Xeixebre (Teucrium scorodonia)

Xeixebra1

Xeixebre florecido núa regandixa d’úa parede. Brañanoceo (Mieres) (16/7/2017).

As prantas sempre s’usaron como romedios pra os males. Nun me tou referindo al uso dos sous principios activos na farmacoloxía industrial, senón al conocemento tradicional das súas propiedades melecieiras, por exemplo, en fervidos ou en cataplasmas. Anque este conocemento, alomenos nel noso ámbito cultural, foi perdéndose pouco a pouco na tresmisión de veyos a novos, einda hoi se toma manzanilla condo dol a barriga y hai quen bota ciridona ás verrugas, por poñer namáis dous casos.

Cunto esto porque hai muitos anos faláronme en Argul (Pezós) d’úa pranta, a xinxebra, que se pañaba pra mulir os xatos porque se dicía que yes quitaba as lombrigas. Recoyera en Mántaras a palabra xeixebre y tamén me dixeran que s’usaba pr’acabar con esos parásitos intestinales, anque nun din identificao a qué especie vexetal se referían. El romedio d’estrar a corte cua pranta chamóume daquela el atención. Dudéi se sería efectivo deitarse derriba dos ramayos ou se sería máis ben porque se cuntaba con qu’os animales los comeran. En realidá pode ser que fora un recordo deformao pol paso del tempo. El caso é que despóis souben qu’é ben conocido el uso de Teucrium scorodonia (que d’esa especie me taban falando sin eu sabelo) pra luitar contra as lombrigas. El padre Sarmiento, estudioso da botánica, entre outras muitas disciplinas, escribíu que «en sólo el vegetal seixebra tienen los pobres una botica entera» y esplicóu que «la semilla, molida, y dada a los becerritos, los cura de las lombrices». Máis de 250 anos despóis, en Pezós seguía viva de dalgún xeito aquela tradición d’albeitres. Pro nun é namáis nel occidente d’Asturias ou en Galicia, evidentemente, porque son ben d’elas as fontes escritas que recoyen a propiedá melecieira da pranta contra ese parásito. Se botamos un oyo a vocabularios unde recoyen a palabra ou formas aparecidas, igual nun acertan con qué especie de pranta é, pro é habitual que mencionen el dato das lombrigas, cousa qu’axuda á súa identificación.

El xeixebre é úa pranta da familia inmensa das Lamiaceae que se dá muito en sitos avesíos, nas veiras dos camíos y ribóis con pedra. As foyas son entre triangulares y lanceoladas y a superficie d’elas é engurriada y con pelíos. Ten un aire á ortiga mansa (Lamium maculatum), anque ergue máis qu’ela y as florías, máis pequenas, salen todas nel pico da pranta y son brancas ou amareladas. Se la ulimos notamos un recordo al olor del amentón y, se degrumamos as foyas, recórdanos al ayo. Como pasa con outras muitas prantas, a súa venta en herboristeirías ta regulada pra evitar problemas: pola toxicidá da súa parte aérea ta prohibido vendela y namáis se deixa usala en especialidades farmacéuticas.

Xeixebre2

Chanteira de xeixebre nun ribón á solombra al pé d’un camín. Brañanoceo (Mieres) (22/7/2012).

Con un nome tan chamadeiro é palabra recordada en muitos sitos, anque, como se dixo, ás veces falta saber a qué especie se ta referindo. Os máis dos vocabularios de galego-asturiano publicaos nun repararon muito nela, así que boto mao de datos inéditos que fun recoyendo nestos anos y que se poden resumir nestas variantes qu’ás veces conviven nun mesmo sito: con palatalización ou non del s- inicial (xeixebre, seixebre), cua presencia na reiz d’un elemento nasal nel sito del diptongo (xinxebre) y cua creación d’un acabo feminino en -a (xinxebra). A forma qu’escoyín pra titular como principal, xeixebre, déronma en Tremiado (A Veiga), Obanza, El Valín y Trigo (Castripol), Mántaras (Tapia), El Chao das Trabas y Bargaz (El Franco) y Nadóu (Cuaña). A variante seixebre rexistréila nos Niseiros (Castripol), El Chao das Trabas y Villar (El Franco) y As Mestas (Cuaña). En conto a xinxebre, sentínlo en Ouria (Bual), mentres que xinxebra apuntéilo, como dixen, en Argul (Pezós) y tamén na Ovellariza (Vilanova) y Navedo (Eilao). Esta última forma feminina pinta ser a propia del metá sur del estremo occidental d’Asturias.

A palabra é común en toda Galicia, con variantes como seixebra, seixebre, xeixebro, xeixebre, seixébrega, seixubre, sinxebra, xinxebra y xenxébrega. Muitas fontes galegas, que teño medo que tían copiadas úas d’outras, identifícanla non con Teucrium scorodonia senón con outras especies del xénero Saxifraga que nun s’asomeñan en miga á nosa pranta y qu’avezan a darse entre pedras y penedos nel monte. Este xénero nun pinta ter ningún poder contra as lombrigas senón máis ben pra desfer os cálculos renales (a palabra latina saxifraga vén a significar ‘rachapedras’). Se a identificación botánica ta ben constatada con informantes populares, nun digo máis, y nun tería miga de raro qu’a mesma palabra s’usara pra especies distintas. Agora ben, estráñame que, sendo asina, nun haxa úa repartición xeográfica entre a zona unde s’usa pra úa y prá outra especie (como pasa, pro exemplo, nel caso xa visto da corriola nel occidente d’Asturias, unde pral metá máis oriental chámanyo a Convolvulus arvensis y Calystegia sepium, y pral estremo occidental, a Plantago lanceolata).

Se se trata d’un error d’identificación, pode buscarse a esplicación nel asomeñanza fónica que xa levara a Sarmiento a apuntar a posibilidá de que seixebra derivara del latín saxifraga. A partir d’ei puido vir a confusión col outro xénero vexetal.

Xeixebre3

Inflorescencias d’un xeixebre. Brañanoceo (Mieres) (22/7/2018).

Volvendo á filoloxía y á d’únde vén el nome de xeixebre, ta ruin de xustificar que veña del latín saxifraga. É posible prá reiz da palabra, porque saxum ‘pedra’ deu, alomenos na toponimia, formas como xeixo ou seixo, pro de frangere ‘rachar, romper’ nun pode vir el acabo xebre.

De seguro que quen empezara a ler estas renguileiras repararía nel asomeñanza fónica con outra palabra, tamén referida a úa especie vexetal: esa pranta asiática da que s’usa el rizoma ou tubérculo y qu’axina chegóu a Europa col comercio das especies. Falo del que se conoce como jengibre en casteyano, gingebre en catalán, gingembre en francés ou ginger en inglés. Antias que buscar a esplicación en saxifraga, García Arias quer miyor pensar, seguindo a proposta d’estudiosos como Coromines pral casteyano jengibre, nel latín zingíber ou zingíberi, lingua á que chegóu al través del grego dende el sánscrito sringavera ‘corno’ (pola forma del rizoma). Ei temos que buscar a orixe da forma xinxebre. Outra cousa é qu’a nosa palabra acabara usándose pra chamar úa pranta diferente, pro xa se ten visto casos de nomes qu’en latín designaban úa especie y os sous continuadores romances, por cruces ou analoxías ás veces desconocidos hoi, acabaron usándose pra referirse a outra (amorolo, labaza, cochín…).

El asomeñanza del xeixebre con outras lamiáceas levóu a que muitos la confundan con dalgúas especies da familia, como a xa mencionada ortiga mansa (Lamium maculatum). Eu mesmo m’engañéi cos primeiros datos que recoyera sobre a palabra nel Franco y por eso propuxera esa identificación nel vocabulario de Mántaras, unde me deran a forma sin identificar a especie. Y é verdá qu’en muitos sitos confúndenla ou danye un nome relacionao con lamiáceas aromáticas como esta. En galego chámanye por eso tamén ourego bravo, sarxa brava, amenta da cobra, salva brava ou salva bastarda. En asturiano, anque el padre Sarmiento diz a mediaos del s. XVIII qu’en Asturias chámanye gengebra (¿xenxebra, quizabes?), hoi nun se recoyen variantes d’esta clas, senón qu’as denominacióis actuales crúzanse cos nomes d’outras especies aromáticas: hortolana, hortolana montés, poleos… Pasa outro tanto nel casteyano, unde, aparte dos nomes d’orixe culta como camedrio (pola especie Teucrium chamaedrys) ou escordio (por Teucrium scordium), tamén se constatan denominacióis populares como salvia sencilla ou ortiga muerta.

Cascarín (Balanomorpha)

Cascarín apegao ás arribadas de Barayu (Valdés).

