que tamén se poden atopar na zona occidental. Col cambeo económico nos caseiríos al gao de leite y el aumento das estensióis dedicadas al herba, tamén chegóu a gra d’especies y variedades comerciales del xénero Trifolium, qu’agora ás veces nacen ventureiras. Compróbase en dalgús sitos que foi nel siglo pasao condo se popularizóu el cultivo del trebe pra forraxe. Por exemplo, na encuesta feita en 1931 en Busmente (Villayón) pral Atlas Lingüístico da Península Ibérica (ALPI), á pergunta de cómo chamaban al trebe responderon que nun ye conocían nome tradicional porque a especie chegara había pouco. Esto pode esplicar dalgúas indefinicióis y posibles empréstamos na denominación popular qu’imos a ver agora.

Pradeiría pra forraxe con trebe (Trifolium pratense) y corriola (Plantago laceolata). Mántaras (Tapia) (15/7/2012).

Como as máis das veces, hai poucos datos claros en galego-asturiano sobre este xénero y muito menos sobre as especies T. pratense y T. repens. Namáis ta recoyida a denominación xeneral de trebe nel vocabulario de Mántaras, anque tamén ma deron en tres puntos del Franco: Valdepares, San Xuyán y Villar. El ALPI, que, como se dixo, perguntóu por cómo dicían ‘trébol’, dá resultaos variaos nos puntos encuestaos na nosa zona. Namáis nas Campas (Castripol) recoye a forma trebe. As respostas de pé de páxaro en Freal (Navia) y de pé de paxarín en Salgueiras (Vilanova d’Ozcos) nun encaxan mui ben cua feitura arredondiada dos foliolos das dúas especies que tamos tratando. É verdá qu’hai dalgúa especie como Trifolium squamosum, rara en Asturias, que podía asomeñarse á pisada d’un páxaro porque ten os foliolos alargaos y mui separaos (en portugués chámanye trevo-de-pé-de-pássaro), pro tamén sabemos qu’esta clas de denominación úsase popularmente na península pra outras especies con foyas que recordan miyor esa realidá. Eu mesmo recoyín pé de páxaro en Mántaras pra chamar a Potentilla reptans. Así y todo, tían ou non referíndose a outras especies, ei tán os datos, que son veyos, de 1947, condo Lorenzo Rodríguez-Castellano encuestóu esos dous puntos occidentales.

Outro nome que nos dá el ALPI é herba del pano, recoyido na vila de Bual, único punto del Navia-Eo encuestao en 1931. Concuaya col dato que brinda d’ese conceyo el vocabulario d’Acevedo y Fernández: herba del pano, col sinónimo d’herba da nubre. Eu tamén recoyín en Villalmarzo y Villarín (El Franco) el nome d’herba el pano, anque alí déronmo concretamente pra Trifolium repens, el das flores brancas. A escuesta del ALPI en Cuantas (Ibias) dá herba da desfeita, y nas notas del encuestador pon que s’usa pra sanar úa nubre branca ou desfeita que sal nel oyo. Xa na zona del asturiano occidental, el ALPI recoye en Navelgas (Tinéu) el nome de yerba la nube, que casa col dato bualés.

Este tipo de denominacióis ben sei que ta recordando, quizabes, un uso del herba como romedio pra curar males nos oyos, pode que queratitis ou conxuntivitis (as descripcióis que se fain popularmente d’estas maluras falan, ou ben d’úa nubre branca, ou ben d’úa telaxa que sal nos oyos). Con esa acepción, en galego úsase a palabra pano, significao que tamén pode ter el casteyano paño. Ademáis del dato de desfeita xa dito d’Ibias (forma que tamén se dá en asturiano occidental y que nel centro-oriental chámanye desfecha), prá enfermedá dixéronme esfreita en Llobredo y San Xuyán (El Franco). Esa hipótesis del uso melecieiro pra os oyos refórzase con dalgúas denominacióis populares de Trifolium pratense qu’hai en casteyano (hierba de las cataratas) y en catalán (herba de la desfeta).

Flores del herba del pano (Trifolium repens). Mántaras (Tapia) (6/5/2017).

Nel conceyo del Franco apuntéi outros xeitos de chamar a Trifolium repens, neste caso amecendo un adxetivo á denominación común: trebe rampiñín (San Xuyán) y trebe bravo (Villar), en contraposición a Trifolium pratense, especies ás que chamaban trebe sin máis. Nel primeiro caso debe ser úa variante del adxetivo rapeño ‘rastreiro, qu’ergue pouco (úa pranta)’, con sufixo diminutivo, que concuaya cua denominación casteyana de trébol rastrero ou cua portuguesa de trevo-rasteiro. A segunda denominación fálanos de clasificacióis veyas na percepción dos falantes xa comentadas noutros casos. Pasaba igual col folgueirón (Polypodium spp.). Tanto él como as folgueiras son especies bravas, del monte, pro hai sitos unde estreman a folgueira del folgueirón chamando a esta segunda folgueira mansa, folgueira brava ou folgueira montesa. Pra esplicar ese trebe bravo hai que pensar qu’en dalgún momento a especie das flores moradas túvose por mansa (por popularizarse pra forraxe, por chegar nova al lugar…) y, pra estremar el trebe das flores brancas, calificáronlo de bravo. Nun é miga raro: en Llangreo tamén ta recoyida a denominación de trébole montés pra Trifolium repens.

Hai máis xéneros de fabáceas con foyas aparecidas al trebe y d’ei qu’ás veces os datos dos vocabularios nos falen d’outras especies. Por exemplo, en Mántaras cuntáronme que tamén chamaban trebe a úa raza d’herba que bota babuyos y que se semaba entre el trigo pra forraxe. Na encuesta del ALPI en Navelgas (Tinéu), como sinónimo de yerba la nube dan tamén yerba la desfeita, denominación qu’eu constatéi en Cadavéu (Valdés), pro referida a Oxalis latifolia, a famosa herba da maldición que chegóu hai muitos anos á nosa zona y sigue hoi infestando as terras. Nun é rara esta confusión de nomes, porque el herba da maldición tamén ten as foyas como un trebe, anque máis grandes, y a súa irmá autóctona, Oxalis acetosella, tenlas pequenías como el trebe.

Pra detrás, os nomes autóctonos tán sendo sustituídos nel medio rural pol casteyano trébol, denominación con muito peso pola mor del sou uso comercial. A minorización social da nosa lingua en xeneral é conocida de sobro y nun fai falta esplicar muito máis. Por eso costa caro xuntar datos. Por exemplo, en Vilela de Baixo (San Tiso d’Abres) un labrador recordábame el nome de trebo, coincidente cua forma en galego, pro xa como algo que tía ougüido dicir antano a os máis veyos del lugar.

Pradeiría de Trifolium repens cuas flores xa un pouco esmortanxadas. Sotorréi (La Ribera) (26/5/2012).

Tampouco nun hai muitos datos claros nas linguas vecías sobre a denominación das dúas especies máis conocidas del xénero Trifolium. Na literatura botánica en casteyano chaman a T. pratense con nomes como trébol rojo, trébol violeta, trébol de los prados ou trébol común, pro en galego, como se dixo, el nome máis común pra todas as variedades é trevo y en asturiano, trébole, forma esta que tamén se dá en casteyano.

