Arquivo da categoría: Herbas y florías

Freisno (Fraxinus excelsior)

IMG_5164

Freisnal na veira del río Gafu cerca de La Premaña (Uvieo) (8/9/2014).

Núa visita al Valín (Castripol), Felipe del Gobelo deuye al meu fiyo un freisno (Fraxinus excelsior). Arrincóulo con reigón y todo d’al pé d’outros grandóis qu’hai indo prá vía del tren. Levamos el noso freisnín pra Mántaras y prantámolo nel fondal da cortía, al pé del río de San Antonio, mentres meu padre miraba al fiyo y al netín con sonrisa burlúa y escéptica. ¡Únde se víu prantar un freisno núa cortía! Cada brao eu sacábaye úa foto al neno al pé del arbolín col idea de ter un recordo da medría dos dous al son del tempo. Pro foi fendo anos y, al rovés del que pensábamos, el meu fiyo chegóu a comerye as papas na cabeza al freisno. Nun debía ser sito al xeito pra que medrara el árbol, solo y batido pol nordés todo el tempo, así que quedóu pequeno y nun trazaba d’escotrolar d’úa vez. Un brao chegamos y el freisno nun taba. Quitáralo meu padre. «Nun poñía xeito y nun daba máis que foya, qué querías eso ei…», díxome. Asina acabóu a historia del noso freisno. Nin poesía nin carayadas.

¡Pro mira qu’el freisno é un árbol elegante! A imaxe da cabana nel monte á solombra d’este árbol é das estampas máis guapas que poda haber. Y, aparte del ben que se tía al aveiro d’él, hai outra esplicación: a rama del freisno frádase y aprovétase a foya pra dar ás vacas condo al último del brao el herba empeza a faltar. A leña tamén é apreciada, que dá un lume muito bon, y qué dicir da madera, dura y resistente, que s’usa pra fer mangos de ferramentas y, condo los había, xugos, eixes y rodas de carros.

El xeito das foyas compostas é el que ye dá esa traza peculiar á redoma del árbol y é el qu’amaña ese efecto tan guapo da luz peneirada entre elas. As foyas son imparipinnadas, querse dicir, tán formadas por varios foliolos que nacen pariaos a os dous laos del eixe ou raquis, pro con ún foliolo na punta que fai que sían impares. Esos foliolos son lanceolaos y un pouco aserraos polas veiras.

Hai outra especie, Fraxinus angustifolia, que podíamos chamar freisno da foya dalgada, qu’é propia de máis al sur del cordal, pro queten poblacióis conocidas en Asturias, por causa del sou microclima, nel valle alto del Navia y dos ríos que van dar a él.

IMG_7193

Freisnos nel xebre entre dous praos cerca de Penanes (Morcín) (8/9/2015).

Deixamos a bioloxía y pasamos á filoloxía. Na evolución da denominación latina fráxinu ‘freisno’ al galego-asturiano, a vocal postónica desaparecéu: perdéuse el -i- (el -x- pronunciábase -ks-): fráksinu > fraks’nu. Despóis d’esa síncopa vocálica, el resultao puido manter el diptongo decrecente (fraisnu > freisno) ou perdelo (fraisnu > freisno > fresno).

A forma freisno recóyenla os vocabularios da Veiga, Bual, Monón y Castaedo (Ayande), Mántaras y A Roda (Tapia), y tamén ma deron na Grandela, nel mesmo conceyo. El de Ponticella (Villayón) rexistra fresno. El dato de freixo del estudio sobre a fala del Franco ten que tratarse d’un equivoco se reparamos na distribución territorial das variantes qu’imos ver.

Nas encuestas del ETLÉN (Estudio da transición lingüística na zona Eo-Navia) perguntamos por esta palabra porque sabíamos qu’era un fenómeno contrastivo entre el galegoportugués y el asturlionés. Neste caso, atopamos qu’el galego-asturiano vai col resultao asturlionés, con síncopa da vocal postónica, frente al resultao galegoportugués, freixo, que mantuvo el -i- postónico, palatalizóu y perdéu el -n-.

El ETLEN constata freisno nos puntos d’encuesta de Zreixido (A Veiga), Bustapena (Vilanova d’Ozcos), El Valín y Os Niseiros (Castripol), Mántaras (Tapia), San Xuyán (El Franco), Vivedro (Cuaña), El Monte (Navia), Poxos (Villayón), Armal (Bual), Pezós, Navedo (Eilao) y Corondeño (Ayande).