Nel brao andábamos todo el día polos ribeiros: A Ribeira Nova, Turbela, Salgueiriza, El Cántaro, As Poleas, Fontá, Burdeos, A Louxeira… Engarabitando y saltando de pedra en pedra, de mar vazo íbamos fendo treitos da costa hasta qu’un olga mui fonda ou úa parede mui lisa nos quitaba de seguir a nosa espedición costeira. Y fíamolo descalzos, qu’as alparagatas eran un estongo pra poder usar as maos na travesía. El cascarín das pedras unde batía el mar abrasábanos os pés os primeiros días, pro al cabo d’úas contas xornadas viaxeiras acabábamos aféndonos a aquel tarrén aroxo tapizao d’esos crustáceos pequeníos.

Y é que, anque pinte ser un molusco por tar sempre apegao ás pedras, en realidá el que chamamos cascarín (Balanomorpha) son especies de crustáceos con úa cáscaría que ten nel pico úas placas móviles qu’abren y pechan el opérculo. Por ese furao sacan os apéndices, os cirros, cos que filtran el augua en busca de plancton y detritus. Como viven na veira del mar, unde enche y vaza a marea, ou tamén nas pedras unde chisca, namáis poderíamos ver a súa actividá condo tán debaxo del augua. É entoncias condo abren el opérculo y sacan os cirros, que se moven pra piyar el alimento. Al quedar outra vez fora del augua, zarran ese opérculo con augua dentro pra nun quedar secos.

Identificamos estos crustáceos col suborde Balanomorpha, qu’engloba as familias máis conocidas que se poden atopar na nosa costa: Balanidae, Archaeobalanidae y Chthamalidae. Cos porcebes, el cascarín amaña úa infraclas, Cirripedia, que xunta esos crustáceos que nos pintan moluscos por tar agarraos as pedras. Se imos a un ribeiro del estremo occidental asturiano imos a poder atopar, dependendo del hábitat, alomenos tres especies, todas mui aparecidas, del suborde Balanomorpha: Chthamalus stellatus, a especie máis pequenía, que s’atopa na parte mediolitoral, unde baxa y sube a marea, y tamén na supralitoral, nas pedras unde chisca el mar; Semibalanus balanoides, que chega a ter un pouco máis de diámetro qu’el anterior y que tamén vive nas zonas intermareales, anque, se hai Chthamalus stellatus, sal en niveles por debaxo d’él; y Perforatus perforatus, máis grande, con traza d’un volcanín, d’hasta tres centímetros de diámetro, que vive na zona infralitoral, nel augua, sempre nun nivel por debaxo da especie anterior y qu’ás veces podemos ver apegao ás cáscaras de dalgús moluscos ou de gasterópodos. Evidentemente, al nun teren interés comercial ou práctico, nun s’estreman as razas con outro nome popular que nun sía el de cascarín pra todas elas.

Emilio Barriuso, nel sou Atlas léxico marinero de Asturias, recoye a mesma denominación, cascarín, en todos os portos qu’encuestóu nel estremo occidental d’Asturias: As Figueiras, Tapia, El Porto y Ortigueira, anque neste punto tamén recoyéu a denominación de raña del penedo. Outros datos que me deron en Ortigueira señalan el uso de raña a secas, tamén aplicao a os peteiros de porcebes mui pequenos. Sentín en Mántaras a forma cascarón, denominación que me deron ademáis en Llóngara y Valdepares (El Franco). En Castripol déronme el dato de cascarín.

Pódese estremar a feitura tubular qu’amaña el cascarín condo tán muitos exemplares apeteiraos. Praya de Barayu (Valdés).

Según Barriuso, cascarín é forma que s’usa hasta L.luarca y a partir d’ei contra el leste tamén aparecen outras denominacióis como cáscara, raspa, costra, sarna, cascayu, llámpara y, xa na punta máis oriental, en Llanes, coral. Se miramos pral oeste, d’esta volta nel estudio sobre flora y fauna marítima de Galicia de María do Carmo Ríos Panisse, tamén na costa de Lugo ta recoyido el nome de cascarín, en Foz y Burela.

El nome que se ye dá en galego-asturiano nun precisa de muitas esplicacióis: é un diminutivo (ou aumentativo) de cáscara: cascarín (y cascarón). A denominación de raña ten que ver col acepción que ten a palabra de ‘coda de cotra que s’apega a úa superficie’. Xa s’aseñalaron as denominacióis en asturiano de raspa, costra y sarna. Pois en sitos como Rinlo, Foz y Bares chámanye raña, raña da pedra, raña da pena ou roña do mar. A partir d’esa idea de coda ou d’arna naceron outros nomes galegos como sarrio, arneiro, arneirón, arneste ou arnesto. Y, levao al asomeñanza col corteyo da borona ou del pan en xeneral, tamén tán as denominacióis galegas de boroeira ou carolo. Outros nomes con motivación distinta son coco, cuco, craca, chifle da pedra, subiote ou solbitincho. Parente da esplicación de cascarín, en sitos de Galicia unde ás cáscaras yes chaman cunchas, é a denominación de cunchago.

A palabra balanus en latín significa ‘lande, fruto del carbayo’, ‘especie de marisco’. Esa comparanza pra chamar al crustáceo é a que se mantén en casteyano, lingua na que ye dan el nome de bellota de mar, pol parecido con úa lande.

Porcebe (Pollicipes pollicipes)

Porcebes núa regandixa das pedras d’Entrelouxas (qu’os marineiros chaman A Picuda), pra fora da praya da Palomba (Tapia).

Nel brao de 1990 anduven recoyendo a toponimia da parroquia de Tapia, que despóis publicóu el Academia da Lingua Asturiana nun librín. Pra os nomes dos ribeiros, pedras y postas faléi con marineiros veyos y pescadores de vara. Prestóume lamar comprobar cómo yes chamaban a úas pedras unde bate el mar al nordeste del Horro y das Cricas y que toda a xente de Tapia conocerá de sobra: As Porcebosas. Eu xa sabía qu’en Mántaras chamábanyes porcebes a os famosos crustáceos (Pollicipes pollicipes). Anque por culpa del peso que ten el casteyano sempre haberá quen pensa qu’eso son pronunciacióis incorrectas, el topónimo As Porcebosas era pra min úa demostración de qu’a pronunciación patrimonial einda se mantía nesas pedras chamadas asina por ser sito con muitos porcebes.

Digo esto porque os datos que dá el Atlas del Léxico Marinero de Asturias d’Emilio Barriuso, indispensables y valiosísimos pra esta cuestión, poden dar úa impresión falsa: recoye a forma porcebe en todos os portos da zona del galego-asturiano (As Figueiras, El Porto y Ortigueira), agá en Tapia, unde recoye percebe. Tuvo que tratarse d’un despiste na encuestación, porque eu sentín ben veces a forma porcebe a marineiros tapiegos veyos. A palabra tamén ta recoyida nos vocabularios de Mántaras, El Franco y A Veiga, unde rexistran ademáis a variante percebe. En Valdepares (El Franco) y na Villallonga, lugar da parroquia d’Andés (Navia), tamén me deron a forma porcebe.

José García, seguindo a Coromines, esplica a palabra como un derivao de pollicipede > polcébede > porcebe. A forma latina é un composto de pollex ‘pulgar’ y pes ‘pé’, porque a feitura del crustáceo asomeña un dido. Precisamente ye chamamos uña á parte branca qu’el porcebe ten nel pico y , al corpo mouro y cilíndrico que lo agarra á pedra. Esa uña, formada por úa serie de placas, defende al animal y tamén deixa que manteña a humedanza condo queda al descuberto al vazar a marea.

Pr’arrincar os porcebes, laboría qu’os porcebeiros chaman cavar, úsase a cavadoira, úa ferramenta con un pico del xeito d’úa espátula. É el qu’en galego chaman rasqueta y en asturiano, bistonza ou bistoncia.

Peteiro de porcebes na praya da Palomba (Tapia).

El Atlas de Barriuso recoye dalgúas denominacióis específicas del porcebe dependendo d’únde y cómo medróu, porque nas regandixas das pedras, unde nun dá el sol, ten el pé máis alargao y é menos sabroso. En Tapia, chámanye da sombra y nel Porto, aguarón. Al de pé máis gordo y duro chámanye en Tapia gavioteiro, como noutros puntos da costa asturiana, unde ye chaman gavioteru ou gaviotera. Evidentemente, ás gaviotas tamén yes gusta el marisco.

Ver os porcebeiros trabayando nas pedras unde bate el mar é abondo pra entender por qué é tan caro el producto. Este crustáceo é dos de precio máis alto y a súa captura aumentóu tanto qu’as autoridades tuveron que poñer temporadas de veda y topes de quilos y de porcebeiros por cada porto pra qu’a especie nun se descastara das nosas costas.

El avezo de comer os porcebes dáse tradicionalmente en Galicia y Asturias, pro, neste mundo unde se globalizan as delicatessen (pra os que lo poden pagar, claro), é normal que tían de moda en todos os sitos. Saber saben a mar, anque haxa quen pense que, pral que costan, nun é pra tanto.

