Faya (Fagus sylvatica

Fayedo subindo al Altu Ventana (Teberga) (5/2/2012).

A faya (Fagus sylvatica) é un árbol que se pode ver hoi en Asturias en sitos da montaña, húmedos y avesíos. Vese mui pouco pola marina porque as que puido haber dendói que las tumbaron pola súa madera y a súa leña, qu’é muito búa. Pro ten habido exemplares centenarios en dalgúas vilas como Castripol ou A Caridá qu’einda se recordan.

Según cuntaban nel periódico El Aldeano, dende os tempos da pola medieval de Castripol había a tradición de qu’os conceyales que tomaban posesión del cargo prantaban un árbol nel conocido na documentación como Campo del Tablado. Condo construíran el parque, respetaran úa faya centenaria recordo d’aquellos tempos. Taba delantre da Capiya del Campo y debaxo d’ela aveirábanse os vecíos pra tar de parola. Igual qu’outros árboles emblemáticos como el Carbayón d’Uvieo, cayéu víctima da insensibilidá de xente que tanto ye daba a valía d’esta clas de monumentos naturales. Nel caso de Castripol, foi un coronel del Exército amo da casa que taba delantre da faya el que mandóu primeiro fradarye as canas de baxo y al cabo, en febreiro de 1924, según cunta el periódico Castropol, con alevosía y nocturnidá, sin fer caso del guardia municipal que tentóu de chamarye el atención, fradóulo porriba. Foi el acabo da faya.

Nel caso da Caridá, a fayeira, qu’asina ye chamaban os caridexos, taba delantre da igresia, nel conocido como El Campo das Almenas, y tumbóula un ciclón en 1971. Tanto d’úa como d’outra hai fotos na rede. A da Caridá pode verse núa nota qu’escribín nel 2001 na sección «El houcha» da revista Entrambasauguas.

Faya nel Aramo, porriba de Grandiel.la (Riosa) (5/5/2018).

Pro pra ver montes de fayas, os conocidos como fayedos ou fayeiras, hai que subir prá montaña. En Ibias, nos paraxes de Valdebóis y Muelos, hai bus exemplos (por certo, ta ben recordar que Muelos é el xeito que tein de chamarye en galego-asturiano al que se conoce en Cangas del Narcea como Munieḷḷos). A paraza lisa y abrancazada das fayas é inconfundible. Ademáis, as foyas salen dispostas en horizontal y amañan úa cuberta mui mesta qu’estorba el paso da luz. Eso fai que nun medre cuase miga de vexetación debaxo y día pé a un paisaxe alfombrao de foyas. Hai poucas cousas tan guapas como un fayedo nel outono, con todas as tonalidades entre roxo y encarnao que se poda ún figurar y col tarrén estrao das mesmas colores. Aló unde hai fayas conocen ben a súa madera, usada pra mangos de ferramentas, xugos y galochas, y tamén a súa leña, mui chufada polas súas propiedades caloríficas y a facilidá pr’arder; tanto, que, según recoye Marcelino Lozano nel sou libro Castaedo y Monón en poucas palabras, dizse qu’a faya díxoye al carbayo que, se nun fora por vergonza, ardía debaxo del augua.

El árbol dá un fruto comestible, el fayuco, envolto núa cáscara como pasa cuas castañas y as noces. É un nome que nun atopéi en galego-asturiano agá núa fonte escrita, un soneto en casteyano publicao nel periódico Castropol en 1907 unde aparece a palabra fayucos en cursiva, señal evidente de qu’esa era a súa denominación local. É tamén como se chama en asturiano, fayucu, mentres qu’en galego dicen fabuco. En casteyano, unde el f- inicial del latín acabóu evolucionando hasta perderse, é hayuco (y haya, claro).

Fayucos einda verdes. Al madurecer empezan a regañar y a deixar ver a semente. Fayas indo pral Valle d’Angón (Amieva) (19/8/2020).

El nome xeneral en galego-asturiano pral árbol é faya, como en asturiano, tal como recoyen os vocabularios da Veiga, Mántaras, A Roda, El Franco, Bual, Ponticella, Eilao, y Castaedo y Monón. Eu recoyínlo tamén en Penacova (Vilanova d’Ozcos), O Chao (San Tiso d’Abres) y Carbueiro (Ibias). Nel Monte, na parroquia naviega d’Anlleo, dixéronme fayeira, como na Caridá, con ese sufixo típico pra os árboles, como pasa con acebro y acebreiro, abruño y abruñeira, bidur y bidureira, beneito y beneiteiro ou espín y espieiro. Nas encuestas del ETLEN tamén se recoyéu a denominación de faya en Fanduvila y en Villamayor (Ibias), anque nestos casos y noutros da zona sur y del estremo máis occidental del Navia-Eo a pronunciación d’ese -y- nun é consonántica, achegando a punta da lingua a os alveolos, senón qu’é úa semivocal palatal, sin chegar a tocar nelos (faia). É úa pronunciación ésta que se dá en continuidá territorial col galego y col asturiano occidental. Hai que recordar qu’a normativa escrita galega nun ten a grafía -y- y, seguindo a pronunciación semivocálica propia de Galicia, escriben faia (y raia, praia, maio, etc.). Por exemplo, Fernández Vior recoye nel conceyo da Veiga a pronunciación xeneral faya, mentres que nas parroquias máis occidentales d’Abres y Guiar dicen faia.

A palabra faya é a evolución normal dende el latín fagea (materia fagea ‘madera de faya’), a partir da súa denominación nesta lingua: fagus ‘faya’. De faya vén el verbo fayar ‘pisar de madera’ y os sustantivos fayao y fayo ‘piso de trabas de madera d’úa sala, d’un desván’, acepción ésta da que derivóu a de ‘desván’. Xa se dixo qu’a madera de faya era mui valorada antano y del sou uso cuase esclusivo pra pisar crearíase, a partir del verbo fayar, un participio regular fayao, cua súa versión irregular ou forte, fayo. É el mesmo que pasóu col sou sinónimo soyar ‘pisar, poñer el piso’, que ten os sustantivos soyao y soyo ‘piso’, derivaos dos participios regular y irregular respectivamente.

Sponsored Post Learn from the experts: Create a successful blog with our brand new courseThe WordPress.com Blog

WordPress.com is excited to announce our newest offering: a course just for beginning bloggers where you’ll learn everything you need to know about blogging from the most trusted experts in the industry. We have helped millions of blogs get up and running, we know what works, and we want you to to know everything we know. This course provides all the fundamental skills and inspiration you need to get your blog started, an interactive community forum, and content updated annually.

Paporrubio (Erithacus rubecula)

Monte Altu

Paporrubio pousao núa cana nel parque del Monte Altu (Uvieo) (22/11/2020).

Todas as linguas tein pra os sous falantes espresióis que yes resultan mui queridas. Pode qu’al dicilas se yes renembre, como se fora un conxuro, daquén que las usaba. Pode que sían, sin máis, palabras guapas, palabras que deixan bon gusto al mazcalas. Hai úa espresión que me presta muito, que s’usaba na mía casa y seguro que muita xente conocerá. Condo ques dicirye a daquén que sabes úa cousa que ten que ver con él, pro buscas darye un aire de misterio, y tamén de compricidá, empezas d’este xeito: «Díxome un paxarín del papo marelo que…».

Hasta que nun empecéi a interesarme pola ornitonimia en galego-asturiano nun me precatara de que paxarín del papo marelo era en Mántaras ún dos xeitos de chamarye, ademáis de papo marelo a secas, al paporrubio (Erithacus rubecula), ese páxaro miudo y regordeto, dos oyos y el piquín mouros, con úa mancha colorada ben chamadeira nel papo. El específico del nome científico destaca precisamente esa característica da súa color, porque rubecula é un diminutivo del latín rubeus ‘colorao’. A forma estándar casteyana, petirrojo, tamén é un composto que fala da color del sou peto.

É un páxarín bon de ver porque nun é miga esguitón. Sintes nun árbol ou nun valao a súa voz de reclamo, como chip-chip, y axina lo ves ei pousao. Condo t’achegas pra velo miyor ou sacarye úa foto, tarda en escapar, como se tuvera pousando pra ti. Nun m’esqueice úa escena que vin en Quirós: úa muyer tía un paporrubio que se ye presentaba na corrada y ela dábaye faraguyas de pan. El paxarín pousábaseye nel colo y na mao a comer.

Dependendo da edá, pro tamén da postura, el paporrubio non sempre ten esa parecencia regordeta. Llatores (Uvieo) (28/11/2020).

El paporrubio ten un canto mui guapo, tanto qu’en Mántaras tamén ye chaman el gueiteiro, como se el páxaro fora un músico y el sou piar foran as voltas y revoltas del sonido da gaita repinicando.

Al ser un ave tan conocida, dispoñemos d’us contos datos publicaos sobre a súa denominación en galego-asturiano. Ademáis dos nomes xa ditos recoyidos nel vocabulario de Mántaras, el de paporrubio rexístranlo os da Veiga, Eilao y Bual. El da Roda recoye a forma papo colorado y el del Franco, ferreirín. Nel nomenclátor da web de Sabencia, grupo que, entre outras cousas, estudia a bionimia en Asturias, recoyen na nosa zona as denominacióis de ranchín en Pezós y Navia, y de reitán en Navia, anque nun especifican en qué zona lingüística del conceyo naviego, se na del galego-asturiano ou na del asturiano.

Teño ademáis muitos datos inéditos, pro, pra nun alouriar xa con detalles, tou na fe de qu’é miyor fer primeiro un resume del panorama terminolóxico na zona estremooccidental d’Asturias que se pode dibuxar cos datos publicaos y os inéditos, pra despóis cuntar dafeito únde recoyín as informacióis orales.

Paprorrubio núa cana. El Barcu, na parroquia de Les Caldes (Uvieo) (14/11/2020).

A primeira constatación que se pode fer é qu’a forma máis estendida nel territorio del Navia-Eo é a de paporrubio, un término que fai referencia á color del paxarín na parte del corpo debaxo del pico, el papo. É úa palabra composta, xuntoiro d’un sustantivo máis un adxetivo, como se comproba con dalgúa xente que lo pronuncía einda con dous acentos, papo rubio, y fai el plural dicindo papos rubios y non paporrubios. En realidá, paporrubio vén d’outra denominación anterior, máis larga, qu’é a pura descripción del ave: páxaro ou paxarín del papo rubio. Polo tanto, a evolución foi páxaro del papo rubio > papo rubio > paporrubio.