A palabra trébol, según Coromines, chegóu al casteyano dende el catalán trévol (que tamén ten a variante tréfola). As denominacióis románicas irmás virían d’úa forma latina vulgar *trífulu, porque a forma clásica trifolium sería un calco erudito da palabra grega, tríphfyllon (se vise del latín clásico, en galego-asturiano, por exemplo, daría *treboyo y en casteyano, *trebojo). Pra esplicar a forma galegoportuguesa trevo habería que pensar tamén noutras variantes latinas vulgares como *trífolu ou *trífole. Despóis da perda del -l- propia del galegoportugués chegaríamos á forma trevo.

¿Y trebe? ¿A forma del galego-asturiano é entoncias un caso de perda de -l- intervocálico? Podía pensarse nun empréstamo islao, como pasa col exemplo tantas veces repetido de pao, que se dá en zonas del galego-asturiano unde nel demáis vocabulario mantéin el -l-: mola, calente, xelo… Así y todo, se fora un empréstamo na veira asturiana, chama el atención que na zona luguesa fronteiriza con Asturias nun se recoya a forma trebe (ou treve, se lo escribimos á galega). Sicasí, se miramos os datos del asturiano occidental, atopamos trebe en Tinéu, anque referido al alfalfa (Medicago sativa), outra fabácea das foyas un pouco aparecidas á nosa pranta. Neste caso si se pode pensar nun empréstamo del galego-asturiano, porque é fronteirizo con toda a zona unde s’usa a palabra, pro seguimos sin esplicar esa perda aparente del -l- núa zona unde nun é propio da súa lingua. ¿Y se nun é úa perda del -l-? Se miramos á forma francesa, trèfle, podemos atopar úa pista. Y hasta nun precisamos ir tan aló: en Burgos, por exemplo, constátase el nome de teble, y en aragonés chámanye tefla. Podería propoñerse entoncias qu’el noso trebe sía un caso de síncopa da vocal postónica con úa disimilación consonántica posterior: trébole > treb’le > trebre > trebe.

Gancela (Erica spp., Calluna vulgaris, Daboecia cantabrica)

Gancela da especie Erica cinerea. Mántaras (Tapia) (14/8/2017).

Un monte chen de gancela en flor, cuas súas florías moradas, de tonos que van dende el máis rosao al máis tirante a escuro. Esa é úa estampa típica da nosa terra que se pode ver undequera: nos cordales, na veira del mar, al pé dos camíos… Nel occidente asturiano interior, unde a deforestación é histórica, quilómetros y quilómetros de montes rasos de gancela dan al paisaxe úa personalidá especial. Pasar el porto del Palo, El Garabocho, El Counio, A Garganta, Penouta… é meterse dafeito nas terras da gancela. Estos mantos vexetales son el paraíso das abeyas, que se pousan de flor en flor pra chupar el néctar col que fain ese mel escuro tan característico.

Costa caro poñerye xeito ás denominacióis populares da familia Ericaceae porque os datos dos vocabularios nun avezan a dar a identificación de qué especie concreta é. En parte é pola falta de formación específica en botánica dos que recoyemos vocabulario, pro tamén porque ás veces nun s’atopa esa diferenciación: a xente, como xa se víu noutros casos, nun estrema nomes diferentes pras muitas especies y englóbalas debaxo da mesma denominación popular. Y, se puido ser que nun tempo los houbera, eso esqueicéuse y muitos falantes acabaron usando esos nomes indistintamente pra úas y outras especies. Hai, eso si, úa diferenciación intuitiva entre as ericáceas que se mantén entre os falantes: por un lao, as especies que chegan a ter altura y amañar arbustos curiosos, y por outro, as razas máis rapeñas, que medran arrentes del tarrén y nun erguen muito. As primeiras, as uces (Erica arborea y Erica australis), deixámolas pra outra volta. Del qu’imos falar agora é das rapeñas, as que se conocen en xeneral como gancela, pro tamén con outros nomes máis.

As especies baxas del xénero Erica que podemos atopar na nosa terra son Erica cinerea (a máis común), E. ciliaris, E. mackaiana, E. tetralix, E. umbellata y E. vagans. Por eso nel título del artículo puxemos Erica spp. Trátase d’arbustos leñosos, axeitaos a terras probes, ácidas: especialmente, como se dixo, sitos deforestaos ou que queimaron. Tein foyas y flores (con tonalidades de máis moradas a máis rosadas) un pouco diferentes entre elas, así que podemos estremar cada especie se poñemos un pouco d’asenso, anque, evidentemente, todas tein úa traza asomeñada que leva a qu’a xente avece a denominalas igual.

As flores de Daboecia cantabrica son máis grandes qu’as outras ericáceas rapeñas y aporondan. Mántaras (Tapia) (2/7/2018).

Col nome de gancela tamén chamamos dúas especies que, anque son da familia Ericaceae, pertenecen a outros xéneros: Calluna vulgaris y Daboecia cantabrica. A primeira ten flores mui pequenías y diferentes das demáis ericáceas, con petalíos rosa claro qu’abren (y non tubulares ou con xeito de campá ou globín como as outras). A segunda, Daboecia cantabrica, ten flores diferentes das outras ericáceas: tamén son globosas y alargadas, pro colgan soltas y son máis grandes qu’as das demáis da familia.

Imos agora cos nomes en galego-asturiano. Hei a parar dacondo en dalgún nome específico pra dalgúa das especies citadas, pro as denominacióis populares que nun dan máis detalles identificámolas en xeneral cua etiqueta del título: Erica spp., Calluna vulgaris, Daboecia cantabrica.

A denominación máis propia da nosa lingua é a de gancela ou gancella. A forma namáis entra un pouco en terras de Lugo, según se ve polos datos qu’hai publicaos, que son de conceyos fronteirizos como Ribadeo ou A Ribeira de Piquín. Pol leste, entra tamén nel asturiano occidental máis achegao al galego-asturiano: en L.landelfornu (Villayón) chámanye ganciel.la.

A forma gancela recóyela el vocabulario de Mántaras, cuas variantes gancela molar ‘gancela pequena y mole que comen as vacas’ y gancelón ‘gancela grande’. Tamén el estudioso galego Aníbal Otero, en 1953, dá el dato de gancela en Tapia, que define como ‘uz pequena’. Pro hai datos máis veyos: xa la menciona en 1818, definida como ‘brezo fino’, el veigueño Ramón Fernández Reguero nas súas Lecciones de Agricultura.

En Cachafol (Eilao) y nas Figueiras y Vilarín (Castripol) déronme esa denominación, que nel último lugar comparten cua variante ganceleira. El vocabulario de Ponticella (Villayón) dá a forma gancella, que tamén recoye Xoán Babarro en Llandequintá, nel mesmo conceyo. El vocabulario da Roda rexistra a palabra gancellón, definida como ‘árgoma grande’, anque as dúas formas aumentativas tapiegas (a da Roda y a que se dixo de Mántaras) tou na fe de que se tán referindo a exemplares grandes de gancela, máis qu’a especies distintas. Marcelino Fernández, nel sou El Franco y su concejo (1898), tamén identifica a gancella cuas ericáceas baxas, dato que constatéi na Barrosa, na parroquia da Roda. El vocabulario d’Eilao recoye a forma gancela (ou gancella, porque nese conceyo hai úa parte con resultaos en –l– y outra de –ll-), pro con dous adxetivos calificándola: rubiela y moural, que s’estreman pola tonalidá máis escura das flores da segunda.

