Pega (Pica pica

IMG_1859 El Cristo

Pega nun prao del Cristo (Uvieo) (6/1/2021).

«Era úa pega que tía el nío nel pico d’un acebreiro. Y despós tía tres peguíos. Y despós vía a raposa todos os días, que ye tirase un peguín, y dicíaye que, se nun ye tiraba un peguín, que la comía a ella y a os peguíos. Y despós tirábaye ún. Y despós al outro día volvía. Díxoye a raposa:

—Tírame un peguín agora, se non cómote a ti y a os peguíos.

Y despós tirábaye outro. Y despós xa nun ye quedaba más qu’ún. Y foise chorando y encontróu un corvo y despós díxoye el corvo á pega:

—¿Pos por qué choras, cómo tas tan desconsolada?

Díxoye ella:

—É que vén a raposa todos os días que ye tire un peguín, que se non que tumba el acebreiro y que me come a min y a os peguíos.

Y despós díxoye el corvo:

—Pos condo volva a raposa dícesye que pra qu’el sou rabo tumbe el acebreiro que ten que llevallo al ferreiro.

Y despós veu al outro día a raposa y díxoye á pega:

—Tira un peguín agora, se non cómote a ti y a os peguíos.

Díceye a pega:

—Pra qu’el tou rabo corte el acebreiro teis que llevallo al ferreiro.

A raposa enroscóu el rabo así nel acebreiro y empezóu:

—Corta, rabo, corta. Corta, rabo, corta.

Y despós nun cortóu y acabóuse. Xa sabía qu’el ferreiro nun lo amañaba…».

Nun recoyera un conto con úa pega de protagonista hasta que me cuntaron éste en 1997 en Villarín, na parroquia franquía da Braña. Y mira qu’a pega (Pica pica) ten fama de páxaro listo, que se dedica a roubar cousas douradas, aniyos y alaxas, pro neste caso é el corvo el que ye dá úa solución al acoso da raposa.

A pega é un ave grandía, da feitura das da súa familia, os córvidos. Chama el atención polo pinta qu’é: el peto y el empezo y el final das alas son brancos, mentres qu’el pescozo, a cabeza y el pico, ademáis das patas y el rabo, son mouros; aparte, a color moura fai visos tirantes a azul nas alas y a verde nel rabo. A largura das plumas del rabo tamén ye dá nome á especie en dalgúas linguas.

As pegas son búas de ver cerca d’unde vive el ser humano, en praos y terras labradas. Tamén s’axeitaron muito ben á vida nas ciudades, sobre todo en parques y praos segaos unde poden andar picotiando buscando comida, que proban de todo, hasta carroña. Avezan a amañar bandos mui ruidosos cos sous grayidos. Anque nun tein un canto que preste ouguir, en cautividá poden chegar a aprender a arromendar a voz humana.

Vega

Pega pousada núa cana nel parque de Vega (Uvieo) (29/10/2020).

A coloración apintarada da pega deu pé a dous adxetivos: apegarao y pégaro. Se estas palabras primeiro deberon referirse al branco con pintas mouras y al rovés, por estensión tamén acabaron aplicándose ás cousas axabaradas, de muitas clases de color: úa pita pégara, un vestido apegarao… En Tapia cuntáronme que chamaban os pégaros a os vehículos militares con pintura de camuflaxe que pasaban dende Galicia camín d’Uvieo condo a guerra civil.

Hai un enredo infantil, úa especie de trabalinguas d’aguantar el alento, que recoyen Adelina Fernández y Susina Pérez nel sou libro Cousas de Boal. Trátase de ver quén chega máis lonxe na retafila dicindo esto sin respirar: «Úa pega apegarada puxo un ovo núa llarada; puxo ún, pegaróu; puxo dous, pegaróu; puxo tres, pegaróu; puxo cuatro, pegaróu; puxo cinco, pegaróu…». Xa Acevedo y Fernández rexistran nel sou vocabulario publicao en 1932 el dito «Úa pega pegarada puxo un ovo núa arada; puxo ún, apegaróu; puxo dous, apegaróu; puxo… y acabóu», con us puntos suspensivos y un final qu’entendo que resumen a retafila. Hai máis variantes. En Cartavio (Cuaña) dicíase: «Pega pegarada, pon el ovo na corrada [ou nel arada, ou na llarada]; puxo ún y apegaróu, etc.». En Mántaras tamén recordaban el dito, anque con úa pita de protagonista y non con úa pega, pro nun me souperon dicir a mecánica del xogo. Dicían: «A mía pita apegarada puxo un ovo na larada. Puxo ún y pegaróu. Puxo dous y pegaróu… ¿Quén chos quita y quén chos pon? A muyer de Pexigón».

Hai máis ditames en galego-asturiano relacionaos cua pega. Ún d’elos, Nun hai pega sin mancha negra, úsase pra dar a entender qu’hai qu’asumir as cousas como son, cuas súas tachas y imperfeccióis. Ten úa segunda parte pra remachar a idea: Se nun la tuvera, nun fora pega. Tamén hai úa comparanza col rabo d’esta ave pra referirse á xente xarola y de pouco xeito: Ter menos xuicio qu’a pega nel rabo. Outra tradición que conozo en Tapia é qu’el canto da pega al pé d’ún ou da casa d’ún anunciábache que ch’iba chegar carta ou visita de quen taba fóra. D’éi sal a espresión cantarye [a daquén] a pega pra referirse a quen recibíu úa nova búa ou tuvo un golpe de sorte: Mialma, a ese cantóuye a pega. Hai úa espresión mui chocante en asturiano pra negarse a qu’a ún lo tomen por fato: ¿Tu pienses que cayí d’un ñeru pega?

IMG_1797 Uvieo Olivares

El xeito d’andar da pega é mui chamadeiro, con úas pasuadas largas. Ésta taba con outras nun prao d’Olivares (Uvieo) (28/11/2020).

A forma pega, que vén da evolución fonética del xeito de chamar al ave en latín, pica, é a máis común en galego-asturiano. Asina lo recoyen os vocabularios de Mántaras, El Franco, Bual, Monón y Castaedo, Ponticella y A Veiga. Neste último conceyo tamén se recoye a denominación de marica, que vén del nome tradicional que se yes daba ás Marías: Marica. Eso de chamar con un nome de persona a dalgús animales nun é miga raro; por poñer un caso, tamén ye chaman marica á raposa. Precisamente d’un nome de muyer vén el nome máis común da pega en casteyano: urraca.

Outros datos de pega que teño apuntaos nas mías pezquizas son de Batribán y Penacova (Vilanova d’Ozcos), Zreixido (A Veiga), El Valín (Castripol), A Roda (Tapia), San Xuyán y el xa dito de Villarín (El Franco), Vivedro y el xa dito de Cartavio (Cuaña), El Monte (Navia), Armal y Rozadas (Bual), Pezós, Castro (Grandas), Corondeño (Ayande) y Santolín (Ibias).

En galego predomina tamén a denominación de pega, anque avezan a poñerye outros adxetivos identificadores pra nun confundila con outras especies da familia Corvidae. Ademáis de marica, nos vocabularios galegos figuran nomes como pega rabuda, pega veiga, pega carracheira, pega carrachenta, pega porca, pigarexa, rabuda, picacrega y rabolongo. A denominación estándar en portugués é pega-rabuda ou pega-rabilonga. En conto al asturiano, tamén ye chaman pega y marica, ademáis das variantes pegarata y pegaratu. Nas zonas de Lión de fala asturlionesa tán constatadas formas como pegaza, pigarcia, pegaraza ou rabipega. En casteyano, ademáis d’urraca, avezan a citarse os sinónimos pega, marica, picaza y picaraza. A forma pega, por exemplo, ta recoyida en sitos d’Estremadura y en Palencia, unde ademáis úsase el nome de pigaza. Aquí volvemos atoparnos col problema de muitas denominacióis que figuran na bibliografía como propias del casteyano pro que costa caro saber se nun serán empréstamos das linguas vecías. Por exemplo, ún dos nomes da nosa ave en aragonés é picaraza, anque tamén ye chaman garza, como en catalán, qu’é garsa.

Malvela (Glechoma hederacea)

Glechoma hederacea 2 Uvieo

Florías de malvela nun ribón del parque del Monte Altu d’Uvieo (13/4/2017).

Condo fixen as encuestas pral vocabulario de Mántaras (Tapia) aló por 1987, faláronme d’úa herba conocida como malvela que s’usaba antano como romedio pra os dolores menstruales, pras inritacióis y pra dar ás vacas que daban pouco leite. Como daquela nun la din identificao, asina la definín nel libro. Tampouco dicía muito más sobre esta palabra el vocabulario da Roda, del mesmo conceyo anque xa en zona dialectal de -ll-, que define malvella sin máis como ‘herba melecieira’. Anos despóis, tirando del filo, puiden identificala claramente como Glechoma hederacea.

Trátase d’un herba rastreira que sal en sitos avesíos y pode ingrir muita superficie. Quizáis por eso ye chaman en casteyano hiedra terrestre. As foyas son arredondiadas y as flores, aromáticas, tein a color malva que ye dá el nome que recibe en galego-asturiano esta especie. Son flores mui chamadeiras, con un labio enriba de tres lóbulos y outro embaxo, máis largo, con dous.

Conócense ben os usos melecieiros d’esta pranta nas sociedades tradicionales, con aferventaos pras inflamacióis y catarros da xente, pro tamén pral gao. Martin de Villar recoyéu en Tol y nas Campas (Castripol) el avezo de cocer a malvela, colar el augua y darya ás vacas pr’axudaryes a librarse, querse dicir, botar fóra as libraduras despóis de parir. Nel sou libro Curandeiros, compostores y outros sanadores constata en Matafoyada (Tapia) y en Salgueiras (Vilanova d’Ozcos) aquelos usos da pranta pra os dolores menstruales qu’eu recoyera en Mántaras. No Castro (San Tiso d’Abres), según ye cuntaron, dábanya cocida en leite ás muyeres que pariran de pouco pr’aliviar as inritaduras; tamén pras afeccióis qu’eran por causa d’un soliazo. Un home do Teixo (Taramunde) conocido como o Albeitre de López cantaba esta copra: Si supieran las mujeres / lo que hace la malvela, / la pacerían ellas / igual que las vacas hierba. Como dixen, é úa tradición conocida. Xa a mediaos del s. XVIII un gran estudioso das prantas en Galicia como el padre Sarmiento escribe al falar da malvela: «Oí que era buena para enfermedades de mujeres». Recoye el nome de malvela, que se rexistra hoi, anque outros vocabularios galegos dan denominacióis como herba de reste, herba dos bolos ou herba redonda. En casteyano, ademáis de hiedra terrestre, tamén ye chaman rompepiedras porque se ten usao el herba pra tratar os cálculos renales. En asturiano namáis se recoyen nas publicacióis os nomes de mantarrota y de caneros, quizáis ésta úa variante de carneros, comparanza col animal que s’aplica a outras especies.