Outras variacióis nel nome vein de cambiar el sustantivo ou el adxetivo d’ese composto por outro sinónimo. Hai unde, nel sito de falar de papo, falan de barba ou barbía, y hai unde, nel sito d’usar rubio, usan marelo (tamén marello) ou colorao (tamén colorado). Os sustantivos barba ou barbía úsanse en galego-asturiano tanto pra falar del pelo que sal na cara como pra referirse á parte da queixada que sobresal debaxo da boca: Cayéu y levóu un golpe na barbía. Os resultaos qu’encontréi con estas variacióis de sustantivo y adxetivo nun cubren toda a combinatoria posible nin todas as fases da evolución dende as formas máis largas, pro de seguro que, se dera xuntao máis información, iban atoparse muitas das que faltan. Rexistréi as formas páxaro da barba marella, barba marella, barbía marella, barbías marellas, paxarín del papo marelo, papo marelo, papo marello, páxaro del papo colorao, papín colora(d)o y papo colora(d)o. Hai que fer notar que nun atopéi combinacióis barbía + colorada.

Hai outras denominacióis, ademáis da xa dita de gueiteiro, que nun tein miga que ver cua coloración del papo. Úa d’elas é a de reichín. Tamén recoyín a variante reicha, que pode ser úa creación posterior quitándoye el diminutivo a reichín. Xa se falóu d’esta palabra al referirse al rinchín (Coccinella septempunctata), insecto tamén conocido como reichín. Dudábamos de cuál fora a especie que primeiro levara ese nome y que despóis pasara al outra, se el bichín ou el páxaro. Así y todo, dicíamos, é un empréstamo bon d’esplicar al ser os dous mui apreciaos pola xente. En conto á etimoloxía, al haber denominacióis pral insecto como rei ou reinín, comentábase a posibilidá de que fora un diminutivo d’esa palabra ou, pral caso del páxaro, que tuvera úa esplicación onamatopéyica. El dato de ranchín de Pezós y Navia que dá a web de Sabencia encaxa con este viaxe de nomes entre el insecto y el páxaro, porque ranchín ou ranchía é como ye chaman en muitos sitos del Navia-Eo a Coccinella septempunctata.

Paporrubio picotiando nun prao del parque dos Catalanes (Uvieo) (28/11/2020).

Hai outra clas de denominación en galego-asturiano que se trata d’un asturianismo: reitán, roitán ou raitán, forma ésta qu’é a máis común en asturiano. Nun deixa de ser chamadeira a coincidencia de reit– col tipo anterior reich-, anque pinta que -ei- é úa evolución dende -ai– por tar en posición átona, como pasa con reigón (< raigón), reigaño (<raigaño) ou Reimundo (< Raimundo).

Pra rematar este recorrido quédanos el nome de ferreirín, que xa se comentóu al falar del charchar (Saxicola rubicola) que se trata d’úa denominación compartida con outras aves, neste caso ben sei que pola comparanza da color del sou papo cua del ferruxo qu’enche todo el trabayo dos ferreiros.

Pois, desque xa tán apuntadas as linias xenerales de cómo se chama en galego-asturiano, queda señalar ún por ún esos datos inéditos dos que faléi al empezar. Y tamén ta ben recordar qu’ás veces nun mesmo sito recoyéuse máis d’úa denominación.

Os pitíos de paporrubio son tan grandes como os adultos, pro son pintos y apardazaos. Este taba brincando de cana en cana d’úa aveyaneira nel Valle Angón (Amieva) (19/8/2020).

Empezando pol tipo máis común y repartido por todo el territorio (papo + rubio), apuntéi a forma páxaro del papo rubio en Vilarín y Brañatruiye (Castripol), Folgueiras (A Veiga), Penacova (Vilanova d’Ozcos), Castro (Grandas), Corondeño (Ayande) y Ouria (Bual). En Valdeferreiros (Ibias), páxaro do papo rubio, col artículo o propio da fala d’alí. Con diminitivo, paxarín del papo rubio, dixéronmo nos Niseiros (Castripol) y Cachafol (Eilao). A forma con dous acentos, papo rubio, déronma nel Valín y en Barres (Castripol), y Santolín (Ibias). En conto á forma con un acento, paporrubio, recoyínla en Freixe (Taramunde), Santalla (Santalla d’Ozcos), Batribán, Busdemouros y A Ovellariza (Vilanova d’Ozcos), Penzol (A Veiga), A Granda, As Figueiras, A Bouza, El Valín, As Campas, El Grilo, Sabugo, Lantoira, Tabes, Balmonte, Obanza y Santa Colomba (Castripol), Valdepares, El Chao das Trabas, Villarín, Villalmarzo y Llobredo (El Franco), Santesteba, Trelles y Vivedro (Cuaña), Cova y Rozadas (Bual), Navia, El Monte, Sante y Villouril (Navia), Navedo y Sarzol (Eilao), Sanzo y Pezós (Pezós), Penafonte y Grandas (Grandas), y Carbueiro y Tormaleo (Ibias).

Del tipo papo + colora(d)o teño menos datos y coyen menos territorio. Déronme a forma páxaro del papo colorado en San Xuyán (El Franco) y páxaro del papo colorao en Limayosa (Tapia). En Ouria (Taramunde), papín colorado; en Salave (Tapia), papín colorao. Sin diminutivo, dixéronme papo colorado na Roda (Tapia), San Xuyán (El Franco) y Vilela (San Tiso d’Abres). Y papo colorao en Villalmarzo (El Franco) y Zreixido (A Veiga).

El territorio unde rexistréi formas del tipo papo + marelo coye puntos da marina entre Tapia y Cuaña: paxarín del papo marelo y papo marelo en Mántaras (Tapia), y papo marello na Folgueirosa (El Franco) y Cartavio (Cuaña).

Pódese ver ben el color apardazao del paporrubio, menos chamadeiro qu’el colorao del papo. Les Caldes (Uvieo) (3/10/2020).

Máis pequena einda, núa parte del conceyo del Franco, é a zona unde constatéi el tipo barba + marella: páxaro da barba marella (A Nogueira), a barba marella (Miudes), a barbía marella (Villar) y el barbías marellas (Godella).

Coye sitos de Castripol y A Veiga a zona unde ye chaman reichín: As Campas, El Preiral y Siares (Castripol), Porzún, Tremiado y Zreixido (A Veiga). Na Mundiña (A Veiga), dixéronme reicha.

En conto al tipo reitán, dase en continuidá territorial col asturiano occidental y, seguramente pola influencia da villa de Navia, entra nel territorio de Cuaña: déronmo en Xarrio (Cuaña), Navia y Salcedo (Navia). A variante roitán dixéronma en Ortigueira y raitán, en Andés (Navia).

Como xa se dixo, a denominación de gueiteiro namáis la sentín en Mántaras (Tapia) y a de ferreirín, que recoye el vocabulario del Franco, tamén ma confirmaron en Lloza (Cuaña).

En galego tamén pinta ser paporrubio a forma máis estendida, cuas variantes paporruibo, paporroibo, paparrubio, paparrubia, paparroi y paporroi, ademáis d’outras denominacióis como paporroxo, pisco, paifoque, peizoque, maceirento y maceirudo.

A forma máis común en asturiano é raitán (tamén raitana), cua variante reitán sobre todo nel occidente. Por exemplo, na zona de fala asturiana de Navia, é como ye chaman en Tox y en Vigu y Santa Marina. En asturiano hai tamén denominacióis basadas nel color como papu coloráu ou papín coloráu y outras máis minoritarias como papu bermeyu, paparroxa, paparroxu, papurrubiu ou pimentera. Na web de Sabencia recoyen aparte as formas reita, rinchán, ritán y tatá. Col dato de reita (< reitán) volve renembrárseme a relación xa apuntada con reicha (< reichín).

Romeiro (Salvia rosmarinus)

Salvia_Rosmarinus_Sontolaya

Florías de romeiro nun xardín en Sontolaya (Morcín) (8-9-2014).

Núa escena d’A empanada y a tarta, úa traducción al galego-asturiano feita en 1934 d’úa farsa medieval francesa, ún dos personaxes díceye con muita gracia a úa muyer que ta queixando dos cadriles: «Débeye ser reuma, qu’hai unha andancia d’él por ei. ¿Por qué non dá unhas fregas d’auga de romeiro cocido?». Esta adaptación teatral fixéronla Vicente Loriente Cancio y María Ramona Penzol pra representar nas Figueiras y Castripol dentro das actividades da Biblioteca Popular Circulante. El obra formaba parte, con outras máis, del conocido como Teatro Aldeano, unde, aparte de ferse na lingua del país, sempre había referencias al mundo rural, ás crencias y os saberes tradicionales. El uso melecieiro del romeiro (Salvia rosmarinus) é úa d’esas referencias. Nel vocabulario d’Acevedo y Fernández, publicao en 1932, cúntase qu’el augua de cocer romeiro tomábase pra sanar el catarro. Adelina Fernández y Susina Pérez, nel sou libro Cousas de Bual, falan das fregas d’alcohol de romeiro pral artrosis y prá cayida del pelo. Cuntóume úa muyer da Ovellariza (Vilanova d’Ozcos) que pra esos problemas capilares era bon botar viño branco fervido con romeiro. Tamén María Teresa López, nel sou Cousas d’entoite pa pasado mañá, esplica romedios naturales a base de vapores ou cataplasmas de romeiro pra sanar golpes ou escordaduras. Son namáis us poucos exemplos de qu’esta especie vexetal sempre tuvo presente na melecía tradicional. Pro tamén é conocido el sou papel na cocía y pra perfume porque é úa pranta mui aromática.

Todas as propiedades que sempre se ye buscaron á pranta esplican el epíteto específico que levaba a súa denominación científica hasta el ano 2017: Rosmarinus officinalis. A palabra officinalis, derivada d’officina, quer dicir qu’é propia del cuarto del mosteiro unde s’amañaban y guardaban melecías. Y de seguro que nesa officina habería us ramayos da nosa pranta. El caso é qu’hai pouco, con análisis d’ADN, descubríuse qu’el romeiro ten muito parentexo cua salvia y outras especies, así qu’houbo que reorganizar toda a clasificación y volver poñeryes nomes novos. D’ei a denominación actual de Salvia rosmarinus, anque é un cambeo qu’einda nun trunfóu de todo y aveza a verse máis el sou sinónimo Rosmarinus officinalis.