Como se víu, a gancela, pequena y mole, pácela el gao, pro tamén se coyía tradicionalmente pra estrar as cortes, ademáis d’usarse pra mulir as camas das cabanas nel monte. Al segarse pra estrume y mezcrarse tamén con outras especies como el toxo (Ulex spp.), en muitos sitos gancela ou gancella acabóu piyando ese sentido xeneral y esqueicéu el acepción orixinal da palabra pra referirse ás ericáceas baxas: por exemplo, os vocabularios de Bual y A Roda definen gancella como ‘estrume, rozo pra estrar’. Por outra parte, os d’El Franco (gancella) y A Veiga (gancela) defínenlo en casteyano como ‘aulaga, árgoma’, dato pouco clarificador porque en casteyano aulaga é ‘toxo’ y árgoma pode ser ‘toxo’, pro tamén ‘gancela’. El da Veiga amece úa descripción dicindo que ten espías y flores marelas, col que ta clara a identificación da palabra col toxo. Pode qu’a confusión veña por seguir a Acevedo y Fernández (1932), que tamén definen gancella ou gancela como ‘árgoma o aulaga’. Así y todo, el autor del vocabulario da Veiga, Fernández Vior, nel sou libro Notas etnolingüísticas del conceyo da Veiga, estrema claramente el toxo das ericáceas, ás que chama gancela, uces ou queirotas. Anque nel vocabulario poda tratarse d’un error a partir da polisemia casteyana da forma árgoma, a realidá é que, como se dá esa estensión del uso de gancela pra referirse al rozo en xeneral, nun sería raro qu’a palabra acabara aplicándose tamén pra chamar al toxo baxo.

As flores de Calluna vulgaris son búas d’estremar das outras ericáceas porque tein pétalos. Vilarín (Castripol) (16/8/2018).

Con estas evolucióis y cambeos nel xeito de describir a realidá das ericáceas, danse reaxustes nel vocabulario: por exemplo, en Vilarín (Castripol), esplicáronme que gancela úsase máis pra chamar al estrume xa segao, porque pra referírense á pranta viva queren miyor a palabra ganceleira. Al cabo, col sufixo –eira a palabra vén a significar eso: pranta que dá gancela. Tamén el vocabulario de Bual dá a forma gancelleira, palabra qu’eu recoyín nel Chao das Trabas (El Franco), anque aplicada concretamente a Daboecia cantabrica.

A forma gancela, col diminutivo –ela (ou –ella), é un derivao de ganza, nome mui usao en asturiano pras ericáceas que se dá en galego-asturiano alomenos na veira máis oriental, como constatéi en Villouril (Navia). Tamén ten el acepción xeneral de ‘estrume, rozo pra estrar’. Asina se recoye nos vocabularios de Ponticella (ganza), Bual, Monón y Castaedo (ganza, ganzo) y Eilao (ganzo). Habería qu’amecer a estos datos as variantes ganzo y gancel que dá el vocabulario da Veiga y que remiten al significao de gancela como ‘toxo’, y ganza, qu’Acevedo y Fernandez definen como ‘árgoma o aulaga’. Pra ganza déronme el significao xeneral de ‘rozo’ nel Monte, na parroquia naviega d’Anlleo. Esa debe ser el acepción que ten a palabra nun dito mui chocante que me cuntaba mía bola de Rozadas (Bual): as pitas, condo cacarexan, dicen (ler con voz de galía cararexando): «Puer, puer, puer y andar descaaaaalza. Puxen un ovo na gaaaaanza». A palabra ganzo, -a viría d’úa reiz prerromana *ganskio- ‘cana d’árbol’, que deu pé tamén al casteyano gancho.

A pranta de Calluna vulgaris, das flores tan claras que ten, pode pintar branca de lonxe, y ademáis ergue abondo. Vilarín (Castripol) (16/8/2018).

Outra denominación pras ericáceas baxas é a de queirota. Recóyenla os vocabularios de Bual y de Mántaras, y el xa dito Notas etnolingüísticas da Veiga. Tamén teño datos de Vilela de Baixo (San Tiso d’Abres) y d’Ouria (Taramunde), ademáis d’atoparse a palabra nos versos d’Alberto Calvín, el escritor taramundés de Pardiñas. En Tapia, queirota convive con gancela como sinónimo, como me dixeron na Barrosa y en Mántaras. Aquí inda se chamaba botar ás queirotas al feito de levar a pacer as vacas por grandas, suqueiros y veiras de camíos, sitos unde sal a miudo esta clas de prantas. Nos vocabularios de Mántaras y de Monón y Castaedo tamén se recoye a variante cua inicial sonorizada, gueirota, forma que constatéi ademáis nel Monte (Navia). Aparte, nos dous lugares ayandeses dáse tamén úa forma con outro sufixo: gueireña. Este tipo de denominación úsase muito nel asturiano occidental, con formas como queirueta, cairueta, gueirueta, guirueta, gairueta, gaireña… En galego, ademáis da forma queirota, propia pa parte máis oriental de Lugo (Riotorto, A Ribeira de Piquín, Trabada…), predominan variantes como queiroa, queiroga ou queiruga. Dentro da confusión y variedá d’identificacióis que tamén se dá en Galicia, el estudioso Gonzalo Navaza estrema un significao xeneral da palabra aplicada a cualquera ericácea y outro máis específico pra Calluna vulgaris, que coincide col portugués, unde chaman queiró ou queiroga a esta especie. Señala qu’os étimos máis comúnmente aceptaos polos estudiosos son formas como carioca ou *cariola, qu’esplicarían esas evolucióis en galego a –oga y –oa. Así y todo, García Arias pensa que se trata de continuadores da palabra careum (que designaba en latín outra pranta distinta, Carum carvi) incrementaos cos sufixos diminutivos –otta (queirota) ou –uca (queiruga). Na bibliografía casteyana usan a forma quiruela pra referirse a Erica umbellata, anque sempre costa caro saber se é un dato de campo real de zonas casteyanofalantes ou máis ben coyido pral casteyano de zonas de Lión ou Zamora de sustrato asturlionés ou galegoportugués.

Máis pral interior del Navia-Eo úsase muito a denominación carpanza. Foi un nome qu’apuntéi en Corondeño (Ayande) y en Santolín y Mourentán (Ibias). Tamén me dixeron que s’usa nos Ozcos y en Grandas. Polos datos que dá el perito agrícola Fernández Lamuño nun informe de 1958 sobre Ibias y Degaña, chaman carpaza (sin -n-) á Calluna vulgaris, pro en sitos del primeiro conceyo como Ouría chámanyo a outra especie diferente, pode qu’a carqueixa (Pterospartum tridentatum). Trátase d’úa palabra mui estendida en Galicia (carpaza, carpazo, cuas variantes con -n- prá parte máis oriental de Lugo), referida tanto ás ericáceas como a outras especies del xénero Cistus das flores brancas y marelas.