¿Cómo se chaman os porcebes nas linguas vecías? En conto al asturiano, Barriuso recoyéu nel sou Atlas a forma porcebe en Veiga (Navia) y Ouviñana (Cuideiru), anque é xeneral a denominación con -e- na reiz: percebe. Na zona unde fain os plurales en –es (de faba, fabes; de casa, cases), a partir del plural percebes os falantes crearon un plural les percebes y, polo tanto, un singular perceba (pasóu igual con outras palabras d’este xeito y por eso en asturiano se diz una cacagüesa ou una picatosta). Y, neste xogo de variantes, tamén se creóu úa forma masculina, pro col sufixo -u típico d’este xénero: percebu y, por perda del -b-, percéu.

En galego, a forma máis común é percebe, anque tamén tán constatadas variantes como precebe, precebre, percebre… Aparte, rexístranse denominacióis como bota, pol xeito del crustáceo, y percebe mexón, percebe mexín ou mixote a secas, referido al que chisca el uña al zarrarse.

Pitíos (Rhinanthus angustifolius, Rhinanthus minor)

Pitíos da especie R. angustifolius nun prao de Penanes (Morcín) (13/5/2012).

As comparanzas das formas das prantas con outras realidades que nos arrodían deron pé a muitas denominacióis populares. Por poñer un caso, se as flores recordan de dalgún xeito a cabeza d’un ave, de seguro qu’ha a levar un nome relacionao con páxaros ou pitos. Como hai muitas especies que tein inflorescencias con esas características, podemos atopar a mesma denominación popular pra máis d’úa pranta, el que complica abondo tentar d’aclarar esa confusión aparente.

Esa comparanza dáse nel xénero Rhinantus, del qu’en Asturias temos dúas especies mui aparecidas pral non especialista: Rhinanthus angustifolius y Rhinanthus minor. Por esa asomeñanza, en galego-asturiano chamámoyes pitíos, pitas, pitías ou pitos. A denominación refírese máis ben ás inflorescencias, y d’ei el plural, pro al cabo é el nome popular que temos prá pranta. As corolas marelas das flores tein el xeito d’un casco nel labio de riba, mentres qu’el de baxo amaña tres lóbulos. Son mui característicos os dous rabíos azul escuro ou morao qu’asoman debaxo del labio de riba y qu’amañan, seguindo a comparanza, el pico da cabeza del pito que deu el nome popular. Outros, nel sito d’un pico, viron úa nariz: precisamente, Rhinanthus vén del grego rhís ‘nariz’ y ánthos ‘flor’. Sería como dicir ‘a flor da nariz’. As flores de R. angustifolius son máis grandes qu’as de R. minor, ademáis de teren el tubo curvao y el pico sobresalindo muito, non como en minor, qu’é mui nacho. Al ser úa pranta qu’hibrida muito, ás veces poden tar malas d’estremar as dúas especies.

Os pitíos vense muito nos praos que se segan y nas veiras dos camíos. É úa pranta hemiparásita, querse dicir, que se pode amañar pra fer a fotosíntesis y alimentarse de sou por si, pro que tamén vive dos nutrintes d’outras prantas. D’esa peculiaridá conocida polos labradores vein dalgúas das denominacióis populares que ten, como en casteyano, que, ademáis de chamarye cresta de gallo, tamén hai unde se conoce como matatrigo.

Nun hai ningúa información da pranta nos vocabularios de galego-asturiano, agá nel de Ponticella (Villayón), que recoye a forma pitíos. É el nome que tamén me deron en Cartavio (Cuaña), cua variante en feminino, pita ou pitía, pr’aquelas prantas máis pequenas y con menos flores nel pico. En Marentes (Ibias), chámanyes sin el diminutivo: pitos.

Peteiro de pitíos nun prao, con dalgús arbanzolos detrás. Penanes (Morcín) (13/5/2012).

Hai outro detalle chamadeiro da especie: condo madurece a flor, el fruto amaña úa cápsula cua semente dentro que ruxe al axenegala. Por eso ye chaman en muitas linguas col nome del ruxerruxe ou ruxideiro dos nenos pequenos (en inglés, rattle; en alemán, klappertopf). A denominación prá pranta que me deron nel conceyo de Grandas ten que tar relacionada con eso, porque se trata d’un diminutivo de cáscara: cazcarolo, na vila, y cascarolo, en Penafonte. Pode que sía esa a pranta sin identificar chamada cascarolo en conceyos del oriente de Lugo como Navia de Suarna ou Cervantes.

Como se dixo, os nomes populares, al referírense ás flores ou a os frutos, avezan a ser en plural, anque nos vocabularios pode pasar qu’os autores regularicen a entrada en singular. En asturiano tán recoyidas formas como gallu, pitu, pitín, paxarina, centella, centellón, cascabel ou ruxidor, unde se ven as dúas motivacióis: a da forma y a del ruido.

En portugués chámase crista-de-galo ou galo-de-crista y en galego nun atopéi máis datos que crista de galo, anque é úa denominación compartida con outras especies que recordan esa feitura. Al nome pinta qu’axuda a feitura del peteiro qu’amaña a pranta nas inflorescencias, con brácteas (as foyas apegadas á flor) das veiras aserradas y alargadas que poden asomeñar úa cresta.

En casteyano, ademáis del nome xa visto de cresta de gallo, úsanse outras variantes que cambían el ave protagonista, como cresta de gallina ou cresta de pollo. Tamén ye chaman chumpa. Relacionao col asunto del ruido, tán denominacióis como rugidera, badajosa (ben sei que por comparanza col badayo da campá), barajosa, cascarita, cascabelera, cascabeles

Sapagueira (Salamandra salamandra)

Sapagueira núa acera del Cristo (Uvieo) al escurecedín despóis de chover.

Hai un conto en asturiano de Milio Rodríguez Cueto mui chocante (y maxistral, como é avezo nél) titulao «La engarradona» unde fabula col aparición d’un isla delantre da costa occidental d’Asturias. Pol xeito alargao que ten vista dende el aire, axina ye sacan un nome y ei empeza el xareo: os galegos chámanye A Pinteguiña y os asturianos, La Sacaverona, mentres qu’os d’entre el Navia y el Eo queren chamarye A Sapagueiría. Y hasta salen us reintegracionistas que defenden el nome en portugués, A Salamandrinha. El relato, del ano 2005, é úa parábola irónica sobre as amarregas mediáticas qu’houbera a miudo entre Asturias y Galicia por causa del debate lingüístico, pro se lo trouxen aquí é porque é mui al xeito pra reparar na variación xeográfica qu’hai nas denominacióis populares de Salamandra salamandra. Efectivamente, os nomes máis estendidos en cada zona son estos tres que nos presenta Milio R. Cueto: en Galicia, píntega; nel estremo occidental asturiano, sapagueira; y nel resto d’Asturias, sacavera.

A denominación de sapagueira piya cuase todo el territorio unde se fala galego-asturiano. É a forma que recoyen os vocabularios d’Acevedo y Fernández, Mántaras, A Roda, El Franco, A Veiga, Bual, Eilao, Ponticella, y Castaedo y Monón. Tamén Lorenzo Rodríguez-Castellano la recoye en Berducedo (Ayande). Eu xuntéi datos orales de Serantes (Tapia), As Figueiras, El Valín y Vilarín (Castripol), Vilela (San Tiso d’Abres), A Ovellariza y Penacova (Vilanova), Santalla, Penafonte (Grandas), Carbueiro, Mourentán y Santolín (Ibias), Sanzo (Pezós), Cachafol (Eilao), Andés (Navia), Vivedro (Cuaña) y Valdepares (El Franco). En Tormaleo (Ibias), nel esquino máis suroriental del noso occidente, dicen sacaveira, en continuidá cua denominación que ye dan na Estierna, territorio vecín, tamén ibiano, pro de fala asturiana. Seguindo contra el leste nesta lingua, en Cangas recóyese tanto sacavera como sapaguera. Nel norte del Navia-Eo, a transición é diferente nas terras vecías de fala asturiana: nos vocabularios de Tox y de Santa Marina y Vigu, recóyese sapaguiera, con ese sufixo feminino tan característico da fala d’esas parroquias naviegas de Vil.lapedre y Veiga, mentres qu’en Valdés y Tinéu a denominación popular é sapaguera. Según a bibliografía, hai qu’avanzar máis contra el leste, hasta Pravia ou Salas, pr’atopar datos de sacavera, qu’é a forma máis estendida pol resto d’Asturias y hasta pol norte de Lión, unde tamén ye chaman sacaruela, vaquiruela ou vaquigüela. Máis al sur, en zonas de fala asturlionesa como Aliste ou Siabra (Zamora), úsanse denominacióis como salamanquesa, salamanca ou salamántica.