A pranta é d’orixe mediterránea y nun é autóctona das nosas latitudes, así que se ve en xardíos y labrada adrede pol sou olor y vistosidá. El nome de romeiro é el que recoyen todos os vocabularios dialectales de galego-asturiano: A Veiga, Mántaras, A Roda, Castaedo y Monón, Ponticella, Bual, Eilao y El Franco, ademáis del d’Acevedo y Fernández xa dito. Eu tamén recoyín esa palabra en Bustapena y, como dixen, na Ovellariza (Vilanova d’Ozcos). A denominación deriva del nome latín da pranta, qu’os autores clásicos chamaban ros maris ou ros marinus ‘rosada del mar’. A forma del latín vulgar evolucionóu a romaris y variantes como romariu, d’unde vein el noso romeiro, el romeru asturiano y el romero casteyano.

Salvia_rosmarinus_Brananoceo

Romeiro aporondando d’úa parede en Brañanoceo (Mieres) (12-10-2020).

En galego a denominación máis popular é romeu, anque tamén se rexistran outros nomes como romanín ou rosmariño, aparte das formas rosmaniño y alecrín, como as portuguesas rosmaninho y alecrim. Según el estudioso galego Navaza Blanco, a forma bisílaba pode que veña de qu’a xente entendera como diminutivo a palabra romaniño y d’ei reconstruíra úa reiz romeu. Axudaría, claro, el cruce cua palabra romeiro ‘pelegrín’, nome que ten outra orixe, romaeus, relacionao con Roma, capital del imperio romano y centro de pelegrinaxe, y que deu el nome de Romeo.

Condo vía as películas ou series americanas nunca penséi qu’as Rosemary que salían nelas tían relación col noso romeiro. Pois si, é como ye chaman á pranta en inglés: rosemary. Sobre el mesmo étimo rosmarinus amañóuse a denominación estándar italiana (rosmarino) y francesa (romarín), mentres qu’en catalán danse romaní y romer.

En galego tamén ye chaman romeiro á nosa pranta, pro, como pasa muitas veces nesta clas de vocabulario, é variante que se recoye nos puntos máis orientales de Lugo, testando con Asturias: Cedofeita (Ribadeo), Suarna y A Proba de Burón, anque neste último sito tamén se recoye rumeu. Anque nun hai datos de que se diga romeo nel estremo occidental d’Asturias, en Serantes (Tapia) hai un Río del Romeo. El que nun sabemos é se mantén a denominación antiga da pranta ou dos pelegríos ou de daquén con ese nome, anque chama máis a hipótesis del viaxeiro a Santiago.

Esos romeiros que pelegrinaban pra ver a tumba del apóstol tamén acabaron compartindo el nome con aquelos que fían viaxes máis curtios, a igresias da contornada como a de Pastur (Eilao), Villouril (Navia) ou A Braña (El Franco). A revista Asturias del Habana publica esta cuarteta en 1915, según dicen, recoyida en Brañamayor (El Franco): «Nuestra Señora da Braña / taba sentada na porta / mirando pra os sous romeiros / cómo subían a costa». Esas festas que se fain alredor d’igresias ou capiyas son el que se conoce en galego-asturiano como romeirías, anque nos puntos máis occidentales dáse a variante específicamente galega romaría.

Charchar (Saxicola rubicola)

Exemplar de charchar macho pousao derriba d’un toxo nas arribadas da praya de Torimbia (Llanes) (18/7/2020).

Acórdome d’aquel día y del sito como se fora hoi. Debéu ser a últimos dos anos 80 del siglo pasao, que xa chovéu. Baxaba pra Mántaras dende El Cortaficio pol Camín Veyo acompañao de Pepe del Bourio, que tuvera a paciencia de vir comigo a dicirme nomes de prantas. Iba eu cada pouco parando y perguntando: «¿Y a esta herba cómo ye chamades?», «¿y a esta outra…?». Nesto, señalóume pra un paxarín que taba cantando nel pico d’us artos: «Mira, un bichacho». Eu nun sabía miga de páxaros (agora nun sei muito, pro daquela nun sabía nin papa), así que tentéi de recordar a traza y apuntéi, pra despóis buscalo nos libros, algo asina como «paxarín da cabeza y costas mouras, col peto colorao y con úa tiría branca nos laos del pescozo». Quedóume grabao tamén el reclamo que fía, con un xiprido curtio y un cruxido seco repetido. Precisamente el nome de bichacho é claramente onomatopéyico, tentando d’arromendar esos dous sonidos.

Axina voléi na especie: Saxicola rubicola. En realidá, el qu’atopara fora Saxicola torquatus, qu’é el nome científico que se vía usando pra referirse al noso paxarín, pro qu’agora ta en discusión porque, según análisis d’ADN, hai que reordenar todo el complexo d’especies d’este xénero Saxicola, deixando S. torquatus prá variedá africana y chamando S. rubicola á europea. Tamén souben despóis qu’el que vira aquel día era un macho da especie col plumaxe del brao, porque as femas y os pitíos qu’inda nun son grandes tein colores máis apardazaos, sin esa cabeza moura y esa mancha branca marcada nel pescozo tan chamadeiras. Outro detalle característico da especie son as patías, que son sempre mouras. Trátase d’un ave sedentaria, anque prá montaña, condo é inverno, cuasemente desaparece toda a población.

As femas y os inmaduros da especie tein el colorido muito menos marcao. A Ribeira Nova (Mántaras, Tapia) (29/8/2020).

El nome xenérico de Saxicola quer dicir ‘que vive nas pedras’ y el epíteto específico rubicola significa ‘que vive nos artos’. Esa é úa das súas características, porque é nas arteiras mestas unde anía y é nel pico d’elas unde lo podemos ver mui a miudo. Pro ta claro qu’el que máis ten chamao el atención á nosa xente é ese ruido peculiar que fai col sou reclamo. D’ei as denominacióis que ten en galego-asturiano y, como imos ver, tamén en asturiano y en galego.

Xa faléi ben veces dos problemas dos vocabularios y a súa pouca precisión al hora d’identificar as especies vexetales. Nel caso dos páxaros é aparecido. Non solo pola pouca formación en Bioloxía que temos os que nos dedicamos a recoyer palabras senón porque nun é tan fácil amostraryos a quen nos informa pra que nos diga cómo yes chama. Y as fotos engañan muito, porque a xente ta avezada a velos de lonxe y non tán cerca como salen nelas. Eso si, os qu’anduveron de pequenos cazando páxaros con liga, si que saben ben cómo son. El problema é que, por desgracia, d’esos informantes xa deben quedar poucos. Por eso, ás veces é miyor saber ben as dúas ou tres características chamadeiras da especie pra esplicalas y qu’a xente diga: «Ah, si, xa sei el que me dices». Nel caso que nos ocupa, recoyín abondas denominacióis con facilidá namáis con arromendar el reclamo del bichacho. Tamén a xente tentaba de reproducir con palabras el que sentían y us atesaban que dicía «bicha-bicha» y outros, que «chacho-chacho». Anque tamén ten un canto guapo, pirlando como el que máis, é ese ruido repetido el que lo fai reconocible. Na rede hai un feixe de sitos unde escuitalo.

Exemplar de charchar pousao nun arto derriba del ribeiro de Turbela (Mántaras, Tapia) (29/8/2010).

Temos poucos datos sobre esta especie nos vocabularios locales. El da Veiga recoye bichachá, mentres qu’el de Bual define charchás como ‘herrerillo’, igual que fai el da Roda (Tapia) con charchar. El d’herrerillo é a denominación casteyana d’outra especie ben diferente (Cyanistes caeruleus). Como recoyín pral bichacho el nome de charchar na Grandela y en Rapalcuarto (Tapia), y en Ouria (Bual) dixéronme que ye chamaban charchás, tou na fe de qu’esos datos dos libros correspóndense col noso paxarín. A denominación de charchar é a máis estendida en galego-asturiano. Déronma ademáis nas Campas, El Valín, Sabugo y Leirío (Castripol), en Vivedro (Cuaña), nel Monte (Navia), en Santolín (Ibias) y en Busdemouros (Vilanova d’Ozcos). Con un diminutivo, charcharín, esplicable polo miudo qu’é el paxarín, chámanye en Cartavio (Cuaña). A esplicación del nome é evidentemente onomatopéyica, anque se centra nel chasquido (char-char) y quita a representación del piar qu’aparece na sílaba bi– de bichacho y bichachá. Recoyín máis variacióis sobre esa repetición da onomatopeya. Chámanye chirchar nel Chao das Trabas y A Braña (El Franco) y en Barres (Castripol). Na Mundiña (A Veiga), chaschás. Quizabes sían intentos de marcar un xénero, como pode pasar en bichacho, as formas charcho, que me dixeron en Salcedo (Santalla d’Ozcos), y charcha, que me deron en Busmente (Vilanova d’Ozcos). A partir del -chacho de bichacho, pro col sufixo –eiro, amañóuse a denominación que sentín en Zreixido y en Tremiado (A Veiga): chacheiro.

Recoyín outro nome que podía pensarse de primeiras qu’é úa confusión, pro déronmo en tres sitos, dalgús con continuidá territorial: ferreiro, que me dixeron en Salave (Tapia) y en Villar, na parroquia franquía de Miudes; y ferreirín, que me deron como propio de Valdepares (El Franco), parroquia fonteiriza cua tapiega de Campos y Salave. Falo de posible confusión porque ese nome aveza a usarse en galego-asturiano pra chamar outra especie, Phoenicurus ochrurus, pro ten a súa esplicación se pensamos qu’ese cruxido que fai el charchar se poda comparar col golpe del ferreiro mazando na forxa, igual que pasa con outras denominacióis de bichos basadas en comparanzas con oficios humanos. A esplicación que dan pral nome casteyano d’herrerillo vén precisamente d’eso, del canto del paxarín, que pode entenderse con un pouco d’imaxinación como el ruido del martelo dando nel incra. El vocabulario da Roda, parroquia que ta al pé da de Valdepares, recoye ese nome, ferreirín, anque namáis lo define como ‘páxaro pequeno y pardo’, pro ten que tratarse del noso.

Charchar nun valao derriba del ribeiro de Turbela (Mántaras, Tapia) (30/8/2020).