Outra denominación con un feixe de variantes é a formada a partir del color da flor das ericáceas, que nel interior del Navia-Eo defínese muitas veces como rubio (este adxetivo pode significar tanto ‘roxo, da color del ouro’ como ‘encarnao, da color del sangre’). A reiz ta nel latín rubeus ‘colorao’. Pra describir estos colores danse tamén en galego-asturiano derivaos del latín rubellus ‘acolorazao’: na Ovellariza (Vilanova d’Ozcos) sentín el verbo rubeliar ‘tirar a rubio’ y el adxetivo rubelín ‘rubio, roxo (el pelo)’. Son muitas as variantes que se poden ougüir pra chamar as nosas prantas a partir d’esa reiz: ben pola inestabilidá habitual das vocales átonas (ru-, ro-, ri-, re-, ra-) y pode que pol cruce con outras palabras, ou ben pola posibilidá de -l- ou -ll-, dependendo da zona lingüística. Nel vocabulario de Bual fálase del rubilón, de flores máis grandes qu’outra especie, a rubica de mayo, que florece primeiro. Tamén me falaron da palabra rubica como propia dos Ozcos pra úa ericácea rapeña que florece antias qu’as outras. Acevedo recoye a denominación rubión, que tamén m’apuntaron que se diz nos Ozcos y que rexistra el vocabulario de Monón y Castaedo, unde dan ademáis el sinónimo ribella. Eu sentín a variante rebella en Corondeño (Ayande) y Eirías (Eilao). Babarro recoye a forma rabeleira en Samartín d’Ozcos, mentres qu’eu teño datos orales de rebeleira en Cachafol (Eilao) y Labiaróu (Samartín d’Ozcos). Neste lugar samartiego estrémanla del rebelón, que florece primeiro y ten a flor máis grande. De Ferreirela de Riba (Santalla) é a variante robelón. Noutro informe de 1959 de Fernández Lamuño sobre Os Ozcos fálase da rubela ou rabela. Tamén se dán estas dúas formas en Grandas: rubela constatéila en Penafonte y rabela en Nogueiróu. Einda queda outra variante d’esta familia de denominacióis, rubiela, que me dixeron en Grandas y Pezós.

Erica ciliaris, cuas súas flores globosas unde asoma el pico das anteras. Vilarín (Castripol) (16/8/2018).

Vese qu’en dous casos os datos dan dous nomes diferentes dependendo del tamaño máis grande ou máis pequeno da flor ou da súa floración máis seroda ou máis temprana: rubilón vs. rubica de mayo y rebelón vs. rebeleira. As formas rubilón y rebelón tein que referirse entoncias a Daboecia cantabrica porque é esta a raza de gancela cuas flores claramente máis grandes. Máis difícil é el dato del tempo da floración, porque é un asunto que depende muito del altitú y da orografía del sito. Eso si, leva xeito qu’a pranta das flores grandes se chame con un aumentativo y, evidentemente, tamén é esplicable qu’as razas das flores pequenas leven nel nome esos sufixos diminutivos –ica, –ela ou –ella. A chía de formas pra estas ericáceas rapeñas, á luz dos datos qu’acabamos de señalar, fai pensar que nun tempo tuvo qu’haber nomes populares distintos pra dalgúas especies concretas, anque hoi os máis dos falantes usen esas formas indistintamente pra chamar a todas elas. Hai un artículo ben interesante de 1955 sobre el valle de Burón (Lugo) feito por un botánico da Fonsagrada, Ezequiel Carreira. Burón é úa zona xeográfica y lingüísticamente ben achegada al Navia-Eo y pode darnos pistas sobre a cuestión que tamos tratando: alí chámanye queirota a Erica sumbellata y a E. cinerea, esta tamén chamada rubela. A E. ciliaris, E. tetralix y Calluna vulgaris chámanye carpanza. ¿Y a Daboecia catabrica? El artículo pon que ye chaman cubilón, pro ben sei que se trata d’úa errata por rubilón. Tamos outra vez delantre del uso da forma con aumentativo pra esta raza das flores máis grandes. Pode amecerse un dato máis nesta linia, neste caso del casteyano: en provincias como Burgos ou Palencia chaman urciona a Daboecia cantabrica. É un aumentativo d’urce ou urz, denominación máis ben usada pras uces altas, como nel caso del galego-asturiano, pro que tamén s’usa, col diminutivo, pras ericáceas rapeñas: urcina.

A proba da dificultá de determinar estas cuestióis pode dala úa información que m’apurríu el botánico Luis Carlón: un abeyeiro da Montaña (Eilao), estremóuye entre rubión, qu’identificóu nel monte con Erica cinerea, y rubia, que ye esplicóu que florece primeiro y que ten as flores mirando pra riba, polo que seguramente é Erica umbellata, especie que bota peteiros deretos de florías globosas. Pra Daboecia nun conocía nome. Vese qu’os datos nun concuayan cua hipótesis que s’apuntóu nel párrafo anterior, pro nun tein por qué invalidala: alomenos manténse a diferenciación entre especies botando mao del aumentativo (rubión/rubia), anque nun coincidan as razas receptoras d’esas etiquetas. Ta claro que nos falta úa comprobación en máis puntos pra chegar a úa conclusión máis definitiva. Sin un corpus grande de datos costa caro atoparye xeito á confusión aparente y poder ver el esquema xeneral sin qu’as variacióis ou escepcióis nos despisten.

De momento, nel que ten que ver col apartao de Fitonimia del Navia-Eo, interpreto que se fala d’especies distintas namáis condo así lo señalan os datos. Nese caso, se é posible, asigno úa identificación específica (Daboecia cantabrica, Calluna vulgaris, Erica cinerea, Erica umbellata…) ou quito dalgúa especie da retafila da identificación xeneral.

Erica vagans, con ese rebite tan característico d’un morao escuro na boca da flor. Vilarín (Castripol) (16/8/2018).

Outro nome ben peculiar y recoyido en Ibias é el de subranda, que dá como propio d’Ouría el informe de 1958 de Fernández Lamuño y qu’identifica como Calluna vulgaris. Dixéronme qu’en Oumente (Ibias) dicen subrando, anque nun m’especificaron qué clas d’ericácea rapeña é.

Quedan despóis denominaciós máis descriptivas, ben sei que como resultao da indefinición y confusión entre os nomes da familia Ericaceae, como a que me deron na Ovellariza d’uz tarrela (tarrelo, -a ‘rapeño, de pouca altura’).

En conto a máis nomes específicos pra dalgúas das especies, hai qu’amecer outra denominación prá gancela Calluna vulgaris: dixéronme setembría en Vilarín (Castripol), forma que tamén se constatóu na Montaña (Eilao), cua variante híbrida acasteyanada setiembra. En Monón y Castaedo, Marcelino Lozano recoye úa pranta chamada setembría que pola descripción ten que tratarse d’esta especie. A esplicación del nome ta na floración tardía da pranta, condo ta acabando el brao, en comparanza con outras razas de gancela, que florecen xa dende a primavera.

Xa se foron comentando xeitos de chamarye ás ericáceas nas linguas vecías condo esas denominacióis tían relación etimolóxica cos nomes en galego-asturiano, pro, como se pode supoñer, a variedá terminolóxica é mui grande y tampouco ta búa d’aclarar a identificación. Por exemplo, en casteyano el nome máis estándar é brezo, pro hai muitas denominacióis dialectales como bércol, biércol, berezo, bruco, graspo… En galego, ademáis das formas xa ditas, tamén s’usan términos como barcia, braña, carrasco, carrasca, carroucha, fopa, foupa… Tamén en asturiano hai outras denominacióis como bericiu, berizu, gorbiz, gorbiza, gorbieza, gorbizu, burguizu, argaña…

Zapateiro (Gerris lacustris)

Zapateiro nel Río de San Antonio, en Mántaras (Tapia).