Nun teño muitas máis denominacióis en galego-asturiano agá a que me deron en Cartavio (Cuaña), malvía, con un sufixo diminutivo que concuaya col qu’hai en malvela y malvella. A diferencia é que –ela, –ella xa nun funciona como diminutivo vivo na actualidá (dizse que nun é un sufixo productivo) y –ín, –ía si. É sabido qu’ún dos xeitos que tein as linguas pra crear palabras novas é por derivación, querse dicir, a partir d’úa reiz á que se ye amecen outros sufixos. Col diminutivo –ellum, –ellam chegaron al actualidá palabras novas como buchelo (a partir de buche), capelo (de capa), codelo (de coda), fornelo (de forno), mantela (de manta), paxarela (de páxara), trapela (de trapa), etc. Pro agora cualquera falante de galego-asturiano que quira fer un diminutivo d’úa palabra como manta, por poñer un caso, nun ye amece –ela, senón –ía (-iña en San Tiso d’Abres y Taramunde, nas parroquias d’Abres y Guiar na Veiga, y Os Coutos en Ibias). Así qu’ese malvía de Cuaña pode ser úa forma máis nova qu’el esperable malvella. Sía como sía, guarda a mesma idea de qu’a nosa pranta é como úa malva (Malva sylvestris) en pequeno, anque muito nun s’asomeñen, agá na color das flores y nas propiedades melecieiras.

Pr’acabar, é chamadeiro el nome que me deron en Carbueiro (Ibias), unde el herba tamén s’usaba pra sanar catarros y mancaduras. Chámanye malvarrosa, con esa reiz común ás outras denominacióis en galego-asturiano, pro con un segundo elemento –rosa. A malvarrosa en casteyano é úa pranta de xardín (Alcea rosea) alta y das flores grandes que nun tein miga que ver cua florías da malvela. As denominacióis populares tein estas voltas y quén sabe cómo chegóu el nome a Ibias.

Fraire (Rhagonycha fulva

Fraire IMG_9898 (2)

Dous fraires copulando derriba d’úa umbelífera. Vilarín (Castripol) (16/8/2018).

É evidente que nun temos un nome popular pra todos os seres vivos que nos arrodían. A variedá natural é tanta que pra eso se discurríu a denominación binomial, el nome científico: pra saber de xeito inequívoco de qué especie en concreto tamos falando. Xa se dixo aquí máis veces qu’a xente aveza a chamar con un mesmo nome a especies que ye pintan aparecidas y, condo nun sabe cómo chamaryes, bota mao d’un xenérico herba, bicho ou papón. Muitas das denominacióis que podemos atopar nos libros son en realidá denominacióis de despacho, creadas polos biólogos al nun baxaren tan al detalle os falantes. Precisamente, del insecto del qu’agora vou falar, Rhangonycha fulva, nun atopéi ningún dato identificao col nome científico de cómo se chama popularmente nin en galego nin en asturiano; evidentemente, tampouco en galego-asturiano.

El papón que dá pé a estas renguileiras é un insecto da familia Cantharidae, formada por coleópteros del corpo brando. El fraire, qu’asina ye chamábamos en Mántaras, ten úa color entre marrón y naranxa, anque os oyos, antenas y puntas das alas son mouros. Son bichos pequeníos, d’alredor del centímetro, pro son bus d’estremar condo tán pousaos derriba das flores, normalmente umbelíferas (as que tein xeito de parauguas). Empezan a verse na primavera y sobre todo atópanse muito nel brao, ben veces copulando derriba d’elas. De nenos andábamos a os fraires y, con esa inocencia infantil que pode ser tan inclemente, xebrábamos as parexas tirando d’elas y vendo cómo rompían aquelos corpíos. Máis aló d’estas matanzas ocasionales resultao del noso interés diseccionador, el paponcín nun fai mal a naide. Einda máis: é un gran eliminador de pulgóis y outras larvas d’insectos. Esa color que ten entre colorada y anaranxada pode qu’esplique el sou nome casteyano d’escarabajo soldado ou escarabajo coracero, pola color chamadeira da roupa militar d’outros tempos, y de seguro que tamén esplica el nome de fraire, polos sous hábitos (que cadaquén interprete como quira el acepción da palabra).

Fraire IMG_8957 A Lama

As umbelíferas son as preferidas pra os fraires. Serantes (Tapia) (8/8/2017).

Nos poucos datos que xuntéi sobre a denominación en galego-asturiano, al ser os máis d’elos de nun hai muito, pesa a fonética acasteyanada. En Vilarín (Castripol) déronme as variantes flaire y fraire; na Roda (Tapia), fraile; y en Cartavio (Cuaña), flaire. Nas encuestas que fixen en Mántaras hai 35 anos a xente que daquela tía máis de 80 anos, era muito máis bon d’escuitar fraire con normalidá. Agora de seguro qu’haberá dalguén que diga: «Eso nunca se dixo aquí» ou «Eu nunca lo ougüín; xa tades inventando…».

A palabra fraire vén del latín frater, fratris ‘irmao’, pro, como ben esplica Coromines, pinta que chegóu á península ibérica en tempos medievales al través d’un occitanismo, fraire, trido dende Francia cua reforma cluniaciense das ordes relixosas. El resultao patrimonial tía que ser frade (dende fradre < fratre), como en galegoportugués. É verdá que nos quedan continuadores d’este xeito d’evolución en sustantivos como confradeiría ‘asociación con fines relixosos ou profesionales’ ou nel verbo fradar ‘cortar as canas ou as puntas das canas d’un árbol, d’un arbusto’, qu’en casteyano é frailar. Neste segundo caso, tamos delantre d’úa creación a partir da idea del corte de pelo tan característico que levaban os fraires, cua corona rapada. En asturiano, pral nembro d’úa orde relixosa tamén s’impuxo el resultao occitano, anque axeitao en flaire. A disimilación ou diferenciación das dúas consonantes líquidas (-l-/-r-) deuse tamén en casteyano, anque na segunda sílaba: fraile.

Como xa apuntéi, en galego-asturiano, y tamén en asturiano, el peso da lingua oficial foi fendo recular ás formas veyas. Nel noso caso xuntóuse ademáis a casteyanización progresiva que sufren os chamaos grupos consonánticos semicultos (br-, cr-, gr-, pr-, fr-), que fai qu’a xente deixe de dicir brusa, cravo, igresia, prato ou froxo pra dicir blusa, clavo, iglesia, plato ou flojo. Ben sei que nel caso de fraire tamén pesóu ese fenómeno, como xa se víu al falar del sou uso pra chamar al insecto. Anque muitos vocabularios de galego-asturiano recoyen a forma fraire ‘nembro d’úa orde relixosa’ (Acevedo y Fernández, Bual, Mántaras, A Roda, Ponticella), outros recoyen a variante flaire (A Veiga, El Franco, A Roda), condo non directamente fraile ‘laragoto das papas’ (Castaedo y Monón).

Fraire IMG_9709

Fraire alimentándose derriba d’úa flor. Brañanoceo (Mieres) (22/7/2018).

Hai máis denominacióis pral noso insecto na mesma zona da marina estremooccidental. Y volve mandar a fonética casteyana porque resulta que tamén ye chaman ángel (Serantes, Tapia), angelín (Barres, Castripol; A Roda, Tapia) y hasta angelito (Barres, Castripol; Valdepares, El Franco). Anque os nomes d’Ánxel y d’Anxela téñolos constataos de sobra en galego-asturiano, por razóis sociolingüísticas xa esplicadas outras veces, prá esos seres sobrenaturales tan ligaos á relixón, acabóu impoñéndose a traza casteyana, por muito que yes chamen angelíos, col noso diminutivo. Pasóu aparecido con Xan y Xuan, que condo s’usan pra chamar al santo, acaban en Juan. A esplicación del diminutivo angelito pral insecto tamén debe tar nel matiz de prestixo qu’esa forma casteyana ten implícitamente pral falante, como recurso pra darye einda máis énfasis. El que desconozo é a razón da denominación, anque xa sabemos qu’outro coleóptero, Coccinella septempunctata, recibe en galego-asturiano muitos nomes con matiz sagrao (amecéndoye de Dios al nome: carrachín de Dios, paxaría de Dios, reinía de Dios, rinchía de Dios) y mesmamente en Meiro (Cuaña) ta recoyido el nome d’angelín. Precisamente, os poucos datos que xuntéi del asturiano, todos inéditos y del conceyo de Siero, dicen que ye chaman flaire, sanxuanín ou sanxuanín de Dios. Gracias a esto, pódese identificar con muita seguranza el dato recoyido en Ayer de sanxuanín como ‘insecto d’alas coloradas’, qu’el Diccionario del Academia da Lingua Asturiana define sin máis como ‘insecto de color anaranxada que sal por San Xuan’.

Outra denominación que me deron en Cartavio, que ten traza de ser úa descripción dos nenos, é a de cheirón, porque, condo lo piyaban, el insecto mexábayes un líquido que cheiraba. Tamén recoyín como dato de Lois (As Figueiras) el nome de papón de san Pedro, de seguro que porque nesas fechas d’últimos de xunio é condo se ven muitos.

Merma (Turdus merula)

IMG_1701

Exemplar de macho nos xardíos da Facultá de Bioloxía d’Uvieo (17/11/20)

De rapaz taba muito máis interesao en saber todo sobre os Beatles qu’en saber de páxaros ou da lingua que se falaba na mía casa. Asi que condo escuitaba a Paul McCartney cua súa guitarra cantando «Blackbird», col canto del ave al final da cántiga, y vía a traducción del título que poñía el casete, «Mirlo», qué sabía eu que taba referíndose al qu’en Mántaras chamamos merbo (Turdus merula). D’eso enteréime anos despóis. McCartney esplicóu que cua figura d’aquel ave moura cuas alas rotas que tuvera aguardando el momento pra botar a engalar taba falando en realidá da luita civil da población afroamericana nos Estaos Unidos. É úa metáfora guapa a qu’atopóu el de Liverpool.