Volvendo á literatura, d’esta volta en galego-asturiano, vén muito ben recordar un conto de Belén Rico Prieto, «El cuspe das sapagueiras», unde a escritora veigueña bebe da tradición popular del medo a estos bichos pra crear úa historia mui guapa que contradice esa crencia. É verdá qu’a xente del medio rural aprendéu a teryes noxo y respeto ás sapagueiras porque sempre se dixo qu’eran peligrosas, que mordían ou que nun se podían tocar porque tían úa baba que queimaba el peleyo ou fía bóchigas. Dalgúas afeccióis cutáneas como el coxiyo pensábase qu’eran por culpa d’entrar en contacto con bichos como a sapagueira. Mesmamente, el etnógrafo Alberto Álvarez Peña recoyéu en Fonteta (Ayande) a crencia de que pra curar a súa mordedura había que matala y queimala na lareira pra despóis refregar a mancadura cua cinza. Toda esa peligrosidá é falsa: son bichos inofensivos. É verdá que pra defenderse d’outros animales bota úa sustancia tóxica polos poros del corpo y pode cuspir, pro namáis provoca enritación se despóis de tocala esos didos van a os oyos ou a boca. Y tampouco nun morden, que nun tein nin dentes nin veleno na boca. Outra cousa é qu’os sous oyos saltóis y a súa coloración tan chamadeira, marela y moura, relumando entre el herba moyada, poda meter tarrexido a daquén.

Sapagueira con un tono máis escuro de marelo, nel mesmo sito.

Nun ta de máis recordar qu’a sapagueira é un anfibio, non un reptil, a pesar da súa traza aparecida a úa largatixa. É un bicho d’avezos máis ben nocturnos, anque tamén se pode ver de día, en ambientes húmedos, como despóis de chover: na ciudá sal pras aceras que tán al pé de zonas de terra. Hai dúas especies en Asturias, a común (Salamandra salamandra) y a del rabo largo (Chioglossa lusitanica), qu’é pequenía, con outra coloración menos chamadeira; trátase d’úa especie muito máis escasa qu’é un endemismo nel noroeste da península ibérica.

Según García Arias, a parte final da palabra sacavera vén del latín varius ‘pinto, de muitos colores’. Podía buscarse nel verbo sacar a esplicación á primeira parte del nome, pro iba ser ben rara a combinación verbo + adxetivo pra formar a denominación del noso anfibio. Por eso el estudioso tebergano pensa que sacavera é en realidá un derivao posterior (por cruce con sacar y saco) de sapaguera, que sería úa evolución d’un orixinal *sapavera ‘sapa pinta’.

As denominacióis galegas son variadas, ademáis de píntega. Tamén na parte máis oriental de Lugo ta constatada a forma sapagueira, igual que pasa con sacaveira, que se recoye en sitos tan achegaos á nosa zona como Mondañedo ou A Ribeira de Piquín. Outros nomes usaos en Galicia son becha, bicha, pinchorra, sacarrancha, saramaganta, salamántiga ou salamanca. En Portugal, ademáis de salamandra, usan variantes como salamântega, saramântiga, saramela ou saramaganta.

En conto al casteyano, a forma estándar de salamandra nun nos pode esconder qu’hai outras denominacióis populares como tiro, común en Andalucía. Como xa se ten apuntao, en casteyano temos a complicación de qu’ás veces consideran variantes dialectales palabras de territorios de Lión, Zamora ou Estremadura qu’en realidá pertenecen á zona del asturlionés ou del galego-portugués. Por eso costa caro saber se dalgúas denominacióis que se citan como variantes casteyanas son de territorios claramente casteyanos dende el punto de vista lingüístico. Con esta salvedá, atopamos formas pra chamar al noso anfibio como vaquiruela, salamandresa, salamanquesa ou salamántiga, anque estas formas últimas cua reiz salaman– úsanse máis ben pra outros bichos como a largatixa d’augua (Triturus spp.) ou tamén pra Taurentola mauritánica, un reptil que nun lo hai en Asturias.

En dalgúas das denominacióis vistas ta claro el cruce col nome da ciudá de Salamanca. Coromines y Pascual esplican esa interferencia porque xa dende últimos da Edá Media había alí universidá y a xente pensaba qu’era sito d’actividades nigrománticas, unde s’enseñaba maxa. Como a sapagueira sempre fora un animal asociao al alquimia medieval, envolta nun feixe de supersticióis, esa confusión entre salamandra y Salamanca deuse fácil.

Cangrexo (Pachygrapsus marmoratus)

Cangrexo na praya de Penarronda (Castripol). Pode verse a feitura cuadrada del casco.

Se pasiades por cualquera porto de mar, condo a marea ta vazando, ides a ver nas escaleiras al pé del augua ou entre as pedras un feixe de cangrexíos que, se nos achegamos, han a marchar axina esconderse. Se mirades nas regandixas, alí tán elos, botando úa espumía pola boca y mirándonos cos sous oyos, ún a cada esquina da cara. Anque hai úas contas especies de cangrexos qu’avezan a recibir ese nome xenérico, escoyín esta denominación pra referíremonos a Pachygrapsus marmoratus, porque as outras especies, anque poden recibir a etiqueta xeneral de cangrexo, tamén tein en galego-asturiano outros xeitos de chamarye máis específicos dos que podemos botar mao pra diferencialas. El noso cangrexo estrémase ademáis por ser das patas anchas y estrapeladas, y por ter el casco cuase cuadrao y tirante a brando. A color pode variar, máis ben escura y amarronada, ás veces con pintías verdes.

El noso cangrexo páñase muito pra usalo como cebo pra pescar con vara, porque ser nun é comestible. Tamén se poden ver ás veces gaviotas comendo nelos na barba del augua. El Atlas léxico marinero de Asturias, d’Emilio Barriuso, é a fonte máis completa pra consultar a súa denominación nos portos marineiros del estremo occidental. Nas Figueiras recoyéu cangrexo mulieiro ou cangrexo del molín; en Castripol, pixacán ou muxacán; en Tapia y Ortigueira, cangrexo; y nel Porto, cangrexa. Evidentemente, en cada porto cada especie de cangrexo recibe un nome diferente pra poderen estremalas d’outras aparecidas, normalmente de Carcinus maenas. Por exemplo, condo nel Porto ye chaman cangrexa, é porque a denominación en masculino xa la tein reservada pra esa especie. Pasa igual nas Figueiras, anque neste caso el sistema nun é cambiar el sufixo, senón poñerye un adxacente: molieiro ou del molín. Nun sei cuál é a razón da denominación figueirola, agá que sía que se pescaba muito nas Acías, unde hai un molín de marea ben chamadeiro nun entrante da Ría del Eo conocido como El Mar Pequeno. Se miramos pral outro lao da Ría, en Ribadeo, frente por frente das Figueiras, tamén alí hai un molín de marea. Pois ben, nun sei se é casualidá ou esto confirma a hipótesis, pro a Pachygrapsus marmoratus chámanye cangrexo do muín (cua perda del -l- intervocálico propia del galego, pro col acabo en -ín típico del asturlionés).

El atlas de Barriuso nun recoye outro nome que me deron nas Figueiras, matahomes. Relacionábanlo alí con que nun é comestible, pro Ríos Panisse, a estudiosa que recoyéu a zoonimia marítima de toda a costa galega y que tamén apuntóu este nome en Ribadeo, pensa qu’é úa denominación humorística polo gafo qu’é el bicho. Y é verdá que condo lo ques coyer axina che bota a capadoira, uña ou zanca (qu’asina chaman ás pinzas dos crustáceos en galego-asturiano), tentando de pelizcarte. El nome de matahomes tamén pode ter que ver con outro tipo de denominacióis que ye dan en galego, como ardecasas ou queimacasas, qu’a estudiosa relaciona col xeito que ten el bicho de fuxir axina a esconderse, como se fora un criminal qu’escapa despóis de fer das súas.

Ríos Panisse recoye en galego a variante de queimacás, que supón un cruce posterior col plural del can, porque súa aparecido. Y tamén canexa, que pode ser un despectivo de can favorecido pol asomeñanza con cangrexa. Así y todo, é chamadeiro el aparición d’ese animal nas denominacióis galegas, como pasa nel nome de muxacán ou pixacán que ta constatao en Castripol.

Como se víu, el nome de cangrexo en galego-asturiano úsase pra outros crustáceos aparecidos, pro os máis dos vocabularios nun entran en matices y definen a palabra como ‘cangrejo’, sin máis. É el caso dos del Franco, A Veiga (Xoán Babarro recoye neste conceyo a variante cangarexo) y A Roda. Eu nel de Mántaras identifiquéilo como Pachygrapsus marmoratus, porque a outra especie tamén ben conocida, pro comestible, Carcinus maenas, chámanye zampeña. É a mesma diferenciación qu’hai en Ortigueira (Cuaña) y que me deron en Serantes (Tapia) y Andés (Navia).