As denominacióis en asturiano tamén son onomatopéyicas, dalgúas coincidentes cuas del galego-asturiano, como charchar, ou aparecidas, como becharchar ou birchachás. Outros xeitos de chamarye son charraplada, chicharru, rechárchara, richarte, zarzar, bichar y birchu, todos ben onomatopéyicos. Pol sou avezo de pousarse en sitos altos (como artos, toxos y tamén mangos y postes) pra outiar os insectos y, desque los pañan, volver al porondico pra comelos, tamén recibe el nome de cagamangos ou cagapraos. Por causa da color moura da cabeza y das costas nel macho ten que ser a denominación que tamén ye dan de carbonera ou carboneru.

En conto al galego, chámanye con nomes como chasco, chasca, chácaro, charchego ou charra, ademáis de chaschás, denominación esta que xa vimos que se dá tamén en galego-asturiano.

Ben sei qu’a denominación estándar en casteyano tía basada na onomatopeya, porque ye chaman tarabilla. Esa palabra ten equivalente na nosa lingua: tarabela, úa peza del molín qu’é úa trabía pousada na mola que, condo se move, axenega a caleya, por unde cai el grao que ta na moxega. Pro hai outros nomes populares casteyanos pra chamar al paxarín: por exemplo, en sitos de Córdoba chámanye cagaestacas, cagarrache, tronchaestiles, aperaor, aperaorcillo, por ese avezo que ten de pousarse nos mangos das ferramentas.

Apegón (Actinia equina)

Tres apegóis (Actinia equina) núa pedra na praya da Palomba (Tapia).

Condo andábamos entre as pedras del ribeiro, buscando bígaros ou mirando nas poceiras a ver se víamos dalgún cangrexo, sempre poñíamos muito procuro al pisar, nun fora ser que pousáramos el pé nun mexón (Actinia equina). Así yes chamamos en Mántaras (Tapia), y tamén en feminino, mexúa, pro a súa denominación en galego-asturiano é variada. Os nomes tán mui repartidos xeográficamente, cada poucos quilómetros, así qu’escoyín como título el d’apegón porque, como s’ha a ver, é úa denominación con úa mínima continuidá territorial que coye dous portos de mar seguidos.

Abonda con andar entre as pedras de dalgún ribeiro ou praya condo ta de mar vazo pra ver os nosos apegóis. A especie Actinia equina é úa clas d’anémona de corpo cilíndrico que s’apega y se move mui axeito nas paredes das pedras. Ten un feixe de raxíos que se recoyen condo ta en seco amañando úa bolía acolorazada, amarronada ou averdosada, de non máis de sete centímetros d’alto, como se fora un tomate, que por eso ye chaman en casteyano tomate de mar. Esos tentaculíos botan úa sustancia urticante qu’usa pra tornar os enemigos. Tamén con esos raxos piya y paraliza as súas presas: pexíos, crustáceos y moluscos pequenos. Del mesmo xénero tamén pode atoparse Actinia fragacea, qu’é úa especie un pouco máis grande y gorda, colorada con puntíos verdes ou amarelaos, el que fai que ye dían en muitas linguas el nome d’anémona de fresa.

Hai outra anémona tamén mui común que podemos ver nas poceiras entre as pedras al pé del mar, Anemonia viridis, que cuase sempre mantén os raxíos sacaos y que tamén é urticante, polo que ye chaman en Andalucía ortiguilla ou ortiguilla de mar. É úa especie que se consume alí rebozada y frita. Barriuso, nel sou Atlas, identifica Actinia equina y Anemonia viridis col mesmo nome popular, cousa razonable porque, como ben se sabe, a xente aveza a chamar igual a especies de características aparecidas, neste caso el hábitat y el efecto urticante, anque ben é verdá qu’a súa feitura habitual sía diferente y eso é abondo pra qu’a xente nun las relacione.

Exemplar d’Actinia fragacea núa regrecha d’úa pedra na praya da Palomba (Tapia).

Al tratarse d’úa especie maría, na biliografía publicada podemos botar mao dos datos del Atlas Léxico Marinero d’Emilio Barriuso, porque dos vocabularios locales namáis el de Mántaras, lugar costeiro, recoye el nome que ye dan. Según Barriuso, a secuencia del oeste al leste é asina: teta nas Figueiras, roncha en Tapia (nun teño en conta os sinónimos de mexón y mexúa que tamén pon, porque yelos pasara eu dos datos mantaregos) y apegón nel Porto (El Franco) y Ortigueira (Cuaña), ademáis del sinónimo carracho nel Porto. Pra completar este panorama pode amecerse dalgúa outra información. A min déronme ademáis outra variante d’este lugar pixoto: teta del demonio, con un adxacente tan negativo en comparanza col outro de Dios qu’atopamos en nomes populares d’especies vistas pola xente con oyos máis cariñosos, como Armadillidium vulgare ou Coccinela septempunctata (carrachín de Dios, paxarelía de Dios, cochín de Dios, reinía de Dios…). Tamén me deron como aprendida nas Figueiras, de condo eran nenos y los avisaban de que nun los pisaran, a forma chupón.

María do Carme Ríos Panisse, qu’estudióu a nomenclatura da fauna en toda a costa galega y tamén encuestóu nas Figueiras, recoye alí as formas teta del mar y ortiga de mar. Esta última, anque núa variante con artículo nel adxacente (ortiga del mar), Barriuso namáis la identifica con Anemonia viridis.

Relacionao cua denominación de Mántaras de mexón y mexúa ta, seguindo contra el leste, a de mexacán que ye dan nos lugares vecíos de Salave (Tapia) y Valdepares (El Franco). En Cartavio (Cuaña) dixéronme outro xeito de chamarye ben chocante: cul de burro. En conto al nome d’apegón que recoye Barriuso, déronmo tamén en Lloza y Mouguías (Cuaña), llugar este da parroquia del mesmo nome á que pertenece Ortigueira.

Pode adiviarse na distribución territorial das denominacióis d’Actinia equina un fenómeno qu’atopamos ben veces, tamén na toponimia costeira: os portos de mar tein as súas particularidades de vocabulario específico, qu’ás veces son quén a estenderse pola contornada, pro qu’outras quedan como un isla arrodiadas das formas qu’usan na zona rural, nel aldea, que dicen os da vila.

Poceira chía d’ortigas del mar (Anemonia viridis) núa pedra pra fora del ribeiro del Mayolo (Serantes, Tapia).

Todos os nomes que s’apuntaron tán basaos, ben na feitura del bicho ou ben nas características da súa conducta. Por eso son sustantivos xa usaos pra outras realidades (teta, cul, carracho, roncha, ortiga) ou adxetivos sustantivizaos creaos a partir d’un verbo (apegar, chupar, mexar).

A primeira motivación pral nome en galego-asturiano d’Actinia equina xa la esplicamos: como al pisala bota un chorro, d’ei vén el nome de mexóu ou mexúa. Tamén relacionao col mexo ta a denominación de mexacán, qu’é palabra usada ademáis en galego-asturiano pra chamar úa especie vexetal, Taraxacum officinalis, aparte de pra referirse a úa afección nel peleyo, según crencia popular, por pisar a mexada d’un can. Del efecto urticante que ten Actinia equina vein el nome tapiego de roncha y os d’ortiga y variantes.

A súa característica d’apegarse á pedra esplica os nomes d’apegón y chupón, y, por comparanza col insecto parásito que s’agarra al peleyo dos animales, el de carracha. Pola feitura arredondiada con un oyo nel medio esplícanse as denominacióis de teta y variantes, y a de cul de burro.

Os xeitos de chamarye nos portos d’Asturias unde se fala asturiano tamén son variadas: en L.luarca, cona, pro teta tamén ye chaman en Ouviñana y Llanes, y tetu, en Avilés, Candás y Xixón. El nome de mexón ou mexona úsase en Lluanco y Llastres (Colunga), y el d’apegón, en Cuideiru. Aparte, ta el de formigón en Bañugues (Gozón), morción en Tazones (Villaviciosa) y aguamala en Ribesella.

Tampouco en galego nun hai muita continuidá territorial nas denominacióis, según se comproba nas recoyidas por María do Carme Ríos Panisse. Ben d’elas son comúis na forma y na motivación cuas asturianas. En Ribadeo chámanye teta da pedra y en Rinlo (Ribadeo), apegón ou aplegón. Seguindo pral oeste, en Foz, mexacán; y en Cangas y Burela, ortiga. Hai ademáis portos unde ye chaman mexón ou mexacán. Outros nomes son teta mansa, teto, bruxa, cona de vella,

Zampeña (Carcinus maenas)

Zampeña Represas IMG_0217

Zampeña nel ribeiro de Represas (Tapia).

Hoi xa nun se ven nas pescadeirías, pro, nun tempo, das nasas botadas na Ría del Eo polos marineiros das Figueiras salían muitos quilos de zampeña (Carcinus maenas) pra vender en Uvieo. Hoi el que se vende máis é outra raza de crustáceo, Necora puber, el andarica, da mesma feitura de casco, trapezoidal, anque neste caso é meirande. As zampeñas son máis pequenas.

Se ides por un ribeiro condo ta vazando el mar, na barba del augua igual podedes ver dalgúa escapando pr’abaxo ou tamén núa poceira das que quedan entre as pedras. As zampeñas son averdosadas, pro a coloración tamén pode ser tirante a encarnao.

Nun ye chaman asina en todos os portos de mar da zona unde se fala galego-asturiano, porque en dalgús, como nas Figueiras y El Porto, chámanye cangrexo, pro escoyín el nome de zampeña por ser característico noso. Según el Atlas Léxico Marinero d’Emilio Barriuso é el nome que ye dán a esta especie en Tapia y Ortigueira, pro tamén mo deron en Serantes y Mántaras, nel conceyo de Tapia, y en Andés (Navia). Condo se falóu aquí d’outra especie de crustáceo, Pachygrapsus marmoratus, pra titulala escoyémos el nome de cangrexo basándonos nos datos da zona.

Y é qu’en cada porto estreman as dúas especies con diferentes recursos. Nas Figueiras, como ye chaman cangrexo a Carcinus maenas, pra referírense al outra especie amécenye el adxacente molieiro ou del molín. En Tapia, deixan zampeña prá primeira y cangrexo prá segunda, igual que fain en Ortigueira. Nel Porto, el que fain é cambiar el xénero: cangrexo prá primeira y cangrexa prá segunda. En Cartavio (Cuaña), sicasí, fainlo al rovés: chámanye cangrexa á zampeña, y cangrexo a Pachygrapsus marmoratus, cousa que lleva máis xeito, porque aveza a usarse el feminino pras realidades máis grandes (rato/rata, pataco/pataca, caldeiro/caldeira) y a primeira especie é máis grande qu’a segunda.