Pro miyor deixo as veiras del río Mersey pra, cruzando el mar, achegarme hasta a ribeira da Ría de Navia. Alí un escritor en galego-asturiano, el poeta naviego José Fernández García (Navia 1878 – 1942), máis conocido como Pepe Muestras, tamén falóu del noso páxaro nus versos que me chegaron de xeito oral y que publiquéi nel 2006 nel libro Unde letras falan. Antoloxía da poesía en galego-asturiano (1891-2006). A poesía titúlase «Pa los nenos» ou «Los merbíos» y empeza asina: «Indo úa vez por San Francisco / a pasiar con os pequenos, / subindo hacia Ca Ordenanza / xunto al camposanto veyo, / encontréi entre los toxos / un nío de merba con merbos». Pepe Muestras cúntanos que, fendo caso a os rogos dos nenos, piyóu el nío cos merbíos qu’había dentro y qu’al cabo d’aquel día morreron. El autor acaba el poema llamentando a decisión y recordando que nun hai que quitaryes miga a os páxaros. Os que foron nenos hai muitos anos han a recordar as espedicióis que se fían buscando níos y cazando con liga. Ben deitamos de qu’os gustos y as sensibilidades cambiaran.

A verdá é qu’é muito máis guapo y respetuoso ver as especies en libertá, observalas aspacio y mirar cómo se moven, cómo buscan comida ou cómo cantan nel sou pousadoiro. Nel caso del merbo, ou merma (que, como imos ver, é a denominación máis estendida), nun fai falta ir al monte pra velo ou sentilo cantar. Se pasiades por un parque y vedes fuxir un páxaro mouro engalando rastreiro como úa bala y cacarexando como un tolo, ése é el merbo. Tamén ta bon de ver escarrapatando col pico nos praos buscando insectos ou dalgúa binoca y hasta nos árboles, ás frutas. El macho, mouro, ten el pico marelo tirante a naranxa, qu’é tamén a color que ten alredor dos oyos, nel que se chama aniyo ocular; sicasí, á fema y os inmaduros son apardazaos y del pico tamén d’esa color, anque vai amarelando col tempo. Os merbos, ademáis d’andar a pasuadas, móvense a saltiquíos cuas dúas patas a un tempo. Úa das súas características chamadeiras é el canto, llarguísimo, mui melódico y con muitas variacióis. Dende mui cedo, condo einda nun é día, a últimos del inverno xa s’empezan a sentir cantar os machos pousaos nos sitos altos, muitas veces nel pico de dalgún árbol. Esta actividá cantora pode ouguirse toda a primavera, sobre todo al ameicer y al escurecedín. Aquí pódese ouguir un macho cantando.

IMG_0612

Exemplar inmaduro na cortía d’úa casa de Mántaras (Tapia) (23/7/2020).

El escritor tapiego Manolo Galano (A Roda, 1922-2016), qu’ademáis era músico, tamén se ten referido al noso páxaro. El protagonista del sou relato «Recordos del último brao», publicao nel primeiro númaro da revista Trabatel y despóis recoyido nel libro Faraguyas, cunta el impresión que ye deixara a música del ave: «Grande tamén me pintaba, daquela, a naranxeira qu’asolombraba a ventá del meu cuarto y na que pasaba as noites un merbo que polas mañás cedo me daba un concerto qu’eu tanto ye agradecía. Hasta qu’un día paróu de cantar, deixóume prantado sin máis esplicacióis, y foise. Pode qu’en busca de parexa. El que nun sabe el merbo é qu’inda teño grabados na mía cabeza aquelos trinos sous qu’escuitéi hai setenta anos». Cuntan Acevedo y Fernández nel sou vocabulario de 1932 que condo el páxaro canta dende el pico d’un árbol ta anunciado cambeos del tempo, normalmente que vai chover. Esa crencia tamén la recoye José Antonio Fernández Vior en Notas etnolingüísticas del conceyo da Veiga, unde esplica qu’el merlo (así ye chaman alí), condo canta nel pico del árbol osma el bon tempo, anque se lo ouguimos cantar pro nun lo vemos, osma el mal tempo. As crencias populares son asina, anque las desminta a realidá úa y outra vez.

El feito de qu’haxa úa diferenciación tan clara na parecencia del macho y da fema favorece que na súa denominación os falantes crearan a terminación correspondente en -a y en -o, dependendo del xénero. Así y todo, eu, que perguntéi abondo por cómo ye chaman a esta ave, precatéime de qu’en muitos sitos aplícase úa das dúas terminacióis en xeneral sin dar máis se é macho ou fema. Al ser un páxaro conocido, os vocabularios de galego-asturiano recoyen abondos datos, anque hei a completalos cos que xuntéi inéditos. Os rexistros máis veyos son os de merbo y merlo, seguramente de Navia y Castripol respectivamente, que Braulio Vigón cita nel sou Vocabulario de Colunga (1896) y qu’esplica que yos dera «el señor Álvarez-Cascos». Son as dúas formas que tamén se recoyen nel vocabulario da Veiga. Ramón García González (Castripol, 1870-1938) usa a forma merlo nus versos en galego-asturiano publicaos en 1912 nel periódico Castropol. Acevedo y Fernández recoyen nel sou vocabulario merbo y mermo, neste segundo caso indicando qu’é palabra bualesa. A forma merbo rexístrase en Mántaras, A Roda y El Franco, mentres que merba recóyese na Roda (Tapia) y Arbón (Villayón). El vocabulario de Bual confirma el dato d’Acevedo y Fernández y recoye mermo, mentres qu’a forma feminina, merma, rexístranla os de Bual, Eilao, y Monón y Castaedo (Ayande). Úa denominación diferente de todo, tordo y torda, pral chamar al macho y á fema respectivamente, recóyela el vocabulario de Ponticella (Villayón).

IMG_2077

Merma pousada nun árbol nun horto del Cristo (Uvieo) (23/3/2021).

Con estos datos publicaos xa s’empezan a dibuxar as zonas das denominacióis de Turdus merula en galego-asturiano, pro cos datos inéditos que dou agora tou na fe de que quedan muito miyor estremadas. Déronme merba nos llugares naviegos del Monte y Andés, y nos cuañeses de Valentín, Vivedro y Cartavio. A forma merbo recoyínla en Lantoira, Sabugo, El Valín, Penarronda y As Figueiras (Castripol), Serantes y El Rabote (Tapia), Valdepares (llugar del Franco unde tamén hai úa casa con ese nome: Ca el Merbo), Vivedro y Ortigueira (Cuaña), y en Navia, Sante y Villouril (Navia).

A denominación de merma apuntéila en Penzol (A Veiga), Os Niseiros, Brañatruiye, El Castro, Leirío, Obanza, Vilarín, Vior, Añides, El Preiral y As Campas (Castripol), Penadecabras (Tapia), Villarín, El Chao das Trabas, A Nogueira, Lludeiros, San Xuyán y Llobredo (El Franco), Cova, Ouria y Castriyón (Bual), Cachafol, Sarzol y Navedo (Eilao), Pezós, Valdedo (Samartín d’Ozcos), Grandas y Castro (Grandas), y en Corondeño (Ayande). De Grandas tamén me deron a variante mérmora. A forma masculina, mermo, recoyínla en Obanza, Balmonte, A Bouza, As Campas y Tabes (Castripol), Rapalcuarto y A Brañela (Tapia), El Chao das Trabas, Villar y Miudes (El Franco), Ouria (Bual) y en Penafonte (Grandas).

En conto al nome de merlo, déronmo en Santalla (Santalla d’Ozcos), Batribán, Bustapena, Penacova y Busdemouros (Vilanova d’Ozcos), Ouria (Taramunde), A Antigua (San Tiso d’Abres), A Mundiña, Folgueiras, Porzún, Tremiado, Zreixido y Molexón (A Veiga), y en Aldianova, Arguiol, Tabes, Presa, Barres y As Figueiras (Castripol). A forma merla recoyínla en Batribán (Vilanova d’Ozcos).

Einda nun salira outra denominación máis qu’hai en galego-asturiano, propia del conceyo d’Ibias: cochosa. Apuntéila en Mourentán, A Barca, Carbueiro, Marentes, Santolín y Tormaleo.

Polo tanto, xuntando todos os datos que s’acaban d’espoñer, sácase a conclusión de qu’el tipo de denominación máis estendida territorialmente nel estremo occidental asturiano pra Turdus merula é el de merm-, razón pola que tituléi a especie col nome popular de merma. A zona de distribución d’este tipo coye el estremo oriental del conceyo da Veiga (parroquias de Meredo y Penzol), a montaña y cerca da marina del conceyo de Castripol (parroquias de Balmonte, Presno y Piñeira), dalgún lugar de Tapia, búa parte del interior del conceyo del Franco (parroquias de Llobredo, A Braña, Arancedo, Villalmarzo y Miudes), y os conceyos de Bual, Eilao, Pezós, Ayande, Grandas y Samartín d’Ozcos.

Tamén piya abondo territorio a zona unde s’usa el tipo merb-: a marina de Castripol (parroquias de Piñeira, San Xuan, Barres y As Figueiras) y tamén a dos conceyos de Tapia, El Franco, Cuaña y Navia, con avances contra el interior por Villayón, por exemplo. El vocabulario da Veiga recoye merbo, anque nun dá datos de localización. Compróbase qu’en Castripol y Tapia hai puntos unde convive col tipo merm-.

El outro tipo de denominación, en continuidá, como axina s’ha a ver, cua denominación galega, é a forma merlo/merla: esténdese polos conceyos de San Tiso d’Abres, Santalla, Vilanova, búa parte da Veiga (parroquias d’Abres, A Veiga, Piantón y Meredo) y entra pola marina de Castripol (parroquias de Siares, San Xuan, Barres y As Figueiras) compartindo presencia en dalgús sitos cua forma merbo. Quizabes el peso da vila axudóu al avance contra el oriente del conceyo da forma merlo.

IMG_1756

Exemplar macho buscando comida entre el herba inda orbayada nel parque del Monte Altu (Uvieo) (22/11/2020).

Anque merlo/merla é resultao frecuente en Galicia, tamén col diminutivo, merliño, en galego escoyéuse como denominación estándar outra forma mui usada, con metátesis, melro. El nome ibiano de cochosa ten continuidá territorial al sur, pol Bierzo, y al leste, pol oriente de Lugo y Ourense, con outras variantes aparecidas: cochorda, chocorosa, cochorra, cochorro, cotrosa, cochocha, cochoco, cochoza y cochoso; esta última variante ta rexistrada al pé d’Ibias, na Fonsagrada (Lugo).

El resultao mierla/-o, cua diptongación asturiana, recóyese nel estremo suroccidental d’Asturias, na Estierna (Ibias), forma que sigue contra el sur polos territorios de lingua asturlionesa del Bierzo, Babia, Oumaña y Maragatos (Lión). Tamén a denominación de cochosa ten continuidá nestos territorios, cua variante cochorla, recoyida en Palacios (Lión).