Sicasí, contra el oeste y el sur d’esa zona é fresno, con puntos d’encuesta unde conviven as dúas solucióis, como Zreixido y Armal. Este dato bualés de fresno ben sei qu’é un casteyanismo, porque ta en plena zona de resultaos con –ei-. Recoyémos fresno en O Chao (San Tiso d’Abres), A Garda (Taramunde), Teixeira (Santalla d’Ozcos), Labiaróu (Samartín d’Ozcos), Castro (Grandas), San Salvador (Ayande), y Valdeferreiros, Fandovila y Vilamayor (Ibias), neste último sito cua variante con rotacismo: frerno. Neste conceyo eu tamén apuntéi fresno en Mourentán.

IMG_6055

A rama del freisno vista al tresluz amaña un efecto ben guapo. Pódese ver a feitura imparipinnada das foyas.

D’esta volta, a esplicación del mapa de freisno nel atlas lingüístico del ETLEN danos el trabayo feito. Boto mao d’ela pra resumir el panorama d’esta palabra nel esquino noroccidental da península. Empezando pol asturiano, hai que dicir qu’os resultaos con rotacismo (frernu) tein continuidá pol suroccidente, nel Vau (Ibias) y Degaña, y hasta chegan a Los Argüeyos (Lión) y Casu. Pro as formas sin diptongo qu’hai nel metá sur del Navia-Eo (fresno) nun siguen nel territorio vecín d’asturiano occidental, unde dicen freisnu. Noutras partes del asturiano non solo se dá el rotacismo del -s-, senón tamén a perda: frenu. Hai máis variantes, unde s’atopan un feixe de fenómenos fonéticos variaos, tanto con diptongo decrecente (fleisnu, freinu, fleinu) como sin él (friesnu, freñu, frédenu, fresñe, freñe…).

Se miramos pral oeste, pódese comprobar qu’as formas de tipo asturlionés fresno danse na veira máis oriental de Galicia, en continuidá col área asturiana de fre(i)sno. Tamén úa forma frexo, sin diptongación pro con palatalización, ta recoyida en Courel (Lugo), y a variante freno constátase entre Ourense y Pontevedra. Nel resto da comunidá vecía a forma habitual é freixo, como en Portugal, anque hai partes na costa occidental unde se deu úa despalatalización y dicen freiso. Outras variantes danse nel suroriente y siguen pola zona de Siabra (Zamora), como afreixo y afereixo.

Costa caro ver un monte de freisnos, pro hai palabra pra referirse a esa realidá: freisnal, según apuntéi en Bustapena (Vilanova d’Ozcos). Outros xeitos de chamarye nel pasao quedaron na toponimia, con lugares como Freisnedo, nas parroquias de Miudes (El Franco) y Santo Miyao (Ayande).  Dalgún topónimo tamén nos fala de condo na zona, noutras etapas históricas, se dicía freixo, como un paraxe nos Coutos (Ibias), na veira del Navia, que se chama A Freixueira.

Recóyese en Tapia el término freisnuada ‘golpe’, con ese sufixo –uada tan típico del galego-asturiano pr’amecer a sustantivos referidos a partes del corpo que reciben un golpe ou ben a obxetos ou partes del corpo cos que se pega: cachuada, brosuada, cabezuada, chiscuada… Neste caso haberá qu’entender qu’a palabra vén d’un uso veyo de freisno como ‘palo de freisno’.

Galos (Linaria triornithophora)

Galos na veira del camín cerca de Viapará (Morcín). (3/7/2016).

A estas alturas del que sabemos das denominacióis populares das especies vexetales a naide ye ten que sorprender qu’úa pranta poda recibir máis d’un nome pra chamarye. Y nun falo de variantes d’úa palabra, qu’eso xa é conocido de sobro (y precisamente sempre recoyemos todas as que podemos): toume referindo a denominacióis diferentes de todo. É el caso dos galos (Linaria triornithophora), esas flores tan chamadeiras con esos picos pr’abaxo que s’asocían pola feitura cos páxaros, igual que pasa con outras especies vexetales como os conocidos como pitíos. El epíteto del nome científico, triornithophora, significa precisamente ‘tres cabezas de páxaros’.