Acevedo y Fernández recoyen nel sou vocabulario a denominación de cangrexo, que definen col nome científico de Cancer maritimus, pro deben tar referíndose al noso, a Carcinus maenas. É a especie que se conoce normalmente en casteyano estándar como cangrejo de mar común o cangrejo común.

IMG_0209

Pódese estremar a feitura trapezoidal del casco da zampeña y, neste caso, a súa coloración averdosada

Se miramos pra os laos da nosa zona, podemos comprobar tamén a variedá de denominacióis. En Galicia volvemos atopar zampeña nel porto de Burela (Lugo), pro el máis común é el nome de cangrexo, con dalgúas variantes máis: caranquexo, cancarexa, caranquexa, cancrexa, candrexo, caranguexo, carangueixo, cangreixo, carambexo, canguexo, cranguexo... Tamén ye amecen outros elementos: caranquexa da raña, cangrexo galego, cangrexo do rei ou canguexo da pedra. Einda hai máis xeitos de chamarye en galego: nácara, nacra, anacra, xacra, lánguicho, jaiba, jabato ou vaca mona.

En asturiano, nos portos máis achegaos á zona eonaviega chámanye distinto: en Veiga, centolla, y en L.luarca, cangrexa, anque en Ouviñana, ademáis de cangrexu, chámanye zarampeñu. Outros nomes que ye dan nos portos asturianos, aparte del xa dito cangrexu, son moranata, costaraña, cámbaru y cambarón. El Atlas Léxico Marinero d’Emilio Barriuso recoye en Cuideiru a denominación zampeña como outro xeito de chamarye al andarica, el que s’esplica, como s’apuntóu, pol asomeñanza das dúas especies. Precisamente en Andés atopéi xente que ye chamaba andarica á zampeña. É úa confusión entre as dúas especies que se dá noutros sitos da costa peninsular.

¿Y d’únde vén este nome de zampeña? Antón Santamarina relaciónalo con zampar ou con zambo, ‘torpe al andar’. Y é verdá qu’os biólogos describen estos crustáceos como mui fartóis, que comen de todo, dende moluscos hasta crías de pexes. Anque son orixinarios das costas atlánticas europeas y del norte d’África, estendéronse por muitos mares del mundo hasta ser consideraos especie invasora.

Se efectivamente zampeña ten que ver con zampar, pode entenderse como un adxetivo que describe al bicho y que despóis acabóu convertíndose en sustantivo. El adxetivo taría formao por derivacion col sufixo –eño, –eña, como rouqueño ‘de voz rouca’ (de rouco), rapeño ‘de pouca altura’ (de rapar) ou os xentilicios veigueño ‘da Veiga’, santiseño ‘de San Tiso’ ou castripoleño ‘de Castripol’.

Postos a elucubrar, podemos darye outra volta de torca. ¿Y se se trata d’un diminutivo de sapa, úa denominación típica del asturiano pral cangrexo (Pachygrapsus marmoratus)? El sufixo atopámolo en galego-asturiano en angareña ‘tableiro con úa vara por cada lao pra levar cargas entre dous’ (en asturiano, angariella ou angariya > angaría, con outros sufixos tamén diminutivos). Y nesta segunda llingua ta en palabras como carreña (tamén carriella) ‘clas de carro pequeno sin rodas, que se move arrastrándolo’. Pois ben, nel caso del crustáceo, el resultao sería un diminutivo sapeña. A vacilación s-/z- nun é rara, como se ve en samborca/zamborca ‘clas de pexe’, sapuada/zapuada ‘cayida de focíos’. Y tamén pode darse a presencia d’un elemento nasal: zapuada/zampuada. ¿Por qué non sapeña > zapeña > zampeña? Y, se seguimos a relación apuntada por Santamarina col galego zambo ‘torpe’, temos en galego-asturiano adxetivos como zamprón, zampeiro ‘malcurioso, desdeixao’ ou zambro ‘qu’anda xuntando as rodiyas’, que puideron axudar por asociación semántica nese resultao zampeña.

Freisno (Fraxinus excelsior)

IMG_5164

Freisnal na veira del río Gafu cerca de La Premaña (Uvieo) (8/9/2014).

Núa visita al Valín (Castripol), Felipe del Gobelo deuye al meu fiyo un freisno (Fraxinus excelsior). Arrincóulo con reigón y todo d’al pé d’outros grandóis qu’hai indo prá vía del tren. Levamos el noso freisnín pra Mántaras y prantámolo nel fondal da cortía, al pé del río de San Antonio, mentres meu padre miraba al fiyo y al netín con sonrisa burlúa y escéptica. ¡Únde se víu prantar un freisno núa cortía! Cada brao eu sacábaye úa foto al neno al pé del arbolín col idea de ter un recordo da medría dos dous al son del tempo. Pro foi fendo anos y, al rovés del que pensábamos, el meu fiyo chegóu a comerye as papas na cabeza al freisno. Nun debía ser sito al xeito pra que medrara el árbol, solo y batido pol nordés todo el tempo, así que quedóu pequeno y nun trazaba d’escotrolar d’úa vez. Un brao chegamos y el freisno nun taba. Quitáralo meu padre. «Nun poñía xeito y nun daba máis que foya, qué querías eso ei…», díxome. Asina acabóu a historia del noso freisno. Nin poesía nin carayadas.

¡Pro mira qu’el freisno é un árbol elegante! A imaxe da cabana nel monte á solombra d’este árbol é das estampas máis guapas que poda haber. Y, aparte del ben que se tía al aveiro d’él, hai outra esplicación: a rama del freisno frádase y aprovétase a foya pra dar ás vacas condo al último del brao el herba empeza a faltar. A leña tamén é apreciada, que dá un lume muito bon, y qué dicir da madera, dura y resistente, que s’usa pra fer mangos de ferramentas y, condo los había, xugos, eixes y rodas de carros.

El xeito das foyas compostas é el que ye dá esa traza peculiar á redoma del árbol y é el qu’amaña ese efecto tan guapo da luz peneirada entre elas. As foyas son imparipinnadas, querse dicir, tán formadas por varios foliolos que nacen pariaos a os dous laos del eixe ou raquis, pro con ún foliolo na punta que fai que sían impares. Esos foliolos son lanceolaos y un pouco aserraos polas veiras.

Hai outra especie, Fraxinus angustifolia, que podíamos chamar freisno da foya dalgada, qu’é propia de máis al sur del cordal, pro queten poblacióis conocidas en Asturias, por causa del sou microclima, nel valle alto del Navia y dos ríos que van dar a él.

IMG_7193

Freisnos nel xebre entre dous praos cerca de Penanes (Morcín) (8/9/2015).

Deixamos a bioloxía y pasamos á filoloxía. Na evolución da denominación latina fráxinu ‘freisno’ al galego-asturiano, a vocal postónica desaparecéu: perdéuse el -i- (el -x- pronunciábase -ks-): fráksinu > fraks’nu. Despóis d’esa síncopa vocálica, el resultao puido manter el diptongo decrecente (fraisnu > freisno) ou perdelo (fraisnu > freisno > fresno).

A forma freisno recóyenla os vocabularios da Veiga, Bual, Monón y Castaedo (Ayande), Mántaras y A Roda (Tapia), y tamén ma deron na Grandela, nel mesmo conceyo. El de Ponticella (Villayón) rexistra fresno. El dato de freixo del estudio sobre a fala del Franco ten que tratarse d’un equivoco se reparamos na distribución territorial das variantes qu’imos ver.

Nas encuestas del ETLÉN (Estudio da transición lingüística na zona Eo-Navia) perguntamos por esta palabra porque sabíamos qu’era un fenómeno contrastivo entre el galegoportugués y el asturlionés. Neste caso, atopamos qu’el galego-asturiano vai col resultao asturlionés, con síncopa da vocal postónica, frente al resultao galegoportugués, freixo, que mantuvo el -i- postónico, palatalizóu y perdéu el -n-.

El ETLEN constata freisno nos puntos d’encuesta de Zreixido (A Veiga), Bustapena (Vilanova d’Ozcos), El Valín y Os Niseiros (Castripol), Mántaras (Tapia), San Xuyán (El Franco), Vivedro (Cuaña), El Monte (Navia), Poxos (Villayón), Armal (Bual), Pezós, Navedo (Eilao) y Corondeño (Ayande).

Sicasí, contra el oeste y el sur d’esa zona é fresno, con puntos d’encuesta unde conviven as dúas solucióis, como Zreixido y Armal. Este dato bualés de fresno ben sei qu’é un casteyanismo, porque ta en plena zona de resultaos con –ei-. Recoyémos fresno en O Chao (San Tiso d’Abres), A Garda (Taramunde), Teixeira (Santalla d’Ozcos), Labiaróu (Samartín d’Ozcos), Castro (Grandas), San Salvador (Ayande), y Valdeferreiros, Fandovila y Vilamayor (Ibias), neste último sito cua variante con rotacismo: frerno. Neste conceyo eu tamén apuntéi fresno en Mourentán.

IMG_6055

A rama del freisno vista al tresluz amaña un efecto ben guapo. Pódese ver a feitura imparipinnada das foyas.

D’esta volta, a esplicación del mapa de freisno nel atlas lingüístico del ETLEN danos el trabayo feito. Boto mao d’ela pra resumir el panorama d’esta palabra nel esquino noroccidental da península. Empezando pol asturiano, hai que dicir qu’os resultaos con rotacismo (frernu) tein continuidá pol suroccidente, nel Vau (Ibias) y Degaña, y hasta chegan a Los Argüeyos (Lión) y Casu. Pro as formas sin diptongo qu’hai nel metá sur del Navia-Eo (fresno) nun siguen nel territorio vecín d’asturiano occidental, unde dicen freisnu. Noutras partes del asturiano non solo se dá el rotacismo del -s-, senón tamén a perda: frenu. Hai máis variantes, unde s’atopan un feixe de fenómenos fonéticos variaos, tanto con diptongo decrecente (fleisnu, freinu, fleinu) como sin él (friesnu, freñu, frédenu, fresñe, freñe…).