Se miramos pral norte, a Navia, na fronteira entre el galegoportugués y el asturlionés, atopamos en Tox, en continuidá col resultao merba, a forma asturiana diptongada mierba, anque a variante mierbu ta recoyida tamén en sitos como Candamu ou nos conceyos del Cabu Peñes, zona unde se recoye a variante mierma recoyida ademáis noutros puntos del asturiano occidental. En Cadavéu (Valdés), chámanye la nierbe y úa variante aparecida, nierba, dase máis al sur, na parte de fala asturiana d’Ayande. Sobre esta reiz, al amecerye el sufixo –atu/-ata creóuse úa denominación mui común en asturiano: nerbatu/-a, ñerbatu/-a. É como ye chaman núa zona mui amplia: hai datos dende Pravia y Cuideiru hasta Cabranes y Casu. Máis pral oriente predomina a denominación de miruellu/-a, forma que tamén ta recoyida en puntos del occidente. Aparte, constátase el nome de tordu/-a nel sur da zona central, en conceyos como Morcín, Mieres ou Llangreo.

Pra esplicar el tipo cochosa, el filólogo galego Aníbal Otero pensa que se trata d’úa voz onomatopéyica. Quizabes arromende ese cacarexar atolarao del ave condo escapa engalando: coch, coch, coch… Pra esplicar el tipo tord-, a color ten que tar detrás, pro é qu’ademáis era el nome latín d’un ave da mesma familia, mui aparecida na feitura, Turdus philomelos, á qu’hoi tamén ye siguen chamando tordo.

Ten máis voltas a etimoloxía dos outros tipos que citamos. Xosé Lluis García Arias, pra esplicar as formas asturianas, pensa nel nome latín d’esta especie, mérula, del que resultaría a forma mierla. A partir d’este resultao, a labialidá del m– estenderíase á consonante del outra sílaba, axudao pola analoxía col verbo mermar. Y como -b- y -m- articúlanse mui aparecido, qu’as dúas son bilabiales, é normal a confusión entre merb– y merm-. Tamén habería úa confusión temprana das nasales m-/n- que levaría á forma nierba, orixe, amecéndoye el sufixo diminutivo, das formas nerbatu/-a, ñerbatu/-a. García Arias, ademáis, pensa nel cruce col latín nervus ‘nervio’, idea que concuaya muito ben cos movementos del noso páxaro, anque tamén é verdá que cos dos máis d’elos.

Roseira brava (Rosa canina)

Flor de roseira brava en Sontolaya (Morcín) (4/5/2014).

A rosa é un tópico literario dende sempre. Sendo como é úa flor tan guapa, ten el peró de qu’as foyas lougo esmorecen, así qu’era inevitable qu’os poetas botaran mao d’esa idea pra falar del pasaxeiro qu’é todo: a mocedá, a vida… Y einda la fai máis suxerente como metáfora el feito de qu’a rosa teña esas espías traicioneiras que contrastan cua súa guapura.

As rosas dos xardíos, grandes y de colores espectaculares, son el resultao de muitos inxertos das razas bravas buscando cos cruces esas características. Pro del que quero falar é das outras rosas, as máis modestas, as que salen ventureiras nos valaos, ésas das flores máis pequenas y que duran einda menos qu’as outras. Hai muitas razas y ruías d’estremar entre elas porque se dá muita hibridación, así que tituléi cua especie máis común (y tamén úas das máis variadas), Rosa canina, das flores arrosadas ou brancas. Al final del brao y condo empeza el outono, esas flores dan paso a un fruto mui chamadeiro, un pouco alargao y de color encarnao, col que se pode fer mermelada. É el que chaman en casteyano escaramujo ou tapaculos.

Á pranta que dá as rosas de xardín chamámoye en galego-asturiano roseira. Xa lo diz esa cuarteta que canta Xosé Ambás y que recoyéu en Ayande, na parroquia de San Salvador, a conocida como parroquia nova del Valledor: «En Vilalaín nun hai rosas, / que secaron as roseiras. / En Fonteta si las hai, / tamén hai mozas solteiras». A cántiga, anque con outros lugares de protagonistas, cántase tamén por toda Galicia. Esta distribución territorial da rima é posible porque son todo zonas unde s’usa el sufixo –eira, tamén prá pranta. El nome de roseira é un derivao de rosa creao con ese sufixo típico del galego-portugués pra estos cometidos y que xa se víu ben veces noutras denominacióis de prantas, en feminino ou en masculino (aveyaneira, maceiro, bidureira, castañeiro, limueiro, binteiro…).

Recoyen a palabra roseira todos os vocabularios de galego-asturiano, anque namáis el del Franco fala d’ese nome pra referirse tamén á raza ventureira. Así y todo, pral interior del territorio del Navia-Eo, en Ibias alomenos, entra a solución asturiana rosal, de xeito aparecido á distribución xeográfica que tein outros dobretes xa comentaos como a figueira/a figal (Ficus carica). Quizáis por eso a palabra é alí feminina: úa rosal.

A fitonimia tradicional, querse dicir, a denominación qu’a xente ye dá ás prantas, aveza a repetir os métodos. Ún d’elos é que, condo hai úa raza ventureira mui aparecida a outra que se labra na casa, bótase mao del nome d’ésta y améceseye el adxetivo bravo (noutras linguas penisulares el qu’usan é silvestre, montés, borda, bastarda, etc.). Polo tanto, como temos a roseira nos xardíos, á que vemos nel monte y nos valaos chamámoye roseira brava. Ese é el nome que sentín en Mántaras (Tapia) y que me deron tamén, nel mesmo conceyo, en Serantes, ademáis de nas Campas (Castripol), Valdepares (El Franco), Cartavio (Cuaña) y Sanzo (Pezós). En Trelles (Cuaña) y Cachafol (Eilao), a forma que me dixeron foi en masculino: roseiro bravo.

Frutos da roseira brava núa zona de monte cerca da Premaña (Uvieo) (8/9/2014).

Tamén é avezo estremar a raza ventureira relacionándola nel nome con dalgún animal y amecéndoye da raposa, da colobra… ¡y einda máis se dá frutos encarnaos! Precisamente en Penafonte (Grandas) chámanye roseira dos cais. Nun é miga raro, porque en Galicia tamén ye chaman rosa de can y a esos frutos coloraos que dá, peros de can. Hai que recordar qu’el epíteto específico da especie, canina, fai referencia ás espías da pranta por comparanza cos queiros dos cais.

Pro einda hai outro xeito de chamarye á roseira brava na mesma parroquia grandalesa: escarpieira. A comparanza das espías da pranta cua escarpia ‘gancho, torno pra colgar’ ou col escarpidor ‘peñe’ pode tar detrás del nome, anque a interpretación que daban era qu’al andar entre elas rompíanyes todos os carpíos.

Al son das denominacióis galegas basadas nel asomeñanza cuas silvas ou artos (Rubus spp.), en Pardiñas (Taramunde) conocen a pranta como silvamar, variante que tamén ta recoyida a poucos quilómetros, nel conceyo lugués da Ribeira de Piquín, unde tamén ye chaman silva madre.

Pra rematar este recorrido, en Tormaleo (Ibias) déronme el nome d’escambrón, que xa conocemos pra chamar a outras especies con espías, como el espieiro ou el abruñeiro, cuas que muitos avezan a confundilos.

En galego, ademáis da denominación común de roseira ou roseira brava, ta a que xa se comentóu relacionada cuas silvas, que son prantas mui aparecidas. Son nomes como silvo macho, silva macha, silva madre, silva de mar, silvamar, silvarda, silvardo, silvarro... Noutro xeito de chamarye, el d’escambroeiro, dáse a confusión con outras razas con espías xa vista en galego-asturiano. Hai outra clas de denominacióis galegas unde, reparando tamén cuas del asturiano qu’axina imos ver, deben tar metidas dúas palabras: pola comparanza col fruto arredondiao, el garavanzo; y pode que pola comparanza das espías, d’esta volta non cos queiros d’un can senón col pico encorvuao del ave rapaz, el gabián (Accipiter nisus). D’ei virían nomes como gabanceira, agavanzo, agavanza ou agarbanza.

En asturiano, como acaba de señalarse, tamén se cruzan garbanzu y gavilán: tán recoyidas denominacióis como gabanza, gabancera, ganzabera, garbancera, garbanceru, espín garbanceru, garbanzal y artu gavilanceru. Precisamente, al fruto chámanye dayundes garbanzu. Evidentemente, tamén hai nomes relacionaos con rosal: rosal de los matos, rosal d’espín y, con referencia animal y demoníaca, rosal de la raposa, rosal del diantre y rosal del diablu. Outros xeitos de chamarye, relacionaos con artu, son artu les mores y artu moriscu. Tamén hai rexistraos nomes como garameta y arza.

Se podo fer un chiste fácil, el tema das denominacióis das rosáceas y outras familias aparecidas é un tarrén chen d’espías: a xente confunde úas especies con outras y as identificacióis nun tán mui claras, así qu’el panorama habería que completalo con máis datos pra estremar el que son sinónimos xeneralizaos de verdá d’outros que poden ser confusióis individuales sin máis. Pro, como xa se dixo tantas veces, chegamos un pouco tarde, condo se tán esqueicendo os nomes das cousas na lingua tradicional da terra.

Mexigón (Mytilus spp.) 

Os mexigóis medran apeteiraos apegaos ás pedras.

Teño falao ben veces, y con muita xente, sobre a velocidá da sustitución lingüística nel estremo occidental d’Asturias. Este proceso encamíanos sin romedio á desaparición da lingua que se leva falando dende hai tantos centos d’anos nestas terras y é cousa que nos esmol a os que tamos comprometidos vitalmente col futuro del galego-asturiano. Frente al diagnóstico pesimista (ou realista), sempre hai quen ten a visión contraria. Tamén é verdá que muita xente nega qu’a lingua da casa se vaya perder porque asina xustifica que nun se tomen decisióis políticas pra darye a volta a esa situación precaria. Se nun ta en peligro, ¿pra qué imos fer nada? Así y todo, teño atopao quen negaba de búa fe ese proceso de desaparición progresivo y qu’atesaba qu’el galego-asturiano nunca iba deixar de falarse. Ta ben ser optimistas, pro, pra cualquera que poña el ouguido y atenda (y máis se teis a perspectiva de 35 anos atendendo), resulta evidente qu’el proceso vai ás carreiras d’úa xeneración al outra. Y a demostración máis clara vémola nel vocabulario de prantas y bichos, unde el peso das formas casteyanas ta fendo esqueicer ben veces as denominacióis patrimoniales.