Ta claro que pra qu’úa especie teña un nome popular ten que ser conocida pola xente. Se nun se repara nela, nun ye han a chamar miga ou han a darye un nome xeneral que valirá pra muitas especies aparecidas. Condo úa pranta ou un bicho se ve muito ou ten úa traza mui reconocible, normalmente ha a ter úa denominación tradicional. Como xa se ten dito ben veces, a vida tan urbana que tein os nenos enguano, a desaparición ás carreiras da cultura rural y a casteyanización progresiva da xente tán levando á perda del vocabulario patrimonial relacionao col mundo natural. Así que, condo un pequeno se poña a mirar pral remanso d’un regueiro y vexa us insectos das patas largas pousaos nel chao del augua, nun ha a saber cómo se chaman. Y igual se yo pergunta al bolo ou á bola tampouco nun lo saberán.

A denominación máis común d’ese insecto en galego-asturiano é a de zapateiro. A especie, Gerris lacustris, é búa de reconocer: oyos grandes, antenas, corpo alargao y tres pares de patas. Cuas d’alantre piya os insectos cos que s’alimenta; col segundo par, máis largo, móvese pol agua; y col par traseiro, vai poñendo el rumbo al avance. Nas puntas das patas ten us pelíos microscópicos que nun rompen a tensión superficial del augua y fain que poda tar pousao na superficie y moverse por ela. A imaxe del zapateiro sempre ta asociada a os redondelos qu’amaña nel chao del augua cada úa das cuatro patas máis grandes y al reflexo nel fondo. Tamén é chamadeira a velocidá cua que se move y el rumbo cambiante que sigue, fendo guiñadas. Nel época del apariamento vense as parexas copulando y movéndose igual de rápido pol augua como se foran un solo insecto. Pro é a súa capacida cuase milagrosa d’andar por derriba del augua el que sempre chamóu el atención. Cuntábame úa amiga de Serantes que sou padre, condo de neno na misa falaban del milagre de Xesucristo andando derriba del mar, sempre s’acordaba dos zapateiros (como amecería mía bola neste tipo de comparanzas, fora del alma, claro).

É úa especie da que s’ocuparon pouco os estudios locales de galego-asturiano: namáis recoyen zapateiro el vocabulario da Veiga y Conchita Alvarez Lebredo na súa contribución tapiega al léxico del galego-asturiano.

Déronme ese nome tamén en Vilela de Baixo (San Tiso d’Abres), Mántaras (Tapia), Valdepares (El Franco), Bual, El Monte (Navia) y Carbueiro (Ibias). Úa variante d’esa denominación é a que me dixeron en Trelles: zapatón. Sin duda, este tipo de nomes relacionaos cos zapatos tein que ver cua capacidá especial das puntas das súas patas pra pisar nel augua sin fundir, como se el insecto tuvera un calzao con superpoderes. Así se chama noutras linguas vecías: en asturiano, zapateru; en casteyano, zapatero; en catalán, sabater. En casteyano tamén ye chaman con outro nome d’oficio: tejedor, igual qu’en portugués: alfaiate ‘xastre’.

É característico el reflexo nel fondo del augua dos redondelos qu’amañan as patas del zapateiro na superficie.

Os sous movementos rápidos derriba del augua pra un lao y pra outro esplican outras denominacióis que me deron en galego-asturiano: saltón, en Carbueiro (Ibias), y saltón del augua, en Cachafol (Eilao). Nel primeiro lugar, como xa se víu, comparte el nome col de zapateiro, y nel outro amécenye el complemento del augua pra evitar confusióis col saltón terrestre (Caelifera). Tamén dos sous avezos andiocheiros nel augua remansada nos fala el nome que ye dan en Penafonte (Grandas): correpozas.

A comparanza cos sous movementos rápidos ten qu’esplicar el nome de cabra ou cabralola que ye dan en Casarego (Tapia). É un animal a cabra que se caracteriza por brincar a sitos imposibles y que deu pé a espresióis como tar como úa cabra, encabritarse… que se moven nese campo semántico da tolura. Y xa se falóu dos usos de cabralola y tar como úa cabralola al falar da vacaloura (Lucanus cervus), sempre con acepcióis relacionadas cua traza d’atolarao. Tamén nos conceyos máis fronteirizos de Lugo con Asturias (Cedofeita, Burón, Suarna, A Ribeira de Piquín) ye chaman cabralola al zapateiro, como el dato que me deron de Casarego. Outras denominacióis galegas, ademáis de zapateiro y cabralola son as de cabra (que tamén s’usa en portugués) ou cabra cega (cua variante craba) y pita cega. Volven salir os enredos infantiles cruzándose cuas denominacióis de bichos, como se víu al falar de Lucanus cervus. A pitacega, ese xogo unde un neno ou nena cos oyos tapaos tenta de piyar a ún dos que lo arrodían en corro, chámase en portugués cabracega.

Del sou arte pra navegar tuvo que nacer a denominación barquín, que recoye Aníbal Otero nel Mazo de Mon (Samartín d’Ozcos). Tamén en galego se dán nomes relacionaos, como mariñeiro ou barqueiro.

Quédanos úa denominación máis, grade, que recoyín nel vocabulario de Mántaras, anque a identificación que dou é con outro insecto, d’esta volta un coleóptero, Gyrinus natator, un bichín redondo y brillante que tamén se move mui rápido na superficie, anque fendo círculos (d’ei el nome casteyano d’escribano de agua). Así y todo, éntranme dudas sobre se será úa identificación de despacho feita por min a posteriori cos libros, porque tamén me deron esa denominación, pro aplicada a Gerris lacustris, en Serantes (Tapia) y na Peruyeira y Tol (Castripol). Pra buscar úa esplicación al nome de grade podemos pensar na estela que vai deixando nel augua como el rastro da grade nel eiro, ou na figura d’esa arabía pousada cos dentes pra baxo, como el insecto pousao nel augua. Como hai máis insectos qu’andan por derriba del augua, pode haber confusióis nas identificacióis: Hydrometra stagnorum é outro hemíptero aparecido a Gerris lacustris, cua diferencia de qu’as patas d’alantre y as antenas son máis largas, y el corpo y a cabeza tamén son máis dalgaos y alargaos; aparte, el xeito de desprazarse é muito máis lento qu’as retrincadas que pegan os exemplares de Gerris lacustris. Así y todo, dalgúa fonte galega define as cabras cegas como Hydrometra stagnorum.

En muitos sitos hai a crencia de qu’estos insectos son un señal de qu’el augua unde se pousa ta limpa y por eso hai denominacióis en Salamanca y Estremadura como enclaraor, aclaraor o enclaraaguas, ou en Galicia como limpafontes.

Vacaloura (Lucanus cervus)

Exemplar macho de vacaloura. Santuyano (Mieres).

Se hai un insecto qu’impón respeto namáis velo ese é a vacaloura (Lucanus cervus). Pol tamaño que ten, muito máis grande que cualquera das outras especies de coleópteros que se conocen nestas latitudes, y sobre todo polos sous cornos impresionantes, que son en realidá as mandíbulas. Hai qu’aclarar qu’estas características corresponden al macho da especie, porque a fema é máis pequena y ten us corníos pequeníos. Se reparamos máis de cerca, imos a estremar tamén as tonalidades diferentes d’esta especie tan chamadeira, cos élitros y os cornos acolorazaos y a cabeza moura.