Se miramos pral oeste, pódese comprobar qu’as formas de tipo asturlionés fresno danse na veira máis oriental de Galicia, en continuidá col área asturiana de fre(i)sno. Tamén úa forma frexo, sin diptongación pro con palatalización, ta recoyida en Courel (Lugo), y a variante freno constátase entre Ourense y Pontevedra. Nel resto da comunidá vecía a forma habitual é freixo, como en Portugal, anque hai partes na costa occidental unde se deu úa despalatalización y dicen freiso. Outras variantes danse nel suroriente y siguen pola zona de Siabra (Zamora), como afreixo y afereixo.

Costa caro ver un monte de freisnos, pro hai palabra pra referirse a esa realidá: freisnal, según apuntéi en Bustapena (Vilanova d’Ozcos). Outros xeitos de chamarye nel pasao quedaron na toponimia, con lugares como Freisnedo, nas parroquias de Miudes (El Franco) y Santo Miyao (Ayande).  Dalgún topónimo tamén nos fala de condo na zona, noutras etapas históricas, se dicía freixo, como un paraxe nos Coutos (Ibias), na veira del Navia, que se chama A Freixueira.

Recóyese en Tapia el término freisnuada ‘golpe’, con ese sufixo –uada tan típico del galego-asturiano pr’amecer a sustantivos referidos a partes del corpo que reciben un golpe ou ben a obxetos ou partes del corpo cos que se pega: cachuada, brosuada, cabezuada, chiscuada… Neste caso haberá qu’entender qu’a palabra vén d’un uso veyo de freisno como ‘palo de freisno’.

Galos (Linaria triornithophora)

Galos na veira del camín cerca de Viapará (Morcín). (3/7/2016).

A estas alturas del que sabemos das denominacióis populares das especies vexetales a naide ye ten que sorprender qu’úa pranta poda recibir máis d’un nome pra chamarye. Y nun falo de variantes d’úa palabra, qu’eso xa é conocido de sobro (y precisamente sempre recoyemos todas as que podemos): toume referindo a denominacióis diferentes de todo. É el caso dos galos (Linaria triornithophora), esas flores tan chamadeiras con esos picos pr’abaxo que s’asocían pola feitura cos páxaros, igual que pasa con outras especies vexetales como os conocidos como pitíos. El epíteto del nome científico, triornithophora, significa precisamente ‘tres cabezas de páxaros’.

Úa dificultá amecida á determinación del sou nome popular é que dalgúas das súas denominacióis úsanse pra especies d’outros xéneros ou familias. Costa caro entoncias poñerye un pouco de xeito al panorama fitonímico al hora de buscarye á pranta un nome máis ou menos estándar pr’aclaráremonos. É verdá qu’eso xa é labor de despacho y non tanto de recoyida de caleya. Pra ser ben, primeiro de tomar decisióis é bon ter primeiro muitos datos de campo. El problema é que pouca xente s’ocupóu nestos anos de recoyer vocabulario y agora chegamos un pouco tarde: eran a xente veya a que máis sabía, y a esa, nos tempos modernos, nun ye daban muito asenso. Nun sei se xa lo teño dito aquí dacondo: os veyos qu’entrevistéi nos anos 80 del siglo pasao sabían muito máis da lingua tradicional qu’os veyos d’agora (dos que vou camín de formar parte…). Así y todo, todo dato actual é importante y nun se pode perder oportunidá ningua de recoyelo.

Os galos, qu’en casteyano conócense como gallos, pajaritos ou conejitos (outra vez as comparanzas con animales), son prantas que florecen na primavera y brao. Ademáis Linaria triornithophora é un endemismo del noroeste peninsular, querse dicir, que namáis se dá nesta zona. Ta bon de ver nos valaos y suqueiros, y nas veiras dos montes. As flores son violeta ou rosa, abrancazadas dacondo, col gorgoleiro amarelao, y tein un pico pra baxo, pouco curvao, qu’é máis largo qu’el resto da corola. Nacen en peteiros nel pico da pranta al pé das foyas, que son pequenas y lanceoladas, en verticilos, querse dicir, en grupos de tres a cinco á mesma altura, cada pouco.

Costa caro escoyer úa denominación pra titular esta especie porque os nomes tán mui repartidos pola xeografía del Navia-Eo y ás veces conviven dous nun mesmo sito. Outra vez os vocabularios son mui pouco falangueiros, así que vou basarme sobre todo en datos inéditos recoyidos por min.

Alredor da comparanza cos galos, ás veces cua forma palatalizada propia del metá oriental y ás veces col diminutivo, recoyín as denominacióis de galos en Vilarín (Castripol), gallos en Andés y na villa de Bual, galíos en Serantes y Casarego (Tapia), y gallíos en Lloza y Ortigueira. Hai que recordar, como xa se víu, qu’en galego-asturiano tamén se pode usar esta clas de denominación pra outras prantas con flores de feitura chamadeira, como el ortiga mansa (Lamium maculatum) ou os pitíos, del xénero Rhinanthus.

Peteiro de galos na veira d’un monte en Mántaras (Tapia) (15/7/2012).

En Arbón (Villayón), chámanyes gallíos de mel. Y é qu’os nenos chupaban el piquín que ten a flor y d’esa dulzura amañáronse outras denominacióis como a que recoyín nel meu vocabulario de Mántaras, herba del mel, ou a que me deron en Cartavio (Cuaña): meleira. Pral conceyo de Grandas danse outras variantes como estoupamelos (Penafonte) y chupamelos (na villa de Grandas), unde se mezcran as reices de verbos como estoupar ou chupar. Tamén en Grandas me deron a forma melíos. Hai que dicir qu’estos nomes relacionaos col néctar aplícanse ás veces a outras especies con flores que se chupaban.

Nel vocabulario de Ponticella (Villayón), chámanyes paxaríos, outra posibilidá de comparanza máis xeneral. Tamén ye dan este nome nun blog sobre El Valledor (Ayande) y dixéronme qu’era denominación usada en Cartavio y Ortigueira (Cuaña).

Y queda outro peteiro de nomes usaos tamén pra chamar prantas de flores de feitura aglobada como os estoupóis (Digitalis purpurea) y outras qu’imos ver máis adelantre, Aquilegia vulgaris. Tou falando de denominacióis basadas na comparanza cos calzóis, y ademáis cos calzóis que gastaría un cuco. Recoyín pra Linaria triornithophora el nome de calzóis de cuco en Llobredo (Cuaña) y Santalla d’Ozcos. Outra variante é calzóis del cuco, que me deron en Trelles (Cuaña) y Monón y Castaedo (Ayande). Tamén pode ser en singular, calzón de cuco, que me dixeron que s’usa en Marentes (Ibias). Alí unde al páxaro ye chaman cuquelo tamén cambía el nome da flor: dixéronme calzóis de cuquelo en Vilanova (Ayande) y Carbueiro (Ibias), y calzóis del cuquello en Monón y Castaedo (Ayande). A denominación calzóis de cuco tamén se dá, por exemplo, na Fonsagrada y na Pontenova, xa na provincia de Lugo.

Pro el cruce de nomes cos estoupóis dáse tamén al rovés. Al falar de Digitalis purpurea xa se señalóu qu’en puntos d’Ayande chámayes gallopos, úa referencia diminutiva a os galos qu’acabamos de ver pra chamar a Linaria triornithophora.

En galego as formas máis comúis, ademáis de galos y paxariños, son arreitó, reitó, arroitó, arroutó, routó… Tamén esporas, núa comparanza del pico da flor cuas espolas que se poin nel calzao pr’aguiyar el cabalo. É a denominación estándar en portugués: esporas-bravas. Como s’apuntóu, tamén se dan denominacióis relacionadas cos calzóis del cuco. Ás xa ditas hai qu’amecer formas como calzas de cuco y pantalois de cuco.

En asturiano danse dúas das posibilidades que xa se viron: dende gallos ou pata de gallu hasta calzones de cuquiellu ou flor del cuquiellu.

Escolanzo (Anguis fragilis)

Atopéi este escolanzo á tardía, nel brao, calecendo nel asfalto del Camín Veyo, en Mántaras (Tapia), y saquéiye fotos col móbil, así que nun ten muita calidá. Pro inda reluma col rubién.

Sempre que dou úa charla sobre cuestióis sociolingüísticas, sobre as clasificacióis das linguas y os criterios lingüísticos, y tamén os estralingüísticos, que se manexan pra eso, boto mao del exemplo del escolanzo (Anguis fragilis). Sigo muito a Ramón d’Andrés, que ten escrito lamar sobre esas cuestióis, anque él usa outros exemplos aparecidos. Al cabo, col caso del escolanzo el que busco é esplicar cómo ben veces as clasificacióis que fain os biólogos, con criterios científicos, nun coinciden cuas que fai a xente nel ámbito popular basándose en impresióis ou apreciacióis esternas (xa s’apuntóu tamén al falar dos limacos). Esta constatación, qu’é clara na Bioloxía, pódese tamén aplicar na Dialectoloxía prá clasificación da variedá lingüística del mundo ou, neste caso, del noroeste peninsular, qu’é pral qu’eu recurro al exemplo del escolanzo.

¿Por qué? Porque el escolanzo, ese reptil que tanto s’atopaba condo s’iba al herba, arrastrándose lixeiro entre a humedanza del verde, anque teña esa traza de colobra y muita xente pense que lo é, nun é úa colobra. En realidá é da familia das largatas y polo tanto clasifícase como elas nel suborde Lacertilia. Quen máis, quen menos, hoi todo el mundo pasóu pol sistema educativo y ten un feixe d’información al alcance. Y hasta sabemos que se chama lución ou culebrilla de cristal en casteyano. Por eso ben sei qu’haberá pouca xente que siga pensando qu’os escolanzos son colobras, pro dito queda. Son largatas sin patas, anque yes quede nel esqueleto un recordo das patías. Como as largatas, tamén el escolanzo pode perder a punta del rabo como un xeito de despistar a os enemigos. As súas presas, coscos y limacos, fain del escolanzo un bon parceiro pra quen teña un horto, así que nun hai por qué atacalos ou teryes medo ou noxo. Se yes pois el dido, poderán trabarte, pro tanto como poda trabar úa largata. Pouco, al cabo. Inda menos se femos caso da crencia popular de que, de todos os días da semana, namáis morden os venres…

¿Cómo ye chamamos en galego-asturiano? As publicacióis recoyen, ademáis d’escolanzo (Acevedo y Fernández, Bual, A Roda, El Franco, Eilao), as variantes escolancio (Ponticella, Bual, Castaedo y Monón, El Valledor), escolar (Mántaras), escolandro (Bual) y escónzaro (A Veiga, As Figueiras). El vocabulario d’Acevedo y Fernández recoye tamén el acepción d’escolanzo pra chamar a xente que nun hai quen la piye, que sempre amaña de desaparecer ou escurrir el bulto, y d’escolar apunta que tamén é un nome pra referirse al trasno. José Ramón López Blanco, que publicóu en 1986 un artículo con denominacióis que ye deron por toda Asturias, dá dalgús datos da zona del galego-asturiano: escolancio en Bual, Cuaña, Campos (Tapia), Tol (Castripol), Navia y Ponticella (Villayón); escolanzo en Bual y Cuaña; escónzalo na Veiga; escónzaro en Taramunde; y escancio en Ibias.