D’esta volta escoyo úa especie unde el sou nome en casteyano, mejillón, popularizao pol sou uso alimentario tan estendido, ta acantuando os nomes autóctonos hasta el estremo de que muita xente falante de galego-asturiano xa nun los conoce. Tamos tratando d’úa especie marina, así qu’hai que botar mao del imprescindible Atlas Léxico Marinero de Asturias, d’Emilio Barriuso. Recoye nas Figueiras as denominacióis de mixigón y muxillón. En Tapia, mixigón y, como forma veya, cuxigón. Nel Porto, cascarón. Y, al pé das formas tradicionales, rexistra en todos os sitos encuestaos a palabra casteyana mejillón, como en Ortigueira, unde namáis constata esa forma. Podo amecer un par de datos nestos portos: nas Figueiras dixéronme muxiyón y en Ortigueira, cascarón. Aparte, na Villallonga, na parroquia naviega d’Andés, apuntéi mixigón. Ignacio Vares recoyéu en Piñeira (Castripol) a forma meixuyón y esplica que cascarón é el nome que s’oi pra chamar a os exemplares pequenos.

Nesto del cascarón ten toda a traza d’haber úa especialización diglósica nel vocabulario: os falantes escoyen el término considerao fino pral producto qu’atopa nos estantes das tendas, mejillón, y deixa el autóctono, cascarón, pra os exemplares pequenos que ve nel ribeiro. Outro exemplo d’esta repartición desigual entre linguas (lo bon, pr’aquela que ten prestixo; lo ruin, pr’aquela que nun lo ten) atopámolo noutra denominación pral molusco que s’usa nos lugares alredor de Tapia, en sitos como Mántaras ou Casarego. Condo iban á praya ou al ribeiro pra cocer us poucos, iban ás houchas. Así yes chamaban, núa comparanza evidente col arca de madera usada pra guardar trigo y outras cousas: abrindo a tapa d’aquela houcha marina, taba a carne del molusco. Condo perguntaba en Mántaras pol nome, aclarábanme que namáis ye chamaban houchas a aquelos exemplares ruíos qu’arrincaban elos das pedras, qu’os grandes que compraban nas pescadeirías eran mejillóis.

Mixigóis Serantes 2

Pedra nos Friales chía de mexigóis. Serantes (Tapia) (9-8-2017).

A realidá é que todo é a mesma especie, ou el mesmo xénero, qu’a cousa ten a súa complicación. Nel título namáis puxen Mytilus spp. Porque, fóra dos biólogos, a raza Mytilus edulis ta ruía d’estremar de Mytilus galloprovincialis, conocidos respectivamente na literatura científica en casteyano como mejillón atlántico y mejillón mediterráneo. Normalmente el segundo é máis grande y ten a cáscara máis arredondiada qu’el primeiro, que la ten máis alargada, pro danse casos d’hibridación entre entrambos, así qu’hai qu’ir a probas d’ADN pra sabelo seguro. El que dicen os especialistas é qu’a especie común na península ibérica é M. galloprovincialis. Pinta qu’esta raza acabóu desprazando a M. edulis da costa del Cantábrico, unde antano era propio. Hai que señalar qu’a especie que se cultiva en bateas dende mediaos dos anos 40 del siglo pasao en Galicia é M. galloprovincialis, que ta incluída nas listas d’especies invasoras máis dañibles. El cultivo en bateas d’esta raza de mexigón xa empezara en Cataluña nos anos veinte, pro foi desaparecendo alredor dos anos setenta col aumento da contaminación del augua.

El mexigón que podemos atopar nas pedras das prayas y ribeiros medra apeteirao cubrindo superficies grandes, d’un xeito aparecido a un crustáceo tamén mui común nas nosas costas, el cascarín (Balanomorpha). Como xa se señalóu al falar d’esta especie, en dalgús sitos costeiros chaman cascarón al cascarín, col que, cos datos del Porto y Ortigueira qu’espuxemos antias, resulta qu’a forma aumentativa úsase en galego-asturiano pra chamar a dúas especies distintas (eso si, non nos mesmos sitos). ¡Y mira que quedaba tan curiosín y perfecto se el diminutivo fora namáis pral crustáceo pequenín y el aumentativo se reservara pral molusco, que ten a cáscara máis grande! Pro el mundo del vocabulario é asina d’arrevesao.

Einda hai máis voltas na denominación del mexigón. Se seguimos contra el leste, entrando nos portos unde se fala asturiano, en Veiga chámanye vexigón y mixigón. Alternando cua forma casteyana, imos atopando estas variantes y outras como muxigón, hasta que chegamos a os portos da zona central, unde se recoyen denominacióis como mexillón, mosillón, muxón, moxón, muxión ou musión, con variacióis nas vocales átonas, máis ou menos abertas, y cua despalatalización dacondo del –x– a –s-. Nos puntos máis orientales xa entra outro tipo de nome: morcillón y morción.

Se imos pral oeste, al dominio galego-portugués, el nome habitual é mexillón (en portugués, mexilhão), anque en ben de portos galegos, aparte de variantes como merxillón ou morxillón, tamén se diz muito mexilón. Por seguir a secuencia das variacióis xeográficas contra el oeste, Ríos Panisse, a investigadora qu’estudióu el vocabulario galego da fauna marítima, recoye nas Figueiras muxillón, mentres qu’en Ribadeo anotóu mexillón y mexigón, y en Rinlo, muxillón y munxillón.

Xa son muitos datos y, pra nun perder el filo, hai que falar da etimoloxía da palabra. Eso vai darnos dalgúas claves pra interpretar todo este feixe de variantes. Coromines propón un étimo hipotético del latín hispánico, *muscellione, que sería un aumentativo de muscellu, forma qu’é un diminutivo d’un xeito de chamar al molusco en latín: musculu. Polo tanto (y esta é a primeira clave importante), ese –ll– de mexillón (y de mexilhão) viría da evolución del grupo –lj– qu’hai en muscellione. Como xa temos esplicao máis veces, ese grupo evolucionóu a -ll- en galego-portugués, a -y- en asturiano y a -j- en casteyano. Se esa sílaba final –llón  é el resultao galego-portugués, ¿cómo s’esplica entoncias qu’haxa portos en Galicia unde dicen mexilón? Ríos Panisse pensa que se trata d’un hipergaleguismo y recorda como exemplo el híbrido cuchilo (por cuchillo ou coitelo).

De seguro que xa daquén se precataría a estas alturas de qu’en casteyano a palabra mejillón nun pode ser patrimonial senón que ten que ser un empréstamo del galego-portugués, porque se non tería que dicirse algo así como *mejijón. Pois resulta qu’en portos de Cantabria inda ye chaman a este molusco mocejón y mazajón.

Mexigóis nun sito pouco accesible entre pedras na praya del Mayolo. Serantes (Tapia) (9-8-2017).

Se xa houbo quen se precatóu de qu’ese -ll- nun encaxaba en casteyano, de seguro que tamén repararía en que tampouco nun concuaya cua evolución fonética del asturiano, que tería que dar un resultao con -y-. Nas formas muxión ou morción temos a clave: pra que se chegara a elas tuvo qu’haber primeiro úa cayida del -y-. Así qu’esos datos asturianos que se citaron con -ll- (mexillón, mosillón, morcillón), se nun son trescripcióis incorrectas por yeísmo del encuestador, tein que tratarse de hipercorreccióis influídas pola forma casteyana. García Arias propón úa evolución hacía as denominacióis asturianas d’este xeito: prá forma máis oriental, *muscellione > *mosceyón > *morceyón > morciyón < morción (nesta vía poden encaxar os resultaos cántabros xa ditos de mocejón y mazajón). Y prá forma central, *mosceyón > *moxeyón > moxión > moxón. D’ei virían outras variantes posteriores como muxón ou musión. En conto a muxigón, esplícalo como un -g- antihiático dende muxión. Y pra esplicar vexigón, pensa nel influxo da palabra asturiana vexigón ‘folle’. Todos esos cambeos fonéticos son bus d’esplicar (por exemplo, el rotacismo de -s- a -r-, ou tamén a confusión de bilabiales sonoras -m-/-b-), pro de seguro que pesóu el cruce con vexiga y tamén con morciya pral caso da denominación máis oriental.

Anque nun dispoña de datos de vexigón en galego-asturiano, tou na fe de que se tuvo que dicir, porque esa idea de ‘vexiga’ ten que tar detrás del nome, éste si ben constatao, de mixigón (uso mexigón por criterios normativos, igual qu’hai qu’escribir vexiga y non vixiga). El cruce, como xa se señalóu pral caso da forma asturiana, viría favorecido pola confusión de bilabiales sonoras (binoca/minoca, milango/bilango, buñuelo/muñuelo) y, nel plano del significao, pola idea común d’úa forma arredondiada que zarra daqué (a idea de zarrar daqué tamén taba na denominación d’houcha).

Nestos cruces entre vexiga y muxiyón, igual ta tamén metida outra palabra: el coxiyo ‘erupción nel peleyo’, ‘grao, espía atribuída á picadura d’un bicho’, que, igual qu’a vexiga, é un tipo d’afección cutánea. D’este xeito podía esplicarse a forma cuxigón que recoye Barriuso en Tapia. Outra posibilidá é que teña que ver con coxigón ou couxigón ‘zanca d’ave’, palabra que nun se constata, qu’eu sepa, na marina estremooccidental asturiana.

Pra rematar, anque poda resultar redundante, hai que recordar qu’as formas recoyidas con -ll- na parte costeira d’Asturias unde se fala galego-asturiano deben ser en realidá con –y-. Xa s’esplicóu outras veces qu’a evolución del grupo -lj- estrema el territorio eonaviego en dúas zonas: úa unde se dan resultaos consonánticos de tipo galego-portugués (muliere > muller, folia > folla, palea > palla) y que, resumindo muito, coye dúas parroquias da Veiga (Abres y Guiar), San Tiso d’Abres, Taramunde, os tres Ozcos, Grandas y Ibias; y outra de resultaos de tipo asturlionés, con -y- (muyer, foya, paya), qu’abarca el resto del conceyo da Veiga y os de Castripol, Tapia, El Franco, Cuaña, Bual, Eilao, Pezós, Navia, Villayón y Ayande. Nesta segunda zona é unde tán os nosos portos marineiros y unde podemos ver os mexigóis nel sou medio natural.

Faya (Fagus sylvatica

Fayedo subindo al Altu Ventana (Teberga) (5/2/2012).