Úa dificultá amecida á determinación del sou nome popular é que dalgúas das súas denominacióis úsanse pra especies d’outros xéneros ou familias. Costa caro entoncias poñerye un pouco de xeito al panorama fitonímico al hora de buscarye á pranta un nome máis ou menos estándar pr’aclaráremonos. É verdá qu’eso xa é labor de despacho y non tanto de recoyida de caleya. Pra ser ben, primeiro de tomar decisióis é bon ter primeiro muitos datos de campo. El problema é que pouca xente s’ocupóu nestos anos de recoyer vocabulario y agora chegamos un pouco tarde: eran a xente veya a que máis sabía, y a esa, nos tempos modernos, nun ye daban muito asenso. Nun sei se xa lo teño dito aquí dacondo: os veyos qu’entrevistéi nos anos 80 del siglo pasao sabían muito máis da lingua tradicional qu’os veyos d’agora (dos que vou camín de formar parte…). Así y todo, todo dato actual é importante y nun se pode perder oportunidá ningua de recoyelo.

Os galos, qu’en casteyano conócense como gallos, pajaritos ou conejitos (outra vez as comparanzas con animales), son prantas que florecen na primavera y brao. Ademáis Linaria triornithophora é un endemismo del noroeste peninsular, querse dicir, que namáis se dá nesta zona. Ta bon de ver nos valaos y suqueiros, y nas veiras dos montes. As flores son violeta ou rosa, abrancazadas dacondo, col gorgoleiro amarelao, y tein un pico pra baxo, pouco curvao, qu’é máis largo qu’el resto da corola. Nacen en peteiros nel pico da pranta al pé das foyas, que son pequenas y lanceoladas, en verticilos, querse dicir, en grupos de tres a cinco á mesma altura, cada pouco.

Costa caro escoyer úa denominación pra titular esta especie porque os nomes tán mui repartidos pola xeografía del Navia-Eo y ás veces conviven dous nun mesmo sito. Outra vez os vocabularios son mui pouco falangueiros, así que vou basarme sobre todo en datos inéditos recoyidos por min.

Alredor da comparanza cos galos, ás veces cua forma palatalizada propia del metá oriental y ás veces col diminutivo, recoyín as denominacióis de galos en Vilarín (Castripol), gallos en Andés y na villa de Bual, galíos en Serantes y Casarego (Tapia), y gallíos en Lloza y Ortigueira. Hai que recordar, como xa se víu, qu’en galego-asturiano tamén se pode usar esta clas de denominación pra outras prantas con flores de feitura chamadeira, como el ortiga mansa (Lamium maculatum) ou os pitíos, del xénero Rhinanthus.

Peteiro de galos na veira d’un monte en Mántaras (Tapia) (15/7/2012).

En Arbón (Villayón), chámanyes gallíos de mel. Y é qu’os nenos chupaban el piquín que ten a flor y d’esa dulzura amañáronse outras denominacióis como a que recoyín nel meu vocabulario de Mántaras, herba del mel, ou a que me deron en Cartavio (Cuaña): meleira. Pral conceyo de Grandas danse outras variantes como estoupamelos (Penafonte) y chupamelos (na villa de Grandas), unde se mezcran as reices de verbos como estoupar ou chupar. Tamén en Grandas me deron a forma melíos. Hai que dicir qu’estos nomes relacionaos col néctar aplícanse ás veces a outras especies con flores que se chupaban.

Nel vocabulario de Ponticella (Villayón), chámanyes paxaríos, outra posibilidá de comparanza máis xeneral. Tamén ye dan este nome nun blog sobre El Valledor (Ayande) y dixéronme qu’era denominación usada en Cartavio y Ortigueira (Cuaña).

Y queda outro peteiro de nomes usaos tamén pra chamar prantas de flores de feitura aglobada como os estoupóis (Digitalis purpurea) y outras qu’imos ver máis adelantre, Aquilegia vulgaris. Tou falando de denominacióis basadas na comparanza cos calzóis, y ademáis cos calzóis que gastaría un cuco. Recoyín pra Linaria triornithophora el nome de calzóis de cuco en Llobredo (Cuaña) y Santalla d’Ozcos. Outra variante é calzóis del cuco, que me deron en Trelles (Cuaña) y Monón y Castaedo (Ayande). Tamén pode ser en singular, calzón de cuco, que me dixeron que s’usa en Marentes (Ibias). Alí unde al páxaro ye chaman cuquelo tamén cambía el nome da flor: dixéronme calzóis de cuquelo en Vilanova (Ayande) y Carbueiro (Ibias), y calzóis del cuquello en Monón y Castaedo (Ayande). A denominación calzóis de cuco tamén se dá, por exemplo, na Fonsagrada y na Pontenova, xa na provincia de Lugo.