Pro inda se poden amecer máis puntos unde s’usan estas formas y hasta se poden dar outras variantes novas que nos deixen dibuxar miyor úa zonificación de resultaos. A máis datos en máis puntos, máis información pra sacar conclusióis. Pois meu dito, meu feito. A forma mayoritaria escolanzo tamén la constatéi nel Castro, Vilarín, As Campas, Piñeira y Tol (Castripol), Serantes y Acebedo (Tapia), Valdepares y Miudes (El Franco), Trelles, Lloza y Ortigueira (Cuaña), El Monte (Navia), Rozadas y Llaviada (Bual), y Cachafol (Eilao). Polo tanto, a zona coye búa parte del metá norte del Navia-Eo.

Completando os datos bibliográficos que xa se citaron cos datos que recoyín d’escolancio en Andés, a villa de Navia y Sante, ademáis d’en Eilao, Grandas y Penafonte, y en Tol (Castripol), compróbase qu’a zona d’escolanzo ten úa veira oriental (Navia, Bual, Eilao) unde se dan as dúas variantes y qu’hai puntos soltos unde tamén conviven. Y tamén se ve qu’a zona d’escolancio amaña úa franxa que la arrodía pol oriente y pol sur (Navia, Villayón, Ayande y Grandas), en continuidá xa cua forma del asturiano occidental escolanciu (qu’usan nos lugares naviegos de Santa Marina, Vigu y Tox).

A forma escolar ten pinta de ser un cruce por etimoloxía popular cua familia da palabra escola. Ademáis d’en Mántaras, tamén me dixeron que s’usa na vila de Tapia, así que se trata d’un resultao circunscrito a úa zona pequena d’influencia. Pro hai outro xeito de chamar al escolanzo que recorda tamén el ámbito escolar: escolante, dato que recoyín de xente de Grandas y de Sanzo (Pezós). Y xa se mencionóu outra variante de Bual, escolandro, con un sufixo despectivo, como pasa con melandro ‘porcoteixo’, del latín meles.

Citéi antias dalgús datos bibliográficos d’escónzaro, pro hai máis puntos unde constatéi a denominación y qu’enanchan el sou territorio conocido de distribución: Castripol, Barres y A Veiga dos Molíos (Castripol), Bustapena (Vilanova), Santalla, Ouria (Taramunde) y San Tiso d’Abres. Hai tamén a variante esgónzaro, con sonorización da consonante oclusiva, que recoyín na Veiga dos Molíos y en Piñeira (Castripol). Polo tanto, temos xa cuberta a parte que restaba del noso territorio nel estremo occidental, unde se ve el ámbito d’influencia de dúas vilas, A Veiga y Castripol, pra estender a denominación. Hai qu’aseñalar tamén el dato de qu’escónzaro y esgónzaro tán rexistraos na veira oriental de Lugo, en conceyos como A Fonsagrada, Burón ou Suarna.

¿Qué variantes máis se poden amecer contra el sur del occidente asturiano? En Ibias déronme as denominacióis escáncer, en Carbueiro, y escancio, en Tormaleo. Como un cruce d’estas formas col casteyano ángel hai qu’interpretar a variante escángel, recoyida en Castro y Zreixeira (Grandas), y escánger, dada por xente de Nogueiróu, Pelóu, A Airela y Viladefondo (Grandas). A forma escángel tamén ta constatada en dalgún punto da veira máis oriental de Lugo.

El escolanzo cansóu de que lo retratara y iscóu. Tampouco nun era un sito seguro pra él, nel medio del camín.

Xa s’apuntóu a continuidá das formas en galego-asturiano nos territorios vecíos tanto al leste como al oeste, pro el panorama en galego y asturiano é muito máis variao. En galego danse muitas variantes pra chamarye al noso reptil. Amañan ademáis úa xarta de cruces y evolucióis entre elas qu’é como sacar úa cereixa d’un montón: escáncer, escánzaro, escónzaro, escronzo, esgonzo, esgónzaro, cáncer, escance, escanzre, escáncel, escángel… Sobre estas formas, influídas pol verbo liscar ‘escapar’, tan relacionao semánticamente cua conducta habitual del escolanzo, amáñanse variantes como liscanzo, iscanzo, licácer, liscáncer, riscáncer, liscáncere, liscanzre, liscánciro, liscáncero, liscánzaro, liscoranzo, liscandre, liscante, lizcante, liscrán… Y aquí crúzase cua palabra alicrán, cua que tamén chaman al noso escolanzo: aliscrán, alcánger… Convén recordar tamén a denominación estándar del reptil en portugués: licranço. Pra rematar este recorrido polas variantes galegas, a consonante inicial líquida pode cambiar á bilabial oclusiva sonora: biscáncel, biscanzre… Y einda quedan outras denominacióis como vivirón, alguízaro ou esguízaro.

Se nos pintaban muitas as variantes en galego, el asturiano nun queda atrás (y eso qu’é muito menos territorio). Pode que sía das palabras que máis variantes ten nesta lingua (al pé das usadas pra chamar al amorolo, que tamén hai un feixe). Se las poño aquí todas xuntas de sutaque, daquén pode alouriar, así que, antias de presentalas, vén ben esplicar qu’en realidá todas esas variantes pódense xuntar en tres tipos principales. As variantes sobre escolanciu coyen todo el occidente y úa franxa sur hasta Cangues d’Onís, mentres qu’as variantes sobre esculibiertu son sobre todo da franxa central del territorio, superposta nel sur á zona d’escolanciu. Hai úa terceira zona, a oriental, de variantes sobre alagüezu que se superpóin en dalgús puntos cos resultaos das outras dúas zonas.

Da primeira clas son as formas escolanciu, esgolanciu, escolianzu y as variantes con metafonía (zarramento da vocal tónica por influencia da vocal final -u): escolenciu, esculenzu, esculinciuescurenciu y escurienciu. Da segunda clas, esculibiertu, esculibierzu, esculierzuesculigüerzuesculoabiertu, escaligüerzu, escalamuertu, escalamuerzu, escalagüertu, escalagüerniu, escalagüezu y escalagüérzanu. Da terceira, alagüezu, alagüez, alagüeru, alangüetu, alangüezu, elangüezu, algüezuallagüezu, alagüézanu, alabuézanualigüézanu, aragüez, arangüezu, arangüetu, erangüezu, aragüézanu, arangüézanu y oragüénzanu.

D’úa primeira oyuada vese qu’en todas as linguas que se comentaron hai un baile de reices y sufixos que se comparten y combinan. Nel caso del galego-asturiano, qu’é el que nos interesa agora, tou na fe de que todas as variantes parten d’úa mesma reiz, escol-, y as máis d’elas con un mesmo sufixo –anzo / –ancio al que se puideron amecer despóis outros sufixos.

Boto mao das hipótesis etimolóxicas de Xosé Lluis García Arias pral resultao asturiano escolanciu y pra outros sufixos. Él pensa que vén del latín colare ‘filtrar’, que deu un verbo colar que, en asturiano, tamén ten el acepción de ‘irse, desaparecer’. Aquí convén recordar el caso da denominación galega del reptil, liscanzo, unde de seguro que ten que ven el verbo liscar ‘irse mui apresa’. García Arias recorda que d’un composto latín excolare vén un verbo como escolar. É conocido en galego-asturiano como ‘recudir, quitar el augua’, ‘marchar, desaparecer el augua d’úa presa, d’un molín’. Polo tanto, nun costa caro pensar nesa relación del verbo escolar col idea de ‘sumirse, marchar, desaparecer’, igual que pasóu en casteyano con escurrir ‘recudir’, que tamén ten un uso pronominal de ‘irse, escapar’, ‘safarse’. É daqué que describe muito ben os movementos del escolanzo condo lo atopas entre el herba al segar.

En conto al sufixo –anzo ou –ancio, según García Arias, viría de sustantivar el verbo excolare col participio de presente latín: excolante ‘que marcha’. Despóis esa forma puido caracterizarse como masculina col sufixo correspondente y dar *excolantium. D’ei viría el noso acabo en –anzo (resultao popular) ou en –ancio (resultao semiculto).

¿Y qué pasa con escancio, escónzaro y variantes? A súa distribución territorial nel Navia-Eo é occidental y sureña, núa zona esta unde atopamos señales claros de que nun tempo, quizáis hai centos d’anos, ten habido perda del -l- intervocálico, condo en muitos d’esos conceyos hoi nun se perde. Xa se comentóu máis veces. É abondo con reparar na toponimia: en Bual hai Santoulaya, pro en Castripol hai Santaya y nos Ozcos, Santalla. Ou mirar pral Pacios (non *Palacios) de Vilanova, ou el Peizáis (non *Peizales) de Santalla. Pois col -l- d’escolanzo tuvo que pasar igual y ese resultao con perda da consonante líquida chegóu hasta hoi anque nel máis del vocabulario restante se mantuvera el -l-. Ta claro: escolancio > escoancio > escancio.

En conto a escónzaro, esa palabra esdrúxula tan chamadeira, hai que pensar pra ela na participación del sufixo diminutivo átono ´-ulus, un sufixo, como aseñala García Arias, qu’acabóu confundíndose con outros acabos como ´-aro, d’orixe latina ou grega, ou ás veces prerromana. Ei ta, por poñer outro caso, a palabra latina clocca ‘choca’ +´-ulus > chócaro. Ou el caso de demo, demontre, demóngaro… Pois nel caso del nome del reptil, é posible esta evolución: *excolantium + –ulus > *excolantiulus > *escoánzalo > *escoánzaro > escónzaro. A forma escónzalo, se nun é úa pervivencia del sufixo orixinal, pode ser úa confusión habitual entre consonantes líquidas. Y a variante con -g- (esgónzaro) é úa sonorización perfectamente normal, como pasa en asturiano con escolanciu y esgolanciu.