A faya (Fagus sylvatica) é un árbol que se pode ver hoi en Asturias en sitos da montaña, húmedos y avesíos. Vese mui pouco pola marina porque as que puido haber dendói que las tumbaron pola súa madera y a súa leña, qu’é muito búa. Pro ten habido exemplares centenarios en dalgúas vilas como Castripol ou A Caridá qu’einda se recordan.

Según cuntaban nel periódico El Aldeano, dende os tempos da pola medieval de Castripol había a tradición de qu’os conceyales que tomaban posesión del cargo prantaban un árbol nel conocido na documentación como Campo del Tablado. Condo construíran el parque, respetaran úa faya centenaria recordo d’aquellos tempos. Taba delantre da Capiya del Campo y debaxo d’ela aveirábanse os vecíos pra tar de parola. Igual qu’outros árboles emblemáticos como el Carbayón d’Uvieo, cayéu víctima da insensibilidá de xente que tanto ye daba a valía d’esta clas de monumentos naturales. Nel caso de Castripol, foi un coronel del Exército amo da casa que taba delantre da faya el que mandóu primeiro fradarye as canas de baxo y al cabo, en febreiro de 1924, según cunta el periódico Castropol, con alevosía y nocturnidá, sin fer caso del guardia municipal que tentóu de chamarye el atención, fradóulo porriba. Foi el acabo da faya.

Nel caso da Caridá, a fayeira, qu’asina ye chamaban os caridexos, taba delantre da igresia, nel conocido como El Campo das Almenas, y tumbóula un ciclón en 1971. Tanto d’úa como d’outra hai fotos na rede. A da Caridá pode verse núa nota qu’escribín nel 2001 na sección «El houcha» da revista Entrambasauguas.

Faya nel Aramo, porriba de Grandiel.la (Riosa) (5/5/2018).

Pro pra ver montes de fayas, os conocidos como fayedos ou fayeiras, hai que subir prá montaña. En Ibias, nos paraxes de Valdebóis y Muelos, hai bus exemplos (por certo, ta ben recordar que Muelos é el xeito que tein de chamarye en galego-asturiano al que se conoce en Cangas del Narcea como Munieḷḷos). A paraza lisa y abrancazada das fayas é inconfundible. Ademáis, as foyas salen dispostas en horizontal y amañan úa cuberta mui mesta qu’estorba el paso da luz. Eso fai que nun medre cuase miga de vexetación debaxo y día pé a un paisaxe alfombrao de foyas. Hai poucas cousas tan guapas como un fayedo nel outono, con todas as tonalidades entre roxo y encarnao que se poda ún figurar y col tarrén estrao das mesmas colores. Aló unde hai fayas conocen ben a súa madera, usada pra mangos de ferramentas, xugos y galochas, y tamén a súa leña, mui chufada polas súas propiedades caloríficas y a facilidá pr’arder; tanto, que, según recoye Marcelino Lozano nel sou libro Castaedo y Monón en poucas palabras, dizse qu’a faya díxoye al carbayo que, se nun fora por vergonza, ardía debaxo del augua.

El árbol dá un fruto comestible, el fayuco, envolto núa cáscara como pasa cuas castañas y as noces. É un nome que nun atopéi en galego-asturiano agá núa fonte escrita, un soneto en casteyano publicao nel periódico Castropol en 1907 unde aparece a palabra fayucos en cursiva, señal evidente de qu’esa era a súa denominación local. É tamén como se chama en asturiano, fayucu, mentres qu’en galego dicen fabuco. En casteyano, unde el f- inicial del latín acabóu evolucionando hasta perderse, é hayuco (y haya, claro).

Fayucos einda verdes. Al madurecer empezan a regañar y a deixar ver a semente. Fayas indo pral Valle d’Angón (Amieva) (19/8/2020).

El nome xeneral en galego-asturiano pral árbol é faya, como en asturiano, tal como recoyen os vocabularios da Veiga, Mántaras, A Roda, El Franco, Bual, Ponticella, Eilao, y Castaedo y Monón. Eu recoyínlo tamén en Penacova (Vilanova d’Ozcos), O Chao (San Tiso d’Abres) y Carbueiro (Ibias). Nel Monte, na parroquia naviega d’Anlleo, dixéronme fayeira, como na Caridá, con ese sufixo típico pra os árboles, como pasa con acebro y acebreiro, abruño y abruñeira, bidur y bidureira, beneito y beneiteiro ou espín y espieiro. Nas encuestas del ETLEN tamén se recoyéu a denominación de faya en Fanduvila y en Villamayor (Ibias), anque nestos casos y noutros da zona sur y del estremo máis occidental del Navia-Eo a pronunciación d’ese -y- nun é consonántica, achegando a punta da lingua a os alveolos, senón qu’é úa semivocal palatal, sin chegar a tocar nelos (faia). É úa pronunciación ésta que se dá en continuidá territorial col galego y col asturiano occidental. Hai que recordar qu’a normativa escrita galega nun ten a grafía -y- y, seguindo a pronunciación semivocálica propia de Galicia, escriben faia (y raia, praia, maio, etc.). Por exemplo, Fernández Vior recoye nel conceyo da Veiga a pronunciación xeneral faya, mentres que nas parroquias máis occidentales d’Abres y Guiar dicen faia.

A palabra faya é a evolución normal dende el latín fagea (materia fagea ‘madera de faya’), a partir da súa denominación nesta lingua: fagus ‘faya’. De faya vén el verbo fayar ‘pisar de madera’ y os sustantivos fayao y fayo ‘piso de trabas de madera d’úa sala, d’un desván’, acepción ésta da que derivóu a de ‘desván’. Xa se dixo qu’a madera de faya era mui valorada antano y del sou uso cuase esclusivo pra pisar crearíase, a partir del verbo fayar, un participio regular fayao, cua súa versión irregular ou forte, fayo. É el mesmo que pasóu col sou sinónimo soyar ‘pisar, poñer el piso’, que ten os sustantivos soyao y soyo ‘piso’, derivaos dos participios regular y irregular respectivamente.

Paporrubio (Erithacus rubecula)

Monte Altu

Paporrubio pousao núa cana nel parque del Monte Altu (Uvieo) (22/11/2020).

Todas as linguas tein pra os sous falantes espresióis que yes resultan mui queridas. Pode qu’al dicilas se yes renembre, como se fora un conxuro, daquén que las usaba. Pode que sían, sin máis, palabras guapas, palabras que deixan bon gusto al mazcalas. Hai úa espresión que me presta muito, que s’usaba na mía casa y seguro que muita xente conocerá. Condo ques dicirye a daquén que sabes úa cousa que ten que ver con él, pro buscas darye un aire de misterio, y tamén de compricidá, empezas d’este xeito: «Díxome un paxarín del papo marelo que…».

Hasta que nun empecéi a interesarme pola ornitonimia en galego-asturiano nun me precatara de que paxarín del papo marelo era en Mántaras ún dos xeitos de chamarye, ademáis de papo marelo a secas, al paporrubio (Erithacus rubecula), ese páxaro miudo y regordeto, dos oyos y el piquín mouros, con úa mancha colorada ben chamadeira nel papo. El específico del nome científico destaca precisamente esa característica da súa color, porque rubecula é un diminutivo del latín rubeus ‘colorao’. A forma estándar casteyana, petirrojo, tamén é un composto que fala da color del sou peto.

É un páxarín bon de ver porque nun é miga esguitón. Sintes nun árbol ou nun valao a súa voz de reclamo, como chip-chip, y axina lo ves ei pousao. Condo t’achegas pra velo miyor ou sacarye úa foto, tarda en escapar, como se tuvera pousando pra ti. Nun m’esqueice úa escena que vin en Quirós: úa muyer tía un paporrubio que se ye presentaba na corrada y ela dábaye faraguyas de pan. El paxarín pousábaseye nel colo y na mao a comer.

Dependendo da edá, pro tamén da postura, el paporrubio non sempre ten esa parecencia regordeta. Llatores (Uvieo) (28/11/2020).

El paporrubio ten un canto mui guapo, tanto qu’en Mántaras tamén ye chaman el gueiteiro, como se el páxaro fora un músico y el sou piar foran as voltas y revoltas del sonido da gaita repinicando.

Al ser un ave tan conocida, dispoñemos d’us contos datos publicaos sobre a súa denominación en galego-asturiano. Ademáis dos nomes xa ditos recoyidos nel vocabulario de Mántaras, el de paporrubio rexístranlo os da Veiga, Eilao y Bual. El da Roda recoye a forma papo colorado y el del Franco, ferreirín. Nel nomenclátor da web de Sabencia, grupo que, entre outras cousas, estudia a bionimia en Asturias, recoyen na nosa zona as denominacióis de ranchín en Pezós y Navia, y de reitán en Navia, anque nun especifican en qué zona lingüística del conceyo naviego, se na del galego-asturiano ou na del asturiano.

Teño ademáis muitos datos inéditos, pro, pra nun alouriar xa con detalles, tou na fe de qu’é miyor fer primeiro un resume del panorama terminolóxico na zona estremooccidental d’Asturias que se pode dibuxar cos datos publicaos y os inéditos, pra despóis cuntar dafeito únde recoyín as informacióis orales.

Paprorrubio núa cana. El Barcu, na parroquia de Les Caldes (Uvieo) (14/11/2020).

A primeira constatación que se pode fer é qu’a forma máis estendida nel territorio del Navia-Eo é a de paporrubio, un término que fai referencia á color del paxarín na parte del corpo debaxo del pico, el papo. É úa palabra composta, xuntoiro d’un sustantivo máis un adxetivo, como se comproba con dalgúa xente que lo pronuncía einda con dous acentos, papo rubio, y fai el plural dicindo papos rubios y non paporrubios. En realidá, paporrubio vén d’outra denominación anterior, máis larga, qu’é a pura descripción del ave: páxaro ou paxarín del papo rubio. Polo tanto, a evolución foi páxaro del papo rubio > papo rubio > paporrubio.

Outras variacióis nel nome vein de cambiar el sustantivo ou el adxetivo d’ese composto por outro sinónimo. Hai unde, nel sito de falar de papo, falan de barba ou barbía, y hai unde, nel sito d’usar rubio, usan marelo (tamén marello) ou colorao (tamén colorado). Os sustantivos barba ou barbía úsanse en galego-asturiano tanto pra falar del pelo que sal na cara como pra referirse á parte da queixada que sobresal debaxo da boca: Cayéu y levóu un golpe na barbía. Os resultaos qu’encontréi con estas variacióis de sustantivo y adxetivo nun cubren toda a combinatoria posible nin todas as fases da evolución dende as formas máis largas, pro de seguro que, se dera xuntao máis información, iban atoparse muitas das que faltan. Rexistréi as formas páxaro da barba marella, barba marella, barbía marella, barbías marellas, paxarín del papo marelo, papo marelo, papo marello, páxaro del papo colorao, papín colora(d)o y papo colora(d)o. Hai que fer notar que nun atopéi combinacióis barbía + colorada.