A vacaloura vive el máis da súa vida como larva, alimentándose muitos anos da madera podre de troncos veyos, mentres qu’a vida del macho adulto dura mui pouco, úas poucas semanas. Normalmente é al escurecedín condo os machos engalan en busca das femas, d’ei que te podan asustar al ver como che pasa rumbando un bichón tan grande sin saber mui ben qué é. Y nun hai por qué terye medo, porque nun fai miga. Él aliméntase del zume dos árboles y as prantas.

Al ser un insecto tan característico, os autores que recoyeron vocabulario del galego-asturiano nun esqueiceron rexistrar el sou nome popular. A denominación de vacaloura recóyenla os vocabularios d’Acevedo y Fernández (por certo, definida mal con outra especie diferente), Mántaras y A Veiga, y tamén Xoán Babarro la constata en Abres (A Veiga), Millarado (Samartín d’Ozcos), Bres (Taramunde), Obanza (Castripol) y Tormaleo (Ibias). Nel ETLEN perguntamos pol sou nome y déronnos ese resultao nel Pato (Eilao) y na Garda (Taramunde), aquí cua variante vacalaura. El estudio sobre a fala d’Eilao de José Carlos Álvarez Blanco recoye vacaloura y el correspondente con –ll-, vacalloura, al tar el conceyo repartido en dúas zonas según teñan resultaos en -l- ou en -ll-. Compróbase que tamén ye chaman vacalloura nos vocabularios de Monón y Castaedo (Ayande) y Bual, ademáis de recoyelo Babarro en Sarceda (Bual) y Trabada (Villayón). Podo macizar un pouco máis a rede de datos con outros que fun xuntando nestos anos: nel conceyo de Castripol apuntéi vacaloura nel Valín, Os Niseiros, Obanza, Vilarín y As Figueiras; nel da Veiga, en Abres, A Veiga y Zreixido; nel de San Tiso, en Vilela de Baixo y O Chao; nel de Taramunde, en Ouria; nel de Vilanova, na Ovellariza; nel de Grandas, en Castro y Grandas; nel d’Ibias, en Santolín, Carbueiro y Tormaleo. Tamén sentín este nome, pro con dous acentos, vaca loura, en Bustapena (Vilanova) y Penafonte (Grandas); así mesmo, recoyéuse esa pronunciación separada nel ETLEN nos puntos de Villamayor (Ibias) y Teixeira (Santalla d’Ozcos). De vacalloura, teño un dato d’Armal (Bual), máis a forma pronunciada separada, vaca lloura, que sentín en Corondeño (Ayande).

Fema de vacaloura. Brañanoceo (Mieres).

Outra variante da denominación vén dada por incluír un -i- na sílaba final: vacalouria. É forma que me deron en Cachafol (Eilao). Da variante correspondente con -ll- hai máis datos, tanto bibliográficos como inéditos: rexístranla os vocabularios da Roda, El Franco y Bual, ademáis d’Acevedo y Fernández. El ETLEN recoyéula en Navedo (Eilao) y Xoán Babarro, en Campos (Tapia). Eu teño datos cuañeses de vacallouria de Vivedro, Lloza, Cartavio, Xarrio, Villacondide, Cuaña y Ortigueira, ademáis de constatalo en Valdepares (El Franco), na villa de Navia y en Poxos (Villayón). En San Xuyán (El Franco) y en Anlleo (Navia) téñolo apuntao con dous acentos: vaca llouria.

García Arias estudióu a denominación de vacalloria que ye dan al bicho en asturiano y interprétala como el xuntoiro d’un nome y un adxetivo. El nome, vaca, sin duda vén da comparanza cos cornos del insecto (anque ta ben recordar a denominación de vaquina de Dios que se ye dá en asturiano a outro bicho sin cornos, el rinchín (Coccinella septempunctata) nun é este el único caso de desprazamentos de denominacióis populares entre insectos aparentemente mui diferentes). El adxetivo, lloria, sería un participio forte del verbo alloriar ‘volverse tolo’, ‘ter mareos’, ideas que recordan el xeito tan errático d’engalar que ten a vacaloura. Nel noso caso, falaríamos del verbo equivalente en galego-asturiano alouriar ou allouriar, col mesmo significao. García Arias busca a orixe nel latín laurus ‘loureiro’, partindo da importancia ritual d’esa pranta. Xa se víu al falar del loureiro (Laurus nobilis) el papel que ten en conxuros y bendicióis. Según García Arias, crearíase un verbo alloriar a partir del latín laureare (que viría de laurea ‘corona de loureiro’) col significao de ‘usar el loureiro pra tornar’, pr’acabar significando ‘escapar de xeito atolarao’, como lo feirían as tormentas, as enfermedades, as bruxas, etc. É conocida en Asturias a crencia de qu’os cornos da vacaloura valían pra tornar as bruxas, dato que corrobora nel occidente asturiano Marcelino Lozano, nel sou libro sobre Monón y Castaedo (Ayande).

Nel predominio en galego-asturiano da terminación –loura sobre –louria (a forma con -i- redúcese al cuarto nororiental del Navia-Eo) puido ter peso el cruce col adxetivo louro, -a ‘roxo’, palabra usada en portugués y galego que nun ta recoyida na nosa zona, pro que tuvo que dicirse antano, como demostra el uso conocido del verbo louregar (ou llouregar) ‘volverse roxo’.

Partindo das ideas propostas por García Arias, nun costa caro interpretar outro xeito que temos de chamarye al insecto en galego-asturiano, pro neste caso botando mao d’outro animal con cornos, a cabra, y d’un adxetivo ben aparecido en significao a alouriao: lolo ou llollo ‘balleiro (un fruto)’ y, d’ei, ‘abobao’, ‘con mareos’. A denominación de cabrallolla pral noso insecto recóyela el vocabulario da Roda, mentres qu’en Valdepares (El Franco) déronmo con dous acentos: cabra llolla. En Tapia, tar como úa cabralola (ou cabrallolla) é tar mui tolo, así que seguimos cua mesma idea de ‘alouriao’. El sustantivo cabralola recoyínlo en Mántaras, pro pra chamar esas rodas eneixadas nun mango que se compran a os pequenos y qu’agora son de plástico y de colores chamadeiros, anque nun tempo fíanse na casa todas de madera d’un xeito muito máis artesano. Nun costa caro relacionar el andar malcurioso da roda col recorrido sin rumbo nin xeito del que ta aloliao, incluida úa vacaloura engalando, claro. El equivalente en asturiano del adxetivo lolo é lluellu y ten el mesmo significao. Tamén dá voltas de xeito atolarao el molín de vento feito con un papel y espetao a un paliquín con un alfiler qu’en Cadavéu (Valdés) chaman viral.luel.lu. As relacióis entre enredos infantiles y esta clas de denominacióis son ben suxerentes: Apolinar de Rato describe un xogo infantil asturiano que consistía en atarye un lazo de papel á vacaloura y espetar con un alfiler úa das patas nun palo pra darye voltas despós.

Macho de vacaloura. Brañanoceo (Mieres).

Nun acaban aquí os nomes da vacaloura en galego-asturiano. Xoán Babarro recoye en Zadamoño (Eilao) un nome híbrido con un elemento de cada denominación: vacallolla. Outra forma híbrida, pro col outro nome y el outro adxetivo, é cabraloura, que me dixeron en Serantes (Tapia). Y, pra rematar este recorrido de variantes, ta vacaloula, cruce posible entre loura y lola, favorecido por tratarse na sílaba final de dúas consonantes líquidas. El cruce entre aloliar y alouriar, con significaos iguales, quizabes esplique formas que sentín en galego-asturiano como alouliar (y alloulliar). A denominación de vacaloula recóyela Babarro en Pelóu (Grandas) y el ETLEN en Labiaróu (Samartín d’Ozcos); tamén la ougüín eu en Pezós. En conto á forma vacalloira que rexistra el vocabulario de Ponticella (Villayón), se nun é un error de trescripción (nesa mesma parroquia eu apuntéi vacallouria), pode tratarse d’un cruce col sufixo –oira, tamén propio da fala da zona (cobertoira, rapadoira…).

Como se víu, en asturiano a denominación máis común é a del tipo vacalloria, con variantes na veira máis occidental como vacal.loura ou vacal.louria, y outras centro-orientales como vacallora ou vacaloria. Tamén se dan variacióis cua segunda parte da palabra, vacamora, y cua primeira, botando mao del macho da vaca, el boi: güe de les vacallories, buelloru, buemoru… y rei moru. A denominación puido piyar outras acepcióis, como en Babia, nel norte de Lión, unde vacal.loira designa un xogo infantil unde un neno fai de vaca pra defender el sou rabaño del ataque d’outros, como el noso xogo del lobo lobiquín.

En galego, ademáis das formas vacaloura y vacaloira, danse outras como caroucha, carouca y tamén nomes relacionaos cos cornos, como escornabois, escornacabras, cornide, cornetán, corneteira, alicornio, alicorne… É chamadeiro este nome d’alicornio, porque se trata d’úa palabra que designa obxetos, normalmente pedazos de cornos d’un animal, que na sociedá tradicional pensábase que tían poderes benefactores contra bruxas y males d’oyo. Esto enlaza col que se dixo sobre el uso como amuleto dos cornos da vacaloura en Ayande. Pra rematar este recorrido polas variantes galegas, hai que resaltar que na veira máis oriental de Lugo, en Cedofeita (Ribadeo), ta recoyida a denominación de cabraloura, qu’enlaza col dato serantego. Del nome casteyano pouco se pode amecer porque é ben claro: ciervo volante.

Loureiro (Laurus nobilis)

El loureiro, sempre verde cuas súas foyas características de veiras un pouquín onduladas. Mántaras (Tapia) (12/7/2016).

En Mántaras (Tapia), había un loureiro (Laurus nobilis) nel balao de riba del Camín Veyo, entre Ca Paramesa y Ca Baltesar. Era un árbol veyo como el mesmo camín, que vería pasar ben pelegríos andando pra Santiago, pro que máis a miudo escuitaría el rinchar dos carros de muitas xeneracióis de labradores mantaregos. Anque tía bon couz embaxo, el loureiro erguía pouco y era malcurioso: fora fradao muitas veces y a xente iría a él pr’aferse de ramayos pra bendicir nel domingo de Ramos. Condo nos anos oitenta del siglo pasao enancharon el camín pr’asfaltalo, na mía inxenuidá, einda novo, atrevínme a falar col encargao del obra, por se houbera dalgúa posibilidá de mover us poucos metros el trazao da vía pra qu’el loureiro seguira velando el paso da xente. Debéu pensar qu’aquel rapaz taba tolo. El caso é qu’el loureiro acabóu arrincao por úa paliadora.

Nun sei se é pola súa tradición histórica, que coronóu césares victoriosos, ou pola tradición ancestral que lo ten por árbol de poderes benéficos, pro el loureiro é úa especie con úa personalidá especial. Ben sei qu’axuda el feito de que sía un árbol de foya perenne, que nun queda espido nel inverno como os demáis, y, sobre todo, el olor das súas foyas, mui usadas na cocía. Repasando un libro tan interesante como Dende a llareira con señardá, da bualesa María Teresa López, cuase nun hai receta tradicional de carne ou guiso que nun leve úa foya de loureiro pra darye un toque de sabor. Hasta hai quen yo bota a os chourizos al fer a enayada.

Precisamente Benjamín López, padre de María Teresa y escritor ben popular en galego-asturiano, recorda a tradición benefactora del loureiro núa das súas composicióis máis conocidas, «A meyor noite del ano», unde describe úa escena de tormenta: «Suaba nel monte a curuxa / dos rellámpagos cegada / —¡Santa Bárbara bendita! / —dixo mía bola asustada—. / —Botái lloureiro nel llume / pa escorrentar a tronada». Y é qu’a crencia popular dicía qu’as fogueiras de loureiro bendito tornaban os nubreiros, esos seres imaxinarios qu’engalaban d’a cabalo das nubres y que levaban y trían as tormentas, como esplican Acevedo y Fernández nel sou vocabulario publicao en 1932. Tamén de loureiro avezaba a poñerse un ramo na chaminía condo acababa de ferse a cuberta da casa: A casa cuberta, el ramo posto, dicían os carpinteiros. D’ei a espresión poñer el ramo pra referirse a rematar un labor.

El nome del árbol vén del latín clásico laurus, al través da forma vulgar laurariu, incrementada con ese sufixo que deu en portugués, galego y galego-asturiano loureiro (lloureiro na zona de resultaos palatalizadores). A primeira forma, loureiro, recóyese nos vocabularios de Mántaras y A Veiga, y tamén apuntéi ese dato nos Niseiros (Castripol) y Penafonte (Grandas). A forma lloureiro ta recoyida nos de Bual, El Franco, A Roda y Ponticella. Tanto Acevedo y Fernández como el vocabulario d’Eilao recoyen as dúas formas. A vacilación habitual del diptongo átono entre –ou– y –au– dá pé tamén á variante llaureiro, que rexistra el vocabulario de Monón y Castaedo (Ayande). Aparte, recóyense variantes sin sufixación, quizabes adaptacióis relativamente modernas, porque a forma laurel chegóu á península ibérica pinta que como un empréstamo del occitano laurier. Rexístranse lourel (A Veiga) y llaurel (Monón y Castaedo), y eu mesmo sentín llourel á mía bola de Rozadas (Bual), anque penso que máis ben referido á foya usada na cocía, máis qu’al árbol. Outra forma, que me deron en Mourentán (Ibias), é aureiro, resultao da interpretación polos falantes d’ese l- inicial como se fose un artículo.

Na zona máis fronteiriza del asturiano occidental col galego-asturiano, en Tox (Navia), constátase a denominación rameiru pra chamar al árbol, y esto ten que ser por causa del uso dos sous ramos pra bendicilos. Así y todo, nel vocabulario de Santa Marina y Vigu, na parroquia vecía á de Vil.lapedre, estrémase entre rameiru ‘ramayo de loureiro pra bendicir’ y l.lourel ‘loureiro’. Tamén en galego s’atopa a denominación gamallo pra Laurus nobilis, quizabes pola mesma razón qu’el nome naviego.

Da qu’avanzamos dende el occidente al centro d’Asturias imos atopando as variantes l.loureiru, lloureiru y lloreru. É na zona central unde empeza a predominar a forma lloréu y, xa nel estremo oriental, atopamos a denominación alloru.