El mesmo cangrexo por delantre. Pódese ver a colocación característica dos oyos nesta especie nas esquinas del casco.

En asturiano el término cangrexu ou cangarexu déixase pra Carcinus maenas. Prá nosa especie quérense miyor denominacióis variadas dependendo dos puntos da costa: chancle, costarañu, sapa (denominación típica de Xixón), sapu, mulata ou cámbaru, y hasta en Avilés ye chaman tamén cabo de mar, pola traza que ten d’andar de patrulla velando pola veira. Aparte, hai portos unde usan el nome de pealla, denominación que tamén ye dan al andarica. El nome de cámbaro debéu usarse noutro tempo nel estremo occidental asturiano, como deixa ver el ribeiro de Llóngara (El Franco) que se chama Cambaredo ou el barrio d’Ortigueira conocido como El Cambaral. Todos son abondativos d’esa especie: viría a significar ‘sito unde se dá muito el cámbaro’.

Al nun ter interés comercial, a denominación estándar en casteyano varía. Aparte dos muitos nomes que recibe en cada porto de mar, vén usándose como etiqueta xeneral a de cangrejo corredor ou zapatero. En galego queren miyor formas a partir de cangrexo ou carangexo máis un adxacente: cangrexo de terra, do demo, do muín, de san Antón, gafe… Y, como resultao, ás veces queda solo el adxetivo: demo, gafe. Tamén recibe outras denominacióis: galo, baieta, cholito, ferreiro, labia… Xa se falóu de nomes como ardecasas, matahomes ou queimacasas, pro hai outras variantes galegas como casarde ou queimaconas.

Coromines y Pascual supóin qu’a palabra casteyana cangrejo é un diminutivo d’úa forma romance cangro, que viría del latín cancer, cancri ‘cangrexo’, ‘tumor canceríxeno’. Pra estremallo del mal y referirse al crustáceo, trunfaría a forma sufixada. Todos os estudiosos consideran que palabras das linguas vecías como cangrexu, cangrexo, caranguexo y el portugués caranguejo son adaptacióis fonéticas veyas da forma casteyana (dalgúas xa aparecen en escritos del siglo XIV). É que se non ese diminutivo tería que dar resultaos autóctonos del tipo *cangreyu, *cangreyo, *caranguello... A realidá é qu’el sufixo -exo, anque poda ser úa adaptación del casteyano, creóu abondos derivaos en galego-asturiano: amarrexo, cortexo, grandexo, lugarexo, portexo, soutexo, zagalexo

Palabras como el galicismo chancro ‘úlcera provocada pola sífilis’, el galego cancro ‘cáncer’ ou el asturiano cáncanu ‘cáncer’, ‘persona ou animal veyo’ tamén proceden del étimo cancer. Como se pode ver, a palabra cáncer pra referirse al mal é un cultismo coyido del latín.

Deixéi pral final outra acepción en galego-asturiano da palabra cangrexo que s’usa nos conceyos costeiros del occidente. Asina chamaban ás cuadriyas de falanxistas que nos últimos meses de 1936 se dedicaban de noite a buscar simpatizantes dos republicanos nas casas ou nas cárceles pr’asesinalos. Pinta qu’el nome vén d’un camión d’úa cetárea que tría un centolo pintao y qu’usaban un peteiro de falanxistas galegos pras súas andanzas pol oriente de Lugo y occidente d’Asturias, pro al cabo a xente chamóuye el cangrexo al coche siniestro que levaba xente anque os fascistas foran locales y non forasteiros. En Navia, sicasí, refírense a ese feito histórico como el centollo.

Perexil (Petroselinum crispus)

Perexil nun horto de Mántaras (Tapia) (15/7/2019).

¿Haberá dalgúa receta da nosa cocía tradicional que nun lleve perexil? É el herba que se bota a todo: al enayada dos chourizos, ás morciyas, a os rustridos, al pito, á carne, al cocido, á sopa, al pescao al forno… Por eso s’avezaba a ter úas chanteiras nel horto ou al pé da casa. «Cóyeme un mañuzo de perexil», dicíame mía bola. Y aló iba, dando volta pola casa, hasta delantre del ventanuxo que dá al Camín Veyo, unde sempre había perexil a esgaya.

É tan común el sou uso na cocía qu’é el único alimento que se regala nas tendas, anque nestos tempos xa se vexan mañuzos envoltos en plástico pra vendelos. Muita xente na ciudá tenlo en macetas: é bon de manter y búa parte del ano ta a disposición pra cortarye úas canías condo las precisamos y ter perexil sin qu’á pranta ye pase nada.

El perexil (Petroselinum crispus) é úa especie bienal, querse dicir, que precisa dous anos pra completar el ciclo: nel primeiro medra y nel segundo bota a flor y el fruto, qu’é el que s’usa pra semar. Nel horto nun se precisaba semalo porque al cayer a semente sempre salían al pé prantas novas. Así y todo, como diz el dito, «Se ques ter perexil todo el ano, sémalo en mayo».

A presencia del perexil en cualquera prebe que s’amañe é el qu’esplica a espresión española de ser perejil en todas las salsas y de seguro que ta detrás de qu’en portugués a denominación usada actualmente pra referirse á pranta y al condimento sía a de salsa.

En galego-asturiano el única forma que conozo pra chamarye é perexil, pronunciao cuas vocales átonas máis ou menos zarradas (perexil, perixil ou pirixil). Os vocabularios da Veiga, Mántaras, A Roda, El Franco, Bual, Castaedo y Monón, y Ponticella recoyen perexil. El da Veiga apunta tamén a pronunciación de pirixil, mentres qu’a variante zarrada que dá el de Bual é perixil. Por criterios normativos habería qu’escribir perexil, forma que constatéi nos Niseiros, Montavaro y Vilarín (Castripol); El Chao das Trabas, Godella, Villar y Llobredo (El Franco); Rozadas (Bual), Sanzo (Pezós) y Villouril (Navia).

Chanteira de perexil xa botando flor. Mántaras (Tapia) (15/7/2019).

Del sustantivo perexil nacéu el verbo emperexilarse ‘aciquilarse, amañarse muito’ y el adxetivo correspondente emperexilao, -ada, ademáis de perexileiro, -a ‘amigo d’emperexilarse’. Tamén hai en galego-asturiano a espresión ser un perexil, que s’aplica á persona froxa y enfermiza. Aparte, ta el verbo esperexilarse ‘esfarelarse, esplicarse con muitos aspaventos’.

Seguindo a esplicación que dá Coromines pral casteyano perejil, a palabra viría de *petrisillu, a partir d’outra forma anterior *petrisilnu procedente de *petrosilenon. Son todo formas hipotéticas del latín derivadas por metátesis de petroselinon (que vén del grego petrosélinon ‘tipo de perexil’). D’ese étimo vein as denominacióis que se dan en muitas llinguas d’Europa: dende el francés persil hasta el ingles parsley, pasando pol italiano prezzemolo ou el alemán petersilie. En portugués, anque hoi dicen salsa, tamén se dixo perrexil, anque na actualidá úsase a palabra pra chamar outra pranta aparecida, Crithmum maritimum, y hasta col significao figurao de ‘aperitivo’.

En asturiano, ademáis de perexil, dáse esa forma perrexil, aparte d’outras variantes fónicas: pirixil, perxil, prixil. Y hasta se rexistra a forma perrexu. En galego as denominacióis máis habituales son pirixel, prixel y perexil.

Forniga (Formicidae)

As fornigas entran por undequera y tán búas de ver nas casas. Mántaras (Tapia).

¡Conto temos mirao de nenos pras fornigas! Víamos os furaos dos fornigueiros testos d’elas y as fileiras indo y vindo, acarrexando comida prá casa. Condo nel brao s’enchía todo de fornigas d’ala, axina había dalgún veyo que dicía: «Eso é que vai chover». Y tían razón, porque despóis aprendémos que son fornigas que, nesas condicióis de calor y humedanza, salen del fornigueiro pra realizar a cópula.

Como pasa con muitos outros insectos, de fornigas hai miles y miles d’especies, así que xuntamos a identificación del nome popular en galego-asturiano na familia que las coye a todas: Formicidae. Reparando na estructura del corpo, el que las define é que ten tres partes, cua cabeza y dous segmentos abdominales separaos por úa cintura estretísima, y as antenas fendo un coldo. Hai ben aspectos chamadeiros das fornigas, como a súa vida en colonias, os fornigueiros, palabra que creóu outra acepción metafórica pra ‘montón de xente movéndose’. Tamén chama el atención a especialización de laborías qu’hai nelas entre reinas y obreiras ou soldaos. Aparte, é ben interesante el sou xeito de comunicación con feromonas, úas sustancias químicas que botan y que mandan mensaxes d’alarma, de rastro, sexuales… Por poñer un caso, condo atopan comida, marcan el camín con feromonas y d’ei a imaxe das fornigas acarreiradas en fileiras sin perder el rumbo.