Pro el cruce de nomes cos estoupóis dáse tamén al rovés. Al falar de Digitalis purpurea xa se señalóu qu’en puntos d’Ayande chámayes gallopos, úa referencia diminutiva a os galos qu’acabamos de ver pra chamar a Linaria triornithophora.

En galego as formas máis comúis, ademáis de galos y paxariños, son arreitó, reitó, arroitó, arroutó, routó… Tamén esporas, núa comparanza del pico da flor cuas espolas que se poin nel calzao pr’aguiyar el cabalo. É a denominación estándar en portugués: esporas-bravas. Como s’apuntóu, tamén se dan denominacióis relacionadas cos calzóis del cuco. Ás xa ditas hai qu’amecer formas como calzas de cuco y pantalois de cuco.

En asturiano danse dúas das posibilidades que xa se viron: dende gallos ou pata de gallu hasta calzones de cuquiellu ou flor del cuquiellu.

Xeixebre (Teucrium scorodonia)

Xeixebra1

Xeixebre florecido núa regandixa d’úa parede. Brañanoceo (Mieres) (16/7/2017).

As prantas sempre s’usaron como romedios pra os males. Nun me tou referindo al uso dos sous principios activos na farmacoloxía industrial, senón al conocemento tradicional das súas propiedades melecieiras, por exemplo, en fervidos ou en cataplasmas. Anque este conocemento, alomenos nel noso ámbito cultural, foi perdéndose pouco a pouco na tresmisión de veyos a novos, einda hoi se toma manzanilla condo dol a barriga y hai quen bota ciridona ás verrugas, por poñer namáis dous casos.

Cunto esto porque hai muitos anos faláronme en Argul (Pezós) d’úa pranta, a xinxebra, que se pañaba pra mulir os xatos porque se dicía que yes quitaba as lombrigas. Recoyera en Mántaras a palabra xeixebre y tamén me dixeran que s’usaba pr’acabar con esos parásitos intestinales, anque nun din identificao a qué especie vexetal se referían. El romedio d’estrar a corte cua pranta chamóume daquela el atención. Dudéi se sería efectivo deitarse derriba dos ramayos ou se sería máis ben porque se cuntaba con qu’os animales los comeran. En realidá pode ser que fora un recordo deformao pol paso del tempo. El caso é que despóis souben qu’é ben conocido el uso de Teucrium scorodonia (que d’esa especie me taban falando sin eu sabelo) pra luitar contra as lombrigas. El padre Sarmiento, estudioso da botánica, entre outras muitas disciplinas, escribíu que «en sólo el vegetal seixebra tienen los pobres una botica entera» y esplicóu que «la semilla, molida, y dada a los becerritos, los cura de las lombrices». Máis de 250 anos despóis, en Pezós seguía viva de dalgún xeito aquela tradición d’albeitres. Pro nun é namáis nel occidente d’Asturias ou en Galicia, evidentemente, porque son ben d’elas as fontes escritas que recoyen a propiedá melecieira da pranta contra ese parásito. Se botamos un oyo a vocabularios unde recoyen a palabra ou formas aparecidas, igual nun acertan con qué especie de pranta é, pro é habitual que mencionen el dato das lombrigas, cousa qu’axuda á súa identificación.

El xeixebre é úa pranta da familia inmensa das Lamiaceae que se dá muito en sitos avesíos, nas veiras dos camíos y ribóis con pedra. As foyas son entre triangulares y lanceoladas y a superficie d’elas é engurriada y con pelíos. Ten un aire á ortiga mansa (Lamium maculatum), anque ergue máis qu’ela y as florías, máis pequenas, salen todas nel pico da pranta y son brancas ou amareladas. Se la ulimos notamos un recordo al olor del amentón y, se degrumamos as foyas, recórdanos al ayo. Como pasa con outras muitas prantas, a súa venta en herboristeirías ta regulada pra evitar problemas: pola toxicidá da súa parte aérea ta prohibido vendela y namáis se deixa usala en especialidades farmacéuticas.

Xeixebre2

Chanteira de xeixebre nun ribón á solombra al pé d’un camín. Brañanoceo (Mieres) (22/7/2012).