Na toponimia del Navia-Eo é úa especie que deixóu a súa marca: temos lugares como Loureiro (Castripol) y outros que se chaman a partir de derivaos formaos con sufixos habitualmente colectivos como –edo (Llouredo, en Villayón) y –ido (Lourido, en San Tiso d’Abres y Taramunde), este último sufixo ben típico del galego. Tamén hai topónimos que xuntan dous sufixos abondativos seguidos, –edo y –al (Louredal, en San Tiso d’Abres), incluso cua cayida da vocal pretónica na forma El Llourdal (El Franco).

Derivao del nome latín Laurentius (que procede d’un topónimo, Laurentum, que vía precisamente del nome del árbol) é el nome noso de Lourenzo (ou Llourenzo na zona correspondente), qu’aparece, por poñer un caso, na denominación da capiya y campo en Santa Gadía (Tapia) dedicada al santo.

Lorbagas inda verdes nun loureiro cerca de Calambre, en Serantes (Tapia) (8/8/2017).

Un aspecto chamadeiro nel loureiro é tamén el sou fruto, que se pon mouro condo ta maduro. Chámase en galego-asturiano lorbaga (ou llorbaga, na zona de palatalización d’estos resultaos). Usábanlas os nenos como munición pra os sous tiratacos ou taqueiras. A palabra é un composto que vén del latín vulgar lauri baca ‘fruto del loureiro’, dende a forma clásica bacca ‘fruto’, ‘perla’. En galego tamén se chama lorbaga, anque se dan denominacióis derivadas a partir de metátesis y cruces con outras palabras: lorbarga, luberga, lombarga, lamberga… Y non solo s’usa en galego pra chamar al fruto del loureiro, senón tamén, por úa estensión del significao, pra referirse al grao de lin qu’envolve a liaza. Ademáis, nesta lingua dáse a forma baga, que s’usa en xeneral pra cualquera fruto miudo con gouña ou pebida.

Pra chamar al fruto del loureiro, en asturiano namáis se conserva a forma composta, lloribaga ou lluribaga (cuas variantes con l.l- nas zonas correspondentes), na parte occidental. Por certo, nun sei qué esplicación poda ter úa espresión usada en Tox, na parroquia naviega de Vil.lapedre: ser un l.loribagas ‘nun ter personalidá’. Anque en Asturias s’use a forma composta, nel sur del cordal, en sitos como Palacios ou Cepeda (Llión), rexístrase a palabra baga, neste caso pra chamar á cápsula del lin. A partir de baga, incrementada con sufixos, naceron palabras pra designar ese tipo de frutos despóis de mayaos, como el lin, as aceitunas ou as uvas: en galego, bagaño, bagazo, bagullo… y en asturiano, bagayu, y, por confusión de bilabiales, magaya, tamén pra referirse á mazá mayada.

Ourego (Origanum vulgare)

Detalle das inflorescencias del ourego. Santuyano (Mieres) (10/7/2018).

Condo entramos núa pizzeiría, axina notamos el olor rico del ourego (Origanum vulgare), esa especia que s’espolveira por derriba antias de meter a pizza nel forno. A mitoloxía clásica diz que foi Afrodita a primeira que prantóu ourego y que foi ela a que ye deu el olor tan bon que ten. El que s’usa na cocía como condimento son as foyas y, sobre todo, as brácteas secas da pranta, querse dicir, as partes máis verdes y duras que defenden a flor. As flores, pequenías, con xeito de tubo y apeteiradas en inflorescencias, son brancas tirante a rosa, y as brácteas son acolorazadas. Tamén é característico del ourego el rabo leñoso y con pelíos.

Antias da chegada da comida rápida, os usos del ourego seco xa era conocidos nel medio rural. Había quen lo botaba á enayada dos chourizos ou á masa das morciyas, pro máis que nada usábase como pranta melecieira pral catarro, polas propiedades espectorantes y antisépticas que ten, tanto bebendo el fervido como inhalando el vafo. Fernández Vior, nel sou Notas etnolingüísticas del conceyo da Veiga, cunta del uso del augua d’ourego como romedio tradicional prá tosferina.

A forma ourego ta recoyida nos vocabularios de Mántaras, A Veiga, El Franco, Ponticella, Bual y Acevedo y Fernández, mentres que nel d’Eilao a forma que se constata é a que mantén el -n- intervocálico: ourégano. El reparto de variantes d’esta palabra que rexistramos nel ETLEN (Estudio da Transición Lingüística nel Eo-Navia) cartografiámolo nel atlas porque interesábanos comprobar cómo a perda del -n- latín, xeneral en galego-asturiano, é menos sistemática condo ta núa terminación átona núa palabra esdrúxula. Efectivamente, en galego é xeneral a forma ourego (y variantes como aurego, ourogo, urego), pro na parte máis oriental das provincias de Lugo y Ourense xa se recoye en dalgús puntos a forma ourégano. Esa tendencia tamén s’atopa nel Navia-Eo núa escala máis detallada. Ademáis de nos puntos d’encuesta lugueses de máis al norte, recoyémos ourègo nel Valín (Castripol), San Xuyán (El Franco), Armal (Bual), Poxos (Villayón), Zreixido (A Veiga), O Chao (San Tiso d’Abres), Teixeira (Santalla d’Ozcos), Labiaróu (Samartín d’Ozcos), Bustapena (Vilanova d’Ozcos), El Pato y Navedo (Eilao), y Pezós. En Castro (Grandas), rexistróuse a variante aurego. En Mántaras (Tapia) y A Garda (Taramunde), ademáis d’ourego, recoyéuse ourégano. Se amecemos el dato d’ourégano dos Niseiros (Castripol), Vivedro (Cuaña) y El Monte (Navia), vese qu’a forma sin perda de -n- ten presencia nel norte del Navia-Eo, anque unde ta máis claramente estendida é nel metá sur: Vilamayor y Valdeferreiros (Ibias), San Salvador y Corondeño (Ayande), neste caso cua variante aurégano, qu’é a que se recoyéu en Fandovila (Ibias). Nos puntos lugueses meridionales de Negueira y Murias do Camín tamén se rexistróu a variante con –n-. Ademáis del caso d’ourego, nel ETLEN tamén estudiamos outras palabras esdrúxulas con -n- na sílaba final, como arando, unde el resultao con -n- conservao tamén se dá na veira máis oriental. Pral caso da palabra trobo, namáis atopamos a forma tróbano nel punto d’encuestación de Navia, nel Monte (Anlleo).

Ourego nun ribón entre outras prantas ventureiras. Santuyano (Mieres) (10/7/2018).

A palabra prá nosa pranta vén del latín origanum, con –i- largo, col qu’el resultao esperable sería na primeira sílaba un o- (y non ou-) y un e zarrao na segunda, pro a forma xeneral é ourègo, con –è– aberto, que se corresponde col –ie– del resultao asturiano: oriéganu (cuas variantes occidentales ouriéganu, auriéganu). Por eso dalgús estudiosos, máis que falar de resultaos antietimolóxicos, propóin que podese haber en latín vulgar úa forma col diptongo au– inicial y con -i- curtio, aparte dos fenómenos que se puideron dar despóis d’etimoloxía popular y analoxías con outras palabras.

Como se ve nas variantes aurego ou aurégano, houbo un camín d’ir y volver: au– > ou– > –au. Nun é miga raro ese resultao en –au, porque as vacilacióis au-/-ou son ben frecuentes en galego-asturiano por causa da súa posición átona: ougüir / augüir, outeiro / auteiro, aurela / ourela, outono / outono, ougüeiro / augüerio,  aumentar / oumentar