A denominación en galego-asturiano máis común pral insecto é forniga, con –n-, como se recoye nos vocabularios d’Acevedo y Fernández, A Veiga, Bual, Mántaras, A Roda, El Franco, Ponticella, y Castaedo y Monón, anque os tres primeiros tamén dan a variante formiga. Na obra Literatura de tradición oral de Presno (Castropol), de María del Carmen García, aparece forniga, y tamén Manuel Calvín Corredoira, el poeta de Pardiñas (Taramunde), usa nas súas composicióis esa forma con -n-. Aparte, eu recoyín datos da palabra forniga de Mourentán y Fandovila (Ibias), Grandas y Castro (Grandas), A Ovellariza y Bustapena (Vilanova d’Ozcos), Sanzo (Pezós), Eilao, Navedo y Cachafol (Eilao), As Figueiras, El Valín y Vilarín (Castripol), Serantes (Tapia), Vivedro y Ortigueira (Cuaña), Rozadas (Bual) y Villouril, Andés y El Monte (Navia). En Vilela de Baixo (San Tiso d’Abres) dixéronme formiga.

Nun recoyen os vocabularios de galego-asturiano muitos detalles sobre clases de fornigas. Namáis os vocabularios de Ponticella (Villayón) y de Castaedo y Monón (Ayande), pra chamar ás razas pequenas y arroxadas que tein úa picadura mui doliosa, dan el nome de forniga rubia, que tamén me dixeron en Grandas, Vilarín (Castripol), Eilao y Cachafol (Eilao), y Sanzo (Pezós), anque nel Monte (Navia) dixéronme forniga roxa, denominación que me deron en Fandovila (Ibias) alternando col outra. Pra os exemplares sexuaos, que tein alas, os datos qu’apuntéi son forniga d’ala, en Vilarín y en Navedo y Cachafol (Eilao), y forniga d’alas, nel Monte (Navia), Ortigueira (Cuaña), Grandas y Sanzo (Pezós). Trátase de fornigas reina y fornigas macho que salen pra emparexarse. Anque elos morren a os poucos días, as reinas guardan el esperma, que van usar muitos anos pra ir fecundando os ovos que pon. Se son quén a amañar úa colonia, han a ter al fornigueiro trabayando pra cuidalas y manter as larvas.

Fornigueiro al pé d’un árbol. Uvieo.

Forniga é resultao característico del galego-asturiano porque se miramos pra galego y asturiano a forma común nestas linguas é formiga. A solución con -n- entra pol leste de Lugo, que ta constatada en Burón, Suarna y na Ribeira de Piquín, y tamén chega al asturiano máis occidental, como se comproba nel vocabulario de Tox y nel de Vigu y Santa Marina (Navia), y nun conxuro recoyido en Monesteriu’l Coutu (Cangas) que s’ha a ver despóis. Aparte, como dato islao, nel outra punta d’Asturias, en Cabrales, ta documentada a forma h.orniga.

A evolución nas demáis linguas romances a partir del latín formica é mayoritariamente con –m-: hormiga, formiga, fourmi, formiche, furmicla, furmica, frommiga… Sicasí, hai dalgúas escepcióis como el aragonés forniga, fornica (tamén formiga), el occitano forniga y el rumano furnică.

Cua orixe nesa mesma palabra naceron outras. Condo por úa postura ou un golpe notamos qu’úa parte del corpo pica como se nos anduveran por ela un montón de fornigas, dicimos que se nos durmíu, pro tamén podemos dicir que temos fornigas, que se nos afornigóu, esfornigóu, aforniguexóu, forniguexóu ou esforniguexóu. Pódese sentir «Aforniguexóuseme un brazo», «Afornigóume un pé», «¡Case m’esforniguexa a mao!», «Forniguéxame esta perna»… Tamén tán recoyidas en galego-asturiano formas con –m-: aformigar, formiguexar y esformiguexar.

Acórdome de qu’os veyos dicían qu’esa sensación quitábase moyando un dido con cuspio y fendo cruces con él na perna ou nel brazo durmido. É úa tradición conocida na península ibérica y hai conxuros pra ir recitando da que se fain as cruces. González Riaño y Castro Menéndez publicaron un artículo en 1984 con tradicióis recoyidas en Ponticella (Villayón) y citan este: «Adormecéume este pé detrás de casa Tomé cargao de cepetillíos pa queimar os meus vecíos que son poucos y mui ruíos. Fornigas al río, you polla ponte y tu por el río». En sitos achegaos á zona del Navia-Eo tamén hai constataos outros, como este al que me referín máis atrás y que recopilaron Xosé Ambás y Ramsés Ilesies en Monesteriu’l Coutu (Cangas): «Fornigas al ríu, you pola ponte, ya vós pol ríu». Ou este outro publicao por Aníbal Otero nel vocabulario da Ribeira de Piquín (Lugo): «Forniga, vaite ó río, que o meu pé xa dormíu».

Forniga arrubiada. Brañanoceo (Mieres).

Ben sei que como comparanza cua traza das fornigas ou quizabes cuas pupas brancas que se ven apeteiradas nos fornigueiros, amañóuse en galego-asturiano outro sustantivo, neste caso col sufixo masculino: fornigo. Úsase pra referirse a tres ou cuatro realidades relacionadas semánticamente entre elas, anque ta ruin de saber cuál foi a primeira da que despóis se foi desprazando el significao. Chámase fornigos al calostro, el primeiro leite da vaca despóis de parir, y tamén ás papas de meiz ou cereixolos feitos con ese leite, pro en Castaedo y Monón os fornigos son cachos de pan rebozaos en ovo y fritidos. Pode que pola traza farinenta que presentan os cascos dos burros afectaos por bacterias ou fungos é polo que chaman fornigo a esa malura y seguramente d’ei acabóu aplicándose pra chamar a outra malura mui dolorosa nos didos das maos ou dos pés, arrentes del uña. Con estas acepcióis ou aparecidas tamén s’usan noutras linguas vecías formas como hormiguillo hormigos, formigos, etc. Pode pasar que se recoyan derivaos con -n- referidos a estos significaos secundarios, pro con -m- pra chamar al insecto: por exemplo, constátase fornigo ‘pan fritido con ovo y farina’ nel norte da Coruña, pro al bicho alí chámanye formiga. Este dato pódese interpretar como señal de qu’os resultaos con -n- tuveron máis estensión xeográfica noutros tempos ou, al rovés, qu’a denominación derivada chegóu a esa zona con -n- sin qu’os falantes la relacionaran cua denominación local pral insecto.

Nabo bravo (Sinapis arvensis)

Un campo chen de nabos bravos en Mántaras (Tapia) (30/4/2016).

Hai úa poesía escrita en 1907 pol poeta tapiego Carlos Pérez Méndez titulada «A noite tradicional». Publiquéila nel 2003 na revista Entrambasauguas, qu’eu coordinaba daquela. Foi na sección El Houcha, unde iba rescatando literatura veya en galego-asturiano. A poesía cunta as tradicióis relacionadas cua noite de San Xuan y núa das estrofas, al falar del avezo de poñeryes ás mozas coronas de flores, diz: «Y non todas che ye enchen ben os oyos: / pois si son veyas, feas ou tarameixas, / os ramos que yes pon son de marfoyos, / restras d’ayo, carozos ou areixas». A composición manexaba un vocabulario antigo y había máis d’úa palabra desconocida pra min, entre elas aquelos ramos d’areixas. Nun seguín pescudando nel asunto hasta qu’aquel mesmo ano Conchita Álvarez Lebredo publicóu a súa «Pequena contribución léxica al galego-asturiano», con términos y acepcióis inéditas de Tapia. Alí taban as mías areixas, que resultaron ser el qu’en Mántaras sentira chamar nabos bravos (Sinapis arvensis). El vocabulario popular ten esas cousas: pode haber palabras qu’usan normalmente nun sito y que noutro, a poucos metros, desconocen. Pro, ás veces, se rascas, acabas atopando xente que las conoce: despóis de saber da palabra areixa, constatéila en Mántaras, nel Viso y en Casarego, lugares todos nos alredores de Tapia.

Trátase d’úa pranta ben conocida y exemplo claro d’especie ruderal, querse dicir, que sal ventureira en sitos mui alteriaos pol acción del ser humano. En cualquera terra de vaco ou en cualquera solar sin cuidar, alí aparece na primavera, erguendo hasta alredor d’un metro, botando muita rama y enchéndolo todo de marelo cuas súas florías. As foyas son lanceoladas y dentadas, pro hai muita variación de formas. De Sinapis arvensis sacábanse aplicacióis melecieiras, sobre todo pra fer cataplasmas, d’ei qu’a estos romedios yes chamen tamén sinapismos ou, por etimoloxía popular, sanapismos. A pesar d’esas propiedades búas, un contacto largo da pranta col peleyo pode provocar qu’este s’enrite.