Hai outras denominacióis, ademáis da xa dita de gueiteiro, que nun tein miga que ver cua coloración del papo. Úa d’elas é a de reichín. Tamén recoyín a variante reicha, que pode ser úa creación posterior quitándoye el diminutivo a reichín. Xa se falóu d’esta palabra al referirse al rinchín (Coccinella septempunctata), insecto tamén conocido como reichín. Dudábamos de cuál fora a especie que primeiro levara ese nome y que despóis pasara al outra, se el bichín ou el páxaro. Así y todo, dicíamos, é un empréstamo bon d’esplicar al ser os dous mui apreciaos pola xente. En conto á etimoloxía, al haber denominacióis pral insecto como rei ou reinín, comentábase a posibilidá de que fora un diminutivo d’esa palabra ou, pral caso del páxaro, que tuvera úa esplicación onamatopéyica. El dato de ranchín de Pezós y Navia que dá a web de Sabencia encaxa con este viaxe de nomes entre el insecto y el páxaro, porque ranchín ou ranchía é como ye chaman en muitos sitos del Navia-Eo a Coccinella septempunctata.

Paporrubio picotiando nun prao del parque dos Catalanes (Uvieo) (28/11/2020).

Hai outra clas de denominación en galego-asturiano que se trata d’un asturianismo: reitán, roitán ou raitán, forma ésta qu’é a máis común en asturiano. Nun deixa de ser chamadeira a coincidencia de reit– col tipo anterior reich-, anque pinta que -ei- é úa evolución dende -ai– por tar en posición átona, como pasa con reigón (< raigón), reigaño (<raigaño) ou Reimundo (< Raimundo).

Pra rematar este recorrido quédanos el nome de ferreirín, que xa se comentóu al falar del charchar (Saxicola rubicola) que se trata d’úa denominación compartida con outras aves, neste caso ben sei que pola comparanza da color del sou papo cua del ferruxo qu’enche todo el trabayo dos ferreiros.

Pois, desque xa tán apuntadas as linias xenerales de cómo se chama en galego-asturiano, queda señalar ún por ún esos datos inéditos dos que faléi al empezar. Y tamén ta ben recordar qu’ás veces nun mesmo sito recoyéuse máis d’úa denominación.

Os pitíos de paporrubio son tan grandes como os adultos, pro son pintos y apardazaos. Este taba brincando de cana en cana d’úa aveyaneira nel Valle Angón (Amieva) (19/8/2020).

Empezando pol tipo máis común y repartido por todo el territorio (papo + rubio), apuntéi a forma páxaro del papo rubio en Vilarín y Brañatruiye (Castripol), Folgueiras (A Veiga), Penacova (Vilanova d’Ozcos), Castro (Grandas), Corondeño (Ayande) y Ouria (Bual). En Valdeferreiros (Ibias), páxaro do papo rubio, col artículo o propio da fala d’alí. Con diminitivo, paxarín del papo rubio, dixéronmo nos Niseiros (Castripol) y Cachafol (Eilao). A forma con dous acentos, papo rubio, déronma nel Valín y en Barres (Castripol), y Santolín (Ibias). En conto á forma con un acento, paporrubio, recoyínla en Freixe (Taramunde), Santalla (Santalla d’Ozcos), Batribán, Busdemouros y A Ovellariza (Vilanova d’Ozcos), Penzol (A Veiga), A Granda, As Figueiras, A Bouza, El Valín, As Campas, El Grilo, Sabugo, Lantoira, Tabes, Balmonte, Obanza y Santa Colomba (Castripol), Valdepares, El Chao das Trabas, Villarín, Villalmarzo y Llobredo (El Franco), Santesteba, Trelles y Vivedro (Cuaña), Cova y Rozadas (Bual), Navia, El Monte, Sante y Villouril (Navia), Navedo y Sarzol (Eilao), Sanzo y Pezós (Pezós), Penafonte y Grandas (Grandas), y Carbueiro y Tormaleo (Ibias).

Del tipo papo + colora(d)o teño menos datos y coyen menos territorio. Déronme a forma páxaro del papo colorado en San Xuyán (El Franco) y páxaro del papo colorao en Limayosa (Tapia). En Ouria (Taramunde), papín colorado; en Salave (Tapia), papín colorao. Sin diminutivo, dixéronme papo colorado na Roda (Tapia), San Xuyán (El Franco) y Vilela (San Tiso d’Abres). Y papo colorao en Villalmarzo (El Franco) y Zreixido (A Veiga).

El territorio unde rexistréi formas del tipo papo + marelo coye puntos da marina entre Tapia y Cuaña: paxarín del papo marelo y papo marelo en Mántaras (Tapia), y papo marello na Folgueirosa (El Franco) y Cartavio (Cuaña).

Pódese ver ben el color apardazao del paporrubio, menos chamadeiro qu’el colorao del papo. Les Caldes (Uvieo) (3/10/2020).

Máis pequena einda, núa parte del conceyo del Franco, é a zona unde constatéi el tipo barba + marella: páxaro da barba marella (A Nogueira), a barba marella (Miudes), a barbía marella (Villar) y el barbías marellas (Godella).

Coye sitos de Castripol y A Veiga a zona unde ye chaman reichín: As Campas, El Preiral y Siares (Castripol), Porzún, Tremiado y Zreixido (A Veiga). Na Mundiña (A Veiga), dixéronme reicha.

En conto al tipo reitán, dase en continuidá territorial col asturiano occidental y, seguramente pola influencia da villa de Navia, entra nel territorio de Cuaña: déronmo en Xarrio (Cuaña), Navia y Salcedo (Navia). A variante roitán dixéronma en Ortigueira y raitán, en Andés (Navia).

Como xa se dixo, a denominación de gueiteiro namáis la sentín en Mántaras (Tapia) y a de ferreirín, que recoye el vocabulario del Franco, tamén ma confirmaron en Lloza (Cuaña).

En galego tamén pinta ser paporrubio a forma máis estendida, cuas variantes paporruibo, paporroibo, paparrubio, paparrubia, paparroi y paporroi, ademáis d’outras denominacióis como paporroxo, pisco, paifoque, peizoque, maceirento y maceirudo.

A forma máis común en asturiano é raitán (tamén raitana), cua variante reitán sobre todo nel occidente. Por exemplo, na zona de fala asturiana de Navia, é como ye chaman en Tox y en Vigu y Santa Marina. En asturiano hai tamén denominacióis basadas nel color como papu coloráu ou papín coloráu y outras máis minoritarias como papu bermeyu, paparroxa, paparroxu, papurrubiu ou pimentera. Na web de Sabencia recoyen aparte as formas reita, rinchán, ritán y tatá. Col dato de reita (< reitán) volve renembrárseme a relación xa apuntada con reicha (< reichín).

Romeiro (Salvia rosmarinus)

Salvia_Rosmarinus_Sontolaya

Florías de romeiro nun xardín en Sontolaya (Morcín) (8-9-2014).

Núa escena d’A empanada y a tarta, úa traducción al galego-asturiano feita en 1934 d’úa farsa medieval francesa, ún dos personaxes díceye con muita gracia a úa muyer que ta queixando dos cadriles: «Débeye ser reuma, qu’hai unha andancia d’él por ei. ¿Por qué non dá unhas fregas d’auga de romeiro cocido?». Esta adaptación teatral fixéronla Vicente Loriente Cancio y María Ramona Penzol pra representar nas Figueiras y Castripol dentro das actividades da Biblioteca Popular Circulante. El obra formaba parte, con outras máis, del conocido como Teatro Aldeano, unde, aparte de ferse na lingua del país, sempre había referencias al mundo rural, ás crencias y os saberes tradicionales. El uso melecieiro del romeiro (Salvia rosmarinus) é úa d’esas referencias. Nel vocabulario d’Acevedo y Fernández, publicao en 1932, cúntase qu’el augua de cocer romeiro tomábase pra sanar el catarro. Adelina Fernández y Susina Pérez, nel sou libro Cousas de Bual, falan das fregas d’alcohol de romeiro pral artrosis y prá cayida del pelo. Cuntóume úa muyer da Ovellariza (Vilanova d’Ozcos) que pra esos problemas capilares era bon botar viño branco fervido con romeiro. Tamén María Teresa López, nel sou Cousas d’entoite pa pasado mañá, esplica romedios naturales a base de vapores ou cataplasmas de romeiro pra sanar golpes ou escordaduras. Son namáis us poucos exemplos de qu’esta especie vexetal sempre tuvo presente na melecía tradicional. Pro tamén é conocido el sou papel na cocía y pra perfume porque é úa pranta mui aromática.

Todas as propiedades que sempre se ye buscaron á pranta esplican el epíteto específico que levaba a súa denominación científica hasta el ano 2017: Rosmarinus officinalis. A palabra officinalis, derivada d’officina, quer dicir qu’é propia del cuarto del mosteiro unde s’amañaban y guardaban melecías. Y de seguro que nesa officina habería us ramayos da nosa pranta. El caso é qu’hai pouco, con análisis d’ADN, descubríuse qu’el romeiro ten muito parentexo cua salvia y outras especies, así qu’houbo que reorganizar toda a clasificación y volver poñeryes nomes novos. D’ei a denominación actual de Salvia rosmarinus, anque é un cambeo qu’einda nun trunfóu de todo y aveza a verse máis el sou sinónimo Rosmarinus officinalis.

A pranta é d’orixe mediterránea y nun é autóctona das nosas latitudes, así que se ve en xardíos y labrada adrede pol sou olor y vistosidá. El nome de romeiro é el que recoyen todos os vocabularios dialectales de galego-asturiano: A Veiga, Mántaras, A Roda, Castaedo y Monón, Ponticella, Bual, Eilao y El Franco, ademáis del d’Acevedo y Fernández xa dito. Eu tamén recoyín esa palabra en Bustapena y, como dixen, na Ovellariza (Vilanova d’Ozcos). A denominación deriva del nome latín da pranta, qu’os autores clásicos chamaban ros maris ou ros marinus ‘rosada del mar’. A forma del latín vulgar evolucionóu a romaris y variantes como romariu, d’unde vein el noso romeiro, el romeru asturiano y el romero casteyano.

Salvia_rosmarinus_Brananoceo

Romeiro aporondando d’úa parede en Brañanoceo (Mieres) (12-10-2020).