Limaco (Arionidae, Limacidae)

Limaco da especie Arion ater entre el herba en Vilarín (Balmonte, Castripol).

As clasificacióis que femos da realidá biolóxica os que nun somos biólogos sempre las imos basar na traza que tein por fora os seres vivos. Y de seguro que nos imos engañar. Claro, nun botamos mao como elos de criterios evolutivos y fisiolóxicos. Pasa nel caso dos limacos, esos bichos terrestres qu’intuitivamente describimos como coscos sin cáscara. A palabra limaco é mui pouco científica ou, por dicilo d’outro xeito, úsase popularmente pra especies mui heteroxéneas anque nos pinten mui aparecidas. A realidá biolóxica é muito máis arrevesada porque muitas especies de limacos qu’hai son el resultao d’un proceso evolutivo de mengua da cáscara que se deu independientemente en muitas familias de gasterópodos. Eso si, hai que reparar en qu’a perda é namáis esterna: a casca teinla por dentro ou, se acaso, poden mantela, pro mui pequena. El que se deu foi úa converxencia evolutiva: d’us contos antepasaos diferentes, chegóuse a ese feixe d’especies tan aparecidas qu’ademáis comparten os mesmos nichos ecolóxicos.

Se miramos as clasificacióis dos gasterópodos del orde Pulmonata (qu’eso son os coscos y os limacos terrestres, que tein pulmóis) y imos baxando (suborde, superfamilia, familia…), hai grupos unde tán clasificadas xuntas especies de coscos y de limacos porque el importante nun é se tein cáscara ou non. Pra identificar os limacos nel título escoyín namáis un par de familias, quizabes as máis comúis y reconocibles nel noso ámbito xeográfico, Arionidae y Limacidae, qu’engloban outro mañuzo grande de xéneros y especies. Á máis búa d’atopar se imos por un camín y chovéu ou se escarrapatamos nun feixe de broza nun horto, é Arion ater, un limaco grande que pode ser dende naranxa hasta mouro. Son bichos omnívoros que s’alimentan de carroña, cuito y cualquera materia vexetal descomposta. Esta especie trátase en realidá d’un grupo formao por dous: Arion ater y Arion rufus, que, a pesar del que diga el epíteto rufus ‘colorao’, nun ten que ver a color pra estremalos senón diferencias na feitura dos sous xenitales que deixamos pra os especialistas. Máis chama el atención outro ariónido, Geomalacus maculosus, qu’é pinto. Tamén é chamadeiro Limax maximus, da familia Limacidae. El manto (a parte detrás da cabeza que cubre dalgús órganos con úa laminía de cáscara interna) ten pintas como se fora un leopardo y el rabo é alistarao, con tiras escuras y claras.

Exemplar de limaco da especie Limax maximus, cuas manchas características nel manto y el rabo alistarao. Brañanoceo (Santuyano, Mieres).

Os limacos sempre trouxeron de cabeza a os labradores polos destrozos qu’amañan nas prantas nel horto ou nel eiro. A súa feitura y os sitos por unde se move, sempre húmedos y escuros, tampouco nun axuda muito a que teñan búa prensa. Quizabes por eso os diabrecos, us personaxes da mitoloxía popular que se cría qu’axudaban a xente ruía a fer malas accióis, tein feitura de limacos, según recoyéu Berto Álvarez Peña en Sarandías (Bual), nun artículo que publicóu na revista Entrambasauguas.

¿Qué datos temos sobre a denominación en galego-asturiano d’estos moluscos gasterópodos? A forma limaco recóyenla os vocabularios d’Acevedo y Fernández, A Veiga y Mántaras. A variante llimaco, con palatal inicial (na zona unde dicen llume, lleite, llobo), ademáis de recoyerse, como se dixo, en Sarandías (Bual), rexístranla Acevedo y Fernández y os vocabularios da Roda, El Franco, Bual y Ponticella, parroquia unde tamén s’usa a variante llumaco, qu’é a propia das parroquias ayandesas de Llago y Santa Colomba, según recoye el vocabulario de Castaedo y Monón. A estos datos podo amecer dalgús que recoyín: limaco nel Valín y As Figueiras (Castripol), Vilela (San Tiso d’Abres), Bustapena (Vilanova d’Ozcos), Santalla (Santalla d’Ozcos), Ouria (Taramunde), Grandas y Penafonte (Grandas), Eilao y Cachafol (Eilao), y Sanzo (Pezós); llimaco en Valdepares (El Franco), Vivedro (Cuaña), Rozadas (Bual) y Andés (Navia); lumaco en Tormaleo y Carbueiro (Ibias); y llumaco en Corondeño y Llago (Ayande).

A distribución das denominacióis en galego-asturiano podemos resumila esplicando qu’a parte meirande del territorio, a centronorte, é a de resultaos del tipo limaco (ou llimaco, na zona de palatalización). Pral sur atopamos resultaos cua vocal -u- na reiz: lumaco (y llumaco na zona de palatalización).

Quédanos un nome chamadeiro verdá, el que ye dan en Vilarín, na parroquia de Balmonte (Castripol): minaco, qu’é un cruce entre limaco y minoca.

En galego, limaco rexístrase en Cedofeita (Ribadeo), pro nesta lingua ta máis rexistrada a palabra col acepción de ‘limo que botan dalgús animales’. El xeito máis común y estandarizao en galego pra chamar os gasterópodos sin cárcara é lesma, con variantes como lesmia, lesme, lesmes, denominación que tamén pode sufrir fenómenos de rotacismo (lerma, lermia, lerme, lerne) ou d’interdentalización del -s- (lezma, lezme). Outro mañuzo de variantes que se cruzan entre elas amáñanlo palabras como alimacha, lagáchema, lamáchega, lamagacha, lemegacha, limigocha, lizmacha, lumacha, lumigacha, lurmigacha, miligacha, miligocha ou meligoxo. Y hasta ta rexistrao limiago, al xeito asturiano, en Viana do Bolo, na veira suroriental d’Ourense, apegao á Seabra zamorana.

Y é qu’en asturiano a forma más común pra chamar al limaco é llimiagu, cua variante con l.l- na zona centrosur y occidental. Tamén se dan nel asturiano occidental formas cua perda da consonante na sílaba final (l.limiáu). Outra variación pode darse na vocal da reiz, que sía con -u-, como na parte sur del Navia-Eo, y cuas combinacióis dos fenómenos xa comentaos na consonante del última sílaba, qu’incluyen el resultao oclusivo (l.lumiacu), el sonoro (l.lumiagu, llumiagu) y a perda (l.lumiáu, llumiáu). Outra denominación nel asturiano é a que leva outro acabo: llimaz. Na veira del territorio lingüístico asturiano máis achegada al galego-asturiano, en Santa Marina, Vigu, Vil.lapedre y Vil.labona (Navia), ta rexistrada a forma l.limacu. Outra posibilidá de variación en asturiano é que teña a vocal -a- na reiz (l.lamacu, llamiáu). Evidentemente, esta clas de variantes siguen contra el sur en Lión y Zamora con formas como llimiacu, llumiacu, l.limiacu, l.limayu… En Cantabria tán recoyidas denominacióis como llumiaco y lumaco.

Limaco anaranxao da especie Arion ater, cos cornos a medio sacar, entre a foya seca na Ferraúra (Santuyano, Mieres).

En casteyano tamén s’usa a palabra limaco, que ten traza de ser úa voz norteña, porque ta constatada como usada en sitos como Álava, Navarra, A Rioxa y Aragón. A denominación máis popular quizáis sía babosa, emparentao evidentemente col sustantivo baba, elemento definitorio da traza del animal. Así y todo, hai outras formas máis locales de chamarye que relacionan al gasterópodo con bóvidos: en Burgos, buey, y en Palencia, vaquilla.

García Arias supón pral asturiano llimia(g)u úa orixe nun hipotético *limacum, del latín limacem, mentres que llimaz viría directamente d’esta última forma. El noso limaco tamén viría d’ese posible *limacum. A palabra latina pra chamar a este bicho era limax, limacis. Xa os escritores latinos relacionaran etimolóxicamente limax con limus ‘basa’, ‘pouso del viño’, ‘cotra’, polo que tein de común todas estas acepcióis col idea da baba, del limo. É evidente a relación, anque dalgús refugaran esa hipótesis etimolóxica pensando que se trata d’un fenómeno d’etimoloxía popular. Según estudióu Julián Santano Moreno, esta relación semántica é común nun feixe de linguas d’Europa. Propón úa reiz indoeuropea *(s)leim ‘limoso’ da que virían palabras como el inglés slim ‘basa, limo’, el latín limus ‘basa’ ou limax ‘limaco’, el alemán schleim ‘mocayada’, el catalán llimac ‘limaco’, el casteyano limaco y as formas xa vistas del asturiano y el galego.

En galego-asturiano temos úas contas palabras máis d’esta familia lim– (y as correspondentes con llim– na zona de palatalización, que nun repito nos exemplos). Ta el verbo eslimar ‘esbarar’, qu’é el que che pode pasar se pisas un tarrén con limo. Este sustantivo, anque s’usa por exemplo pra os limos del augua parada, aplícase sobre todo á sustancia viscosa que botan pola natura as vacas en celo. Esta limitación del significao namáis ás vacas, sendo real, é un caso típico de diglosia aparecido al que se dá con palabras como fégado ou morrer. Xa se sabe: morren os cochos, non as personas, qu’esas mueren; y el fégado é el dos cochos, qu’el das personas é hígado. Como se comproba, é aplicao a os animales unde se mantén el vocabulario autóctono, mentres qu’el casteyano, con miyor consideración social, vai desprazando as formas patrimoniales condo nos referimos a realidades relacionadas cuas personas.

Al feito de botar el limo pola natura chámaseye limarse ou eslimarse, del que sal el adxetivo pra referirse á fema que ta nesa situación: limada. Úa superficie qu’eslima, qu’esbaría, pódese dicir que ta eslimúa, eslimosa ou eslimacuada. Tamén s’aplica este último adxetivo a úa persona mui esmirriada. Y un sito unde s’eslima é un eslimadeiro. A baba dos limacos é a limacada ou limacuada. Da familia da palabra tamén vén un apareyo de pesca, úa nasa pra pescar truitas que se chama limaqueira porque se poñía de cebo úa xarta de limacos ou coscos.