Detalle da flor del nabo bravo. Mántaras (Tapia) (30/4/2016).

Úa raza mui achegada, Sinapis alba, é el que chaman en casteyano mostaza blanca, que cua súa semente, y tamén cua d’outras especies aparecidas como Brassica nigra (mostaza negra en casteyano), amáñase un prebe ben conocido pra botar ás hamburguesas.

Nun se m’ocurre d’únde poda vir a palabra areixa. Nos diccionarios galegos recóyese esa forma como úa variante de careixa ‘saltón, viermo da carne’. En galego-asturiano tamén se constatóu, ademáis da variante cadeixa que recoye Acevedo. Pro, se é qu’hai dalgúa relación entre a denominación igual del saltón y da pranta, nun atopo úa esplicación clara pra ese desprazamento de significao, agá que pensemos qu’a idea dos viermíos buligando na carne poda relacionarse cua sensación de picor ou enritamento que poda producir el contacto seguido das foyas col peleyo.

El nome estándar en casteyano pral nabo bravo é el de mostaza de campo ou mostaza silvestre. Tamén é verdá qu’hai muitos cruces de denominacióis porque hai un feixe de razas da familia Brassicaceae mui aparecidas, todas d’úa traza asomeñada y todas con florías marelas. Se os botánicos andan de cabeza pra identificar correctamente úas especies d’outras, normalmente gracias ás diferencias nos frutos maduros, é normal qu’a xente chame a todo ún ou acabe confundíndolas (se é que tían un nome popular distinto). Esa asomeñanza foi precisamente a que deu pé a que nacera el término de nabos bravos, porque a os oyos da xente serían como úa raza ventureira d’outra pranta, el nabo (Brassica rapa var. rapa), que se labraba pral gao y del que s’aprovetaban as foyas pra fer el caldo de rabas ou rabizas y, condo florecía, dos cimóis. Un mecanismo aparecido de denominación dáse nel nome de pesegueiro bravo (Polygonum persicaria) en contraposición al pesegueiro (Prunus persica), el árbol frutal.

Quizabes por pintar úa descripción sin máis y non un fitónimo feito y dereto, nabo bravo nun ta recoyido nos vocabularios dialectales de galego-asturiano (¡nin nel meu de Mántaras!). Pro podo dar fe de qu’así ye chaman en Vilela de Baixo (San Tiso d’Abres), Vilarín y As Campas (Castripol), Mántaras y A Roda (Tapia), Valdepares (El Franco), Vivedro (Cuaña), Andés (Navia) y Grandas.

Úa chanteira de Raphanus raphanistrum, conocido en galego como xaramago y qu’é asomeñao pra os oyos non avezaos al nabo bravo. Mántaras (Tapia) (30/4/2016).

Einda queda outra familia de denominacióis en xogo. Nel vocabulario d’Acevedo y Fernández de 1932 el segundo dos autores recoye a palabra xaramago, que define como ‘jaramago’. El vocabulario del Franco de José García, de 1983 y qu’ás veces vese que sigue demasiao al de Fernández, tamén lo define asina. É pouca axuda, porque en casteyano chámanye jaramago a úas contas prantas, as máis d’elas da familia Brassicaceae. Se botamos un oyo al galego, xaramago recóyelo el estudioso del s. XVIII Martín Sarmiento, que lo identifica como el nome popular del xénero Erysimum. Pola súa parte, os vocabularios especializaos de botánica en galego identifícanlo con dúas especies, Raphanus raphanistrum y Sisymbrium officinale, con variantes como saramago, zaramago y samargo. As tres prantas en xogo tein un aire aparecido y son todas da familia Brassicaceae, el qu’esplica esa polivalencia del nome. Tamén en portugués aveza a usarse saramago como a denominación popular de Raphanus raphanistrum.

Pois ben, en Serantes (Tapia), déronme el dato de qu’el que chaman nel vecín Casarego areixa alí é samárago. Evidentemente, a denominación é úa variante de xaramago, con úa despalatalización da consonante inicial a s-, úa metátesis ente -r- y -m- y un cambeo del acento, quizabes influido por úa esdrúxula como sámago ‘parte branda del tronco, debaxo da paraza’. Anque non necesariamente neste orde nin tan secuenciao, claro, a evolución puido ser esta: xaramago > saramago > samarago > samárago.

Como sempre, falta máis trabayo de campo con datos, anque a cada volta ta máis ruía de recopilar toda a riqueza del noso vocabulario. Os términos máis tradicionales da nosa lingua tán perdéndose ás carreiras, como esa areixa da que falaba el noso poeta.

Aveyaneira (Corylus avellana)

Exemplar d’aveyaneira nel medio d’un prao en Rebolón (La Ribera). 26/5/2015.

A imaxe das aveyaneiras vendendo nas festas xa namáis queda nel recordo dos máis veyos y en dalgúa descripción literaria del pasao. Pro houbo un tempo en que rañar núas aveyanas turradas mentres se miraba prá música ou se daba úa volta pol prao da festa formaba parte das actividades típicas d’ese día. Y tamén levaryes a os que nun foran un paquetín d’elas, os perdóis. Del aveyaneira (Corylus avellana), el árbol que dá el fruto, non das muyeres que lo vendían, é del que vou falar agora.

Pra os que somos da marina, unde pouco monte autóctono queda, trátase d’un árbol escaso. En toda a contornada de Mántaras (Tapia), namáis atopéi us exemplares al pé dos Llagos de Silva. Nun se ven esas prantacióis nas veiras dos praos que se poden encontrar por muitos sitos d’Asturias. Quizabes por eso as publicacióis sobre galego-asturiano nun recoyen muito vocabulario relacionao cua especie y as súas razas. Si se constata el nome que se ye dá al acción d’ir coyer as aveyanas, que comparte cua da recoyida das castañas: ir al soutexo. Namáis el libro Castaedo y Monón en poucas palabras, de Marcelino Lozano, núa zona unde si é máis abondante, recoye as denominacióis en galego-asturiano pral envoltura vexetal tan característica que tein os peteiríos d’aveyanas: caceyo ou concho (anque neste segundo caso xa é palabra máis común como sinónimo de casca). É el garrapiellu, garapiellu, carrapiellu ou carapiellu asturiano, palabra que ten en galego-asturiano el equivalente garapelo ou garapello, pro con outro significao: ‘feixe pequeno d’herba, trigo, lin’, ben sei que núa ampliación semántica a partir da idea de xuntoiro das aveyanas nel caceyo.

El que si son ben conocidas son as aplicacióis da súa madera. As varas del aveyaneira son ben al xeito pra fer goxos porque dobran ben y son resistentes. Y tamén pras aguiyadas, que salen ben deretías.

Dentro dos caceyos van amañándose as aveyanas, einda verdes. Sontolaya (Morcín) (26/6/2015).

Á especie en asturiano chámanye ablanar ou ablanal, y tamén ablaneru (ablaneiru na parte máis occidental); en galego, as formas máis xenerales son abeleira ou abraira; en portugués, aveleira, avelaneira ou avelãzeira; en casteyano, avellano. Chaman el atención as diferencias ortográficas na reiz da palabra entre úas linguas y outras. ¿Cómo escribilo en galego-asturiano, con -v- ou con -b-? Nun se trata d’un problema de pronunciación, que xa se sabe qu’as dúas letras se pronuncían igual, senón de decisióis na ortografía. El galego, que nesta cuestión ten úa normativa etimoloxicista, escríbelo con -b-. Sicasí, el portugués, como se ve, failo con –v-. Ta claro que foi el peso da tradición escrita casteyana el que levóu a que todas as fontes de vocabulario dialectal de galego-asturiano escriban a palabra con -v-.

El étimo d’aveyaneira ta nel nome del fruto del árbol en latín: abellana nux ‘noz d’Abella’. Avella, na provincia italiana d’Avellino, é el nome actual del qu’en tempos del imperio romano era Abella, úa ciudá famosa daquela polas muitas aveyaneiras qu’había nas súas terras. D’ese abellana, máis el sufixo latín –aria que tantas denominacióis de prantas dá en galego-asturiano (abruñeira, bidureira, ameixeira, espieira, figueira, folgueira…), vén el noso aveyaneira.