En galego a denominación máis popular é romeu, anque tamén se rexistran outros nomes como romanín ou rosmariño, aparte das formas rosmaniño y alecrín, como as portuguesas rosmaninho y alecrim. Según el estudioso galego Navaza Blanco, a forma bisílaba pode que veña de qu’a xente entendera como diminutivo a palabra romaniño y d’ei reconstruíra úa reiz romeu. Axudaría, claro, el cruce cua palabra romeiro ‘pelegrín’, nome que ten outra orixe, romaeus, relacionao con Roma, capital del imperio romano y centro de pelegrinaxe, y que deu el nome de Romeo.

Condo vía as películas ou series americanas nunca penséi qu’as Rosemary que salían nelas tían relación col noso romeiro. Pois si, é como ye chaman á pranta en inglés: rosemary. Sobre el mesmo étimo rosmarinus amañóuse a denominación estándar italiana (rosmarino) y francesa (romarín), mentres qu’en catalán danse romaní y romer.

En galego tamén ye chaman romeiro á nosa pranta, pro, como pasa muitas veces nesta clas de vocabulario, é variante que se recoye nos puntos máis orientales de Lugo, testando con Asturias: Cedofeita (Ribadeo), Suarna y A Proba de Burón, anque neste último sito tamén se recoye rumeu. Anque nun hai datos de que se diga romeo nel estremo occidental d’Asturias, en Serantes (Tapia) hai un Río del Romeo. El que nun sabemos é se mantén a denominación antiga da pranta ou dos pelegríos ou de daquén con ese nome, anque chama máis a hipótesis del viaxeiro a Santiago.

Esos romeiros que pelegrinaban pra ver a tumba del apóstol tamén acabaron compartindo el nome con aquelos que fían viaxes máis curtios, a igresias da contornada como a de Pastur (Eilao), Villouril (Navia) ou A Braña (El Franco). A revista Asturias del Habana publica esta cuarteta en 1915, según dicen, recoyida en Brañamayor (El Franco): «Nuestra Señora da Braña / taba sentada na porta / mirando pra os sous romeiros / cómo subían a costa». Esas festas que se fain alredor d’igresias ou capiyas son el que se conoce en galego-asturiano como romeirías, anque nos puntos máis occidentales dáse a variante específicamente galega romaría.

Charchar (Saxicola rubicola)

Exemplar de charchar macho pousao derriba d’un toxo nas arribadas da praya de Torimbia (Llanes) (18/7/2020).

Acórdome d’aquel día y del sito como se fora hoi. Debéu ser a últimos dos anos 80 del siglo pasao, que xa chovéu. Baxaba pra Mántaras dende El Cortaficio pol Camín Veyo acompañao de Pepe del Bourio, que tuvera a paciencia de vir comigo a dicirme nomes de prantas. Iba eu cada pouco parando y perguntando: «¿Y a esta herba cómo ye chamades?», «¿y a esta outra…?». Nesto, señalóume pra un paxarín que taba cantando nel pico d’us artos: «Mira, un bichacho». Eu nun sabía miga de páxaros (agora nun sei muito, pro daquela nun sabía nin papa), así que tentéi de recordar a traza y apuntéi, pra despóis buscalo nos libros, algo asina como «paxarín da cabeza y costas mouras, col peto colorao y con úa tiría branca nos laos del pescozo». Quedóume grabao tamén el reclamo que fía, con un xiprido curtio y un cruxido seco repetido. Precisamente el nome de bichacho é claramente onomatopéyico, tentando d’arromendar esos dous sonidos.

Axina voléi na especie: Saxicola rubicola. En realidá, el qu’atopara fora Saxicola torquatus, qu’é el nome científico que se vía usando pra referirse al noso paxarín, pro qu’agora ta en discusión porque, según análisis d’ADN, hai que reordenar todo el complexo d’especies d’este xénero Saxicola, deixando S. torquatus prá variedá africana y chamando S. rubicola á europea. Tamén souben despóis qu’el que vira aquel día era un macho da especie col plumaxe del brao, porque as femas y os pitíos qu’inda nun son grandes tein colores máis apardazaos, sin esa cabeza moura y esa mancha branca marcada nel pescozo tan chamadeiras. Outro detalle característico da especie son as patías, que son sempre mouras. Trátase d’un ave sedentaria, anque prá montaña, condo é inverno, cuasemente desaparece toda a población.

As femas y os inmaduros da especie tein el colorido muito menos marcao. A Ribeira Nova (Mántaras, Tapia) (29/8/2020).

El nome xenérico de Saxicola quer dicir ‘que vive nas pedras’ y el epíteto específico rubicola significa ‘que vive nos artos’. Esa é úa das súas características, porque é nas arteiras mestas unde anía y é nel pico d’elas unde lo podemos ver mui a miudo. Pro ta claro qu’el que máis ten chamao el atención á nosa xente é ese ruido peculiar que fai col sou reclamo. D’ei as denominacióis que ten en galego-asturiano y, como imos ver, tamén en asturiano y en galego.

Xa faléi ben veces dos problemas dos vocabularios y a súa pouca precisión al hora d’identificar as especies vexetales. Nel caso dos páxaros é aparecido. Non solo pola pouca formación en Bioloxía que temos os que nos dedicamos a recoyer palabras senón porque nun é tan fácil amostraryos a quen nos informa pra que nos diga cómo yes chama. Y as fotos engañan muito, porque a xente ta avezada a velos de lonxe y non tán cerca como salen nelas. Eso si, os qu’anduveron de pequenos cazando páxaros con liga, si que saben ben cómo son. El problema é que, por desgracia, d’esos informantes xa deben quedar poucos. Por eso, ás veces é miyor saber ben as dúas ou tres características chamadeiras da especie pra esplicalas y qu’a xente diga: «Ah, si, xa sei el que me dices». Nel caso que nos ocupa, recoyín abondas denominacióis con facilidá namáis con arromendar el reclamo del bichacho. Tamén a xente tentaba de reproducir con palabras el que sentían y us atesaban que dicía «bicha-bicha» y outros, que «chacho-chacho». Anque tamén ten un canto guapo, pirlando como el que máis, é ese ruido repetido el que lo fai reconocible. Na rede hai un feixe de sitos unde escuitalo.

Exemplar de charchar pousao nun arto derriba del ribeiro de Turbela (Mántaras, Tapia) (29/8/2010).

Temos poucos datos sobre esta especie nos vocabularios locales. El da Veiga recoye bichachá, mentres qu’el de Bual define charchás como ‘herrerillo’, igual que fai el da Roda (Tapia) con charchar. El d’herrerillo é a denominación casteyana d’outra especie ben diferente (Cyanistes caeruleus). Como recoyín pral bichacho el nome de charchar na Grandela y en Rapalcuarto (Tapia), y en Ouria (Bual) dixéronme que ye chamaban charchás, tou na fe de qu’esos datos dos libros correspóndense col noso paxarín. A denominación de charchar é a máis estendida en galego-asturiano. Déronma ademáis nas Campas, El Valín, Sabugo y Leirío (Castripol), en Vivedro (Cuaña), nel Monte (Navia), en Santolín (Ibias) y en Busdemouros (Vilanova d’Ozcos). Con un diminutivo, charcharín, esplicable polo miudo qu’é el paxarín, chámanye en Cartavio (Cuaña). A esplicación del nome é evidentemente onomatopéyica, anque se centra nel chasquido (char-char) y quita a representación del piar qu’aparece na sílaba bi– de bichacho y bichachá. Recoyín máis variacióis sobre esa repetición da onomatopeya. Chámanye chirchar nel Chao das Trabas y A Braña (El Franco) y en Barres (Castripol). Na Mundiña (A Veiga), chaschás. Quizabes sían intentos de marcar un xénero, como pode pasar en bichacho, as formas charcho, que me dixeron en Salcedo (Santalla d’Ozcos), y charcha, que me deron en Busmente (Vilanova d’Ozcos). A partir del -chacho de bichacho, pro col sufixo –eiro, amañóuse a denominación que sentín en Zreixido y en Tremiado (A Veiga): chacheiro.

Recoyín outro nome que podía pensarse de primeiras qu’é úa confusión, pro déronmo en tres sitos, dalgús con continuidá territorial: ferreiro, que me dixeron en Salave (Tapia) y en Villar, na parroquia franquía de Miudes; y ferreirín, que me deron como propio de Valdepares (El Franco), parroquia fonteiriza cua tapiega de Campos y Salave. Falo de posible confusión porque ese nome aveza a usarse en galego-asturiano pra chamar outra especie, Phoenicurus ochrurus, pro ten a súa esplicación se pensamos qu’ese cruxido que fai el charchar se poda comparar col golpe del ferreiro mazando na forxa, igual que pasa con outras denominacióis de bichos basadas en comparanzas con oficios humanos. A esplicación que dan pral nome casteyano d’herrerillo vén precisamente d’eso, del canto del paxarín, que pode entenderse con un pouco d’imaxinación como el ruido del martelo dando nel incra. El vocabulario da Roda, parroquia que ta al pé da de Valdepares, recoye ese nome, ferreirín, anque namáis lo define como ‘páxaro pequeno y pardo’, pro ten que tratarse del noso.

Charchar nun valao derriba del ribeiro de Turbela (Mántaras, Tapia) (30/8/2020).

As denominacióis en asturiano tamén son onomatopéyicas, dalgúas coincidentes cuas del galego-asturiano, como charchar, ou aparecidas, como becharchar ou birchachás. Outros xeitos de chamarye son charraplada, chicharru, rechárchara, richarte, zarzar, bichar y birchu, todos ben onomatopéyicos. Pol sou avezo de pousarse en sitos altos (como artos, toxos y tamén mangos y postes) pra outiar os insectos y, desque los pañan, volver al porondico pra comelos, tamén recibe el nome de cagamangos ou cagapraos. Por causa da color moura da cabeza y das costas nel macho ten que ser a denominación que tamén ye dan de carbonera ou carboneru.

En conto al galego, chámanye con nomes como chasco, chasca, chácaro, charchego ou charra, ademáis de chaschás, denominación esta que xa vimos que se dá tamén en galego-asturiano.

Ben sei qu’a denominación estándar en casteyano tía basada na onomatopeya, porque ye chaman tarabilla. Esa palabra ten equivalente na nosa lingua: tarabela, úa peza del molín qu’é úa trabía pousada na mola que, condo se move, axenega a caleya, por unde cai el grao que ta na moxega. Pro hai outros nomes populares casteyanos pra chamar al paxarín: por exemplo, en sitos de Córdoba chámanye cagaestacas, cagarrache, tronchaestiles, aperaor, aperaorcillo, por ese avezo que ten de pousarse nos mangos das ferramentas.