Con un nome tan chamadeiro é palabra recordada en muitos sitos, anque, como se dixo, ás veces falta saber a qué especie se ta referindo. Os máis dos vocabularios de galego-asturiano publicaos nun repararon muito nela, así que boto mao de datos inéditos que fun recoyendo nestos anos y que se poden resumir nestas variantes qu’ás veces conviven nun mesmo sito: con palatalización ou non del s- inicial (xeixebre, seixebre), cua presencia na reiz d’un elemento nasal nel sito del diptongo (xinxebre) y cua creación d’un acabo feminino en -a (xinxebra). A forma qu’escoyín pra titular como principal, xeixebre, déronma en Tremiado (A Veiga), Obanza, El Valín y Trigo (Castripol), Mántaras (Tapia), El Chao das Trabas y Bargaz (El Franco) y Nadóu (Cuaña). A variante seixebre rexistréila nos Niseiros (Castripol), El Chao das Trabas y Villar (El Franco) y As Mestas (Cuaña). En conto a xinxebre, sentínlo en Ouria (Bual), mentres que xinxebra apuntéilo, como dixen, en Argul (Pezós) y tamén na Ovellariza (Vilanova) y Navedo (Eilao). Esta última forma feminina pinta ser a propia del metá sur del estremo occidental d’Asturias.

A palabra é común en toda Galicia, con variantes como seixebra, seixebre, xeixebro, xeixebre, seixébrega, seixubre, sinxebra, xinxebra y xenxébrega. Muitas fontes galegas, que teño medo que tían copiadas úas d’outras, identifícanla non con Teucrium scorodonia senón con outras especies del xénero Saxifraga que nun s’asomeñan en miga á nosa pranta y qu’avezan a darse entre pedras y penedos nel monte. Este xénero nun pinta ter ningún poder contra as lombrigas senón máis ben pra desfer os cálculos renales (a palabra latina saxifraga vén a significar ‘rachapedras’). Se a identificación botánica ta ben constatada con informantes populares, nun digo máis, y nun tería miga de raro qu’a mesma palabra s’usara pra especies distintas. Agora ben, estráñame que, sendo asina, nun haxa úa repartición xeográfica entre a zona unde s’usa pra úa y prá outra especie (como pasa, pro exemplo, nel caso xa visto da corriola nel occidente d’Asturias, unde pral metá máis oriental chámanyo a Convolvulus arvensis y Calystegia sepium, y pral estremo occidental, a Plantago lanceolata).

Se se trata d’un error d’identificación, pode buscarse a esplicación nel asomeñanza fónica que xa levara a Sarmiento a apuntar a posibilidá de que seixebra derivara del latín saxifraga. A partir d’ei puido vir a confusión col outro xénero vexetal.

Xeixebre3

Inflorescencias d’un xeixebre. Brañanoceo (Mieres) (22/7/2018).

Volvendo á filoloxía y á d’únde vén el nome de xeixebre, ta ruin de xustificar que veña del latín saxifraga. É posible prá reiz da palabra, porque saxum ‘pedra’ deu, alomenos na toponimia, formas como xeixo ou seixo, pro de frangere ‘rachar, romper’ nun pode vir el acabo xebre.

De seguro que quen empezara a ler estas renguileiras repararía nel asomeñanza fónica con outra palabra, tamén referida a úa especie vexetal: esa pranta asiática da que s’usa el rizoma ou tubérculo y qu’axina chegóu a Europa col comercio das especies. Falo del que se conoce como jengibre en casteyano, gingebre en catalán, gingembre en francés ou ginger en inglés. Antias que buscar a esplicación en saxifraga, García Arias quer miyor pensar, seguindo a proposta d’estudiosos como Coromines pral casteyano jengibre, nel latín zingíber ou zingíberi, lingua á que chegóu al través del grego dende el sánscrito sringavera ‘corno’ (pola forma del rizoma). Ei temos que buscar a orixe da forma xinxebre. Outra cousa é qu’a nosa palabra acabara usándose pra chamar úa pranta diferente, pro xa se ten visto casos de nomes qu’en latín designaban úa especie y os sous continuadores romances, por cruces ou analoxías ás veces desconocidos hoi, acabaron usándose pra referirse a outra (amorolo, labaza, cochín…).

El asomeñanza del xeixebre con outras lamiáceas levóu a que muitos la confundan con dalgúas especies da familia, como a xa mencionada ortiga mansa (Lamium maculatum). Eu mesmo m’engañéi cos primeiros datos que recoyera sobre a palabra nel Franco y por eso propuxera esa identificación nel vocabulario de Mántaras, unde me deran a forma sin identificar a especie. Y é verdá qu’en muitos sitos confúndenla ou danye un nome relacionao con lamiáceas aromáticas como esta. En galego chámanye por eso tamén ourego bravo, sarxa brava, amenta da cobra, salva brava ou salva bastarda. En asturiano, anque el padre Sarmiento diz a mediaos del s. XVIII qu’en Asturias chámanye gengebra (¿xenxebra, quizabes?), hoi nun se recoyen variantes d’esta clas, senón qu’as denominacióis actuales crúzanse cos nomes d’outras especies aromáticas: hortolana, hortolana montés, poleos… Pasa outro tanto nel casteyano, unde, aparte dos nomes d’orixe culta como camedrio (pola especie Teucrium chamaedrys) ou escordio (por Teucrium scordium), tamén se constatan denominacióis populares como salvia sencilla ou ortiga muerta.

Pitíos (Rhinanthus angustifolius, Rhinanthus minor)

Pitíos da especie R. angustifolius nun prao de Penanes (Morcín) (13/5/2012).

As comparanzas das formas das prantas con outras realidades que nos arrodían deron pé a muitas denominacióis populares. Por poñer un caso, se as flores recordan de dalgún xeito a cabeza d’un ave, de seguro qu’ha a levar un nome relacionao con páxaros ou pitos. Como hai muitas especies que tein inflorescencias con esas características, podemos atopar a mesma denominación popular pra máis d’úa pranta, el que complica abondo tentar d’aclarar esa confusión aparente.

Esa comparanza dáse nel xénero Rhinantus, del qu’en Asturias temos dúas especies mui aparecidas pral non especialista: Rhinanthus angustifolius y Rhinanthus minor. Por esa asomeñanza, en galego-asturiano chamámoyes pitíos, pitas, pitías ou pitos. A denominación refírese máis ben ás inflorescencias, y d’ei el plural, pro al cabo é el nome popular que temos prá pranta. As corolas marelas das flores tein el xeito d’un casco nel labio de riba, mentres qu’el de baxo amaña tres lóbulos. Son mui característicos os dous rabíos azul escuro ou morao qu’asoman debaxo del labio de riba y qu’amañan, seguindo a comparanza, el pico da cabeza del pito que deu el nome popular. Outros, nel sito d’un pico, viron úa nariz: precisamente, Rhinanthus vén del grego rhís ‘nariz’ y ánthos ‘flor’. Sería como dicir ‘a flor da nariz’. As flores de R. angustifolius son máis grandes qu’as de R. minor, ademáis de teren el tubo curvao y el pico sobresalindo muito, non como en minor, qu’é mui nacho. Al ser úa pranta qu’hibrida muito, ás veces poden tar malas d’estremar as dúas especies.

Os pitíos vense muito nos praos que se segan y nas veiras dos camíos. É úa pranta hemiparásita, querse dicir, que se pode amañar pra fer a fotosíntesis y alimentarse de sou por si, pro que tamén vive dos nutrintes d’outras prantas. D’esa peculiaridá conocida polos labradores vein dalgúas das denominacióis populares que ten, como en casteyano, que, ademáis de chamarye cresta de gallo, tamén hai unde se conoce como matatrigo.

Nun hai ningúa información da pranta nos vocabularios de galego-asturiano, agá nel de Ponticella (Villayón), que recoye a forma pitíos. É el nome que tamén me deron en Cartavio (Cuaña), cua variante en feminino, pita ou pitía, pr’aquelas prantas máis pequenas y con menos flores nel pico. En Marentes (Ibias), chámanyes sin el diminutivo: pitos.

Peteiro de pitíos nun prao, con dalgús arbanzolos detrás. Penanes (Morcín) (13/5/2012).

Hai outro detalle chamadeiro da especie: condo madurece a flor, el fruto amaña úa cápsula cua semente dentro que ruxe al axenegala. Por eso ye chaman en muitas linguas col nome del ruxerruxe ou ruxideiro dos nenos pequenos (en inglés, rattle; en alemán, klappertopf). A denominación prá pranta que me deron nel conceyo de Grandas ten que tar relacionada con eso, porque se trata d’un diminutivo de cáscara: cazcarolo, na vila, y cascarolo, en Penafonte. Pode que sía esa a pranta sin identificar chamada cascarolo en conceyos del oriente de Lugo como Navia de Suarna ou Cervantes.

Como se dixo, os nomes populares, al referírense ás flores ou a os frutos, avezan a ser en plural, anque nos vocabularios pode pasar qu’os autores regularicen a entrada en singular. En asturiano tán recoyidas formas como gallu, pitu, pitín, paxarina, centella, centellón, cascabel ou