El nome d’aveyana en galego-asturiano ten que ser úa forma relativamente moderna. Se miramos prá evolución á forma galega, abelá, atopamos úa simplificación del -ll- dobre y a perda del -n- del étimo latín abellana. A evolución en asturiano foi distinta: a simplificación del –ll– dobre latín (que se pronunciaba máis ou menos como a-bel-la-na) veu despóis d’úa perda temprana da vocal pretónica, el que quitóu de que palatalizara: abellana > ab’lana. Eso foi el que pasóu en galego-asturiano, unde nun tempo a palabra pra chamar al fruto tuvo que ser *abrá,  irmá del asturiano ablana, anque nel noso caso con perda del -n- intervocálico y paso de -bl- a -br-. A partir d’esa reiz, amecéndoye sufixos como –edo ou –eira, creáronse abondativos dos que son recordo hoi dalgús topónimos como el cuañés Abredo (< abraedo < abranedo), el tapiego Abreiras ou el taramundés Abraído (Taramunde). Tamén tán os lugares d’Abraira (A Veiga) y El Vilar da Abraira (Santalla d’Ozcos), neste caso cua evolución posterior de –eira > –aira.

É típico que se prante as aveyaneiras nos valaos al pé del camín. Penanes (Morcín) (30/5/2015).

Un topónimo menor como El Abredeira, un monte agora amansao cerca dos Llagos de Silva en Salave (Tapia), leva el sufixo –eira amecido a outro, –edo; hasta ye deu tempo a sufrir otros cambeos por etimoloxía popular y acabóu sendo pra dalgús A Llabradeira (< El Abradeira < El Abredeira). Outro topónimo, tamén menor, d’un prao en Pezós que se chama Abreiral, fai pensar en que tamén a palabra abreira s’usóu antano pra chamar al árbol; amecéndoye despóis el sufixo –al significaría ‘sito chen d’abreiras ou aveyaneiras’. En todos estos exemplos, as fusióis vocálicas cua tónica (ae > e), posteriores á perda del -n-, son un señal del antigüidá del resultao.

Hai outros topónimos nas zonas máis orientales achegadas al asturiano que pintan amostrar resultaos máis modernos: perdéuse el -n-, pro nun se deu esa fusión vocálica posterior. Nel caso del lugar da parroquia d’Arbón (Villayón) conocido como El Abreidal, volvemos atopar úa sufixación dobre, neste caso con –edo y –al. Quizabes é el resultao da perda del -n- a partir d’úa forma Abranedal (y non de *Abredal, xa con fusión vocálica). D’ei a evolución del diptongo átono: Abraedal > Abraidal > Abreidal. Nel topónimo Os Abraeiros, us praos en Bustalfoyao (Villayón), vese un exemplo de perda del -n- unde nun deu tempo a qu’ese hiato –ae– se fusionara na vocal tónica (*Abreiros). Outro topónimo d’Argoleyas (Villayón), A Fonte el Abrao, amóstranos un resultao sin sufixo. Tamos nun conceyo de transición col asturiano occidental unde se pode barruntar que dalgúas das isoglosas ou fronteiras lingüísticas, neste caso a perda del -n- intervocálico, movéronse nun hai tanto piyando zonas unde antano si se mantía.

En resume, muitos d’estos topónimos quedaron como testigos de periodos anteriores da evolución lingüística que nun deixaron nel vocabulario d’uso habitual en galego-asturiano a esperable forma *abrá pra chamar al árbol, agá un caso del que s’ha a falar máis alantre: ablaira, recoyido na Garda (Taramunde). Y é que dende os primeiros vocabularios na nosa lingua, que son das primeiras décadas del siglo pasao, os datos amostran resultaos que van por outra vía evolutiva.

As foyas del aveyaneira son búas de reconocer: grandes, arredondiadas, cuas veiras aserradas y acabadas nun piquín. Güeñu (La Ribera) (26/5/2015).

Efectivamente, Acevedo y Fernández recoyen nel sou vocabulario as formas aveyao y aviyao pral referirse al árbol y aviyaa pral fruto. Nos tres casos dáse a perda del -n- intervocálico, pro debían ser xa arcaísmos daquela, porque nin os estudios posteriores nin os datos actuales conocidos recoyen resultaos d’esta clas: todos rexistran formas con -n-, del tipo aveyaneira y aveyana. Na zona norte y oriente del Navia-Eo, unde a evolución dos grupos llatinos lj, c’l, g’l, t’l deu –y– (muyer, abeya, reya, veyo), dizse con –y-. El vocabulario da Veiga recoye aveyaneira y aveyana y el da Roda (Tapia), aveyaneiro, aveyaneira, aveyano y aveyana. Tamén me dixeron aveyaneira nel Valín (Castripol), Zreixido (A Veiga), Vivedro (Cuaña), Pezós y Corondeño (Ayande). É a mesma pronunciación que sentín en Castro (Grandas), anque el informante era yeísta núa zona teóricamente de resultaos en –ll-. Úa forma con zarramento da vocal átona déronma en San Xuyán (El Franco): aviyaneira. En Armal (Bual) recoyín aveyaneiro. Todas estas palabras apuntéilas al encuestar pral atlas del ETLEN, polo que se pode sumar el dato d’aveyaneira recoyido polos meus compañeiros n’outros puntos: Os Niseiros (Castripol) y San Salvador (Ayande); nel Pato (Eilao), aviyaneira.

Pra esplicar este resultao palatal -y-, García Arias propón un étimo hipotético con –llj– (*abelliana). É a mesma evolución que se dá en alliu > ayo. Esto deixaría esplicar os resultaos galegos con –ll– da parte máis oriental (avellaneira) non como casteyanismo sin máis, senón como úa vía evolutiva palatalizadora distinta da xeneral que simplificóu el -ll- dobre latín. A pesar del sufixo autóctono –eira, que manteña el -n- é un dato que fai pensar nun casteyanismo, máis condo convive ás veces con formas que reflexan úa evolución patrimonial: nas encuestas del ETLEN feitas en puntos del oriente de Lugo al pé da fronteira con Asturias, como Negueira, O Pando (A Fonsagrada), Murias do Camín (Navia de Suarna) ou Neipín (A Pontenova), recoyéuse abellaneira, pro, nestos dous últimos sitos, convivindo con ablaira ou abraira.

Evidentemente, na zona sur y nos estremos máis occidentales del Navia-Eo, unde el resultao patrimonial é –ll– (muller, abella, rella, vello), a palabra dizse con –ll-: avellaneira. Así lo recoye el vocabulario da Veiga nas parroquias d’Abres y Guiar y asina mo dixeron na Penacova (Vilanova d’Ozcos), O Chao (San Tiso d’Abres) y Mourentán (Ibias), lugar este unde tamén usan a forma masculina: avellaneiro. Nas encuestas del ETLEN recoyéuse avellaneira en Labiaróu (Samartín d’Ozcos), Teixeira (Santalla d’Ozcos) y en Vilamayor y Fandovila (Ibias). En Valdeferreiros (Ibias), avellano.

Nel inverno, cuas canas espidas, vese ben a feitura das aveyaneiras, con un feixe de xotas nel couz del árbol. Prantación al pé del camín en Penanes (Morcín) (19/12/2015).

El qu’interesa destacar é qu’a pronunciación con –y– nun é un caso del yeísmo actual que pronuncía igual –ll– y –y-. Non, son pronunciacióis escuitadas a falantes non yeístas, qu’estreman perfectamente os dous fonemas. Ben é verdá qu’ás veces, nesta mesma zona xeográfica, por influencia da forma casteyana, hai quen se corrixe y pronuncía a palabra con -ll-, dicindo avellaneira ou avellana. Eso esplica as formas recoyidas nos vocabularios de Mántaras (avellaneiro, avellano), El Franco (avellaneiro), Bual (avellaneira), Castaedo y Monón (avellaneira) y a que sentín en Poxos (Villayón): avillaneira. Tamén nas encuestas del ETLEN se recoyéu avellaneira en zonas de resultaos xenerales con –y-, como Navedo (Eilao) y San Salvador (Ayande), neste caso xunta a forma con –y-: aveyaneira.

Como se dixo, en galego as máis das denominacióis del árbol básanse na simplificación del –ll– dobre latín (abelao, abelán), sobre todo con sufixación en –eira, pral occidente, ou en –aira, pral oriente (abeleira, abeleiro, abelaira, abelairo); tamén en –eda (abeleda, abelenda). Pro, aparte, danse nomes unde, anque se simplificóu el –ll-, manténse el –n-: abelaneira, abelaneiro, abelanoira. Xa nel s. XIII el trovador galego Airas Nunes cantaba «Bailemos nós ja todas tres, ai amigas, so aquestas avelaneiras frolidas». Tampouco nun hai qu’esqueicer a forma portuguesa avelaneira al pé del resultao sin -n-: aveleira. Noutras denominacióis, como nel norte d’Ourense, mantéinse -ll- y -n-: abellanal, abellaneira. Ademáis, como xa s’apuntóu, na veira oriental de Galicia danse resultaos del tipo abraira, querse dicir, pártese da reiz *abrá y non d’abelá. El único dato d’esta clas que conocemos en Asturias, ablaira, como denominación viva pral árbol, é de Taramunde, recoyido nel punto d’encuestación del ETLEN da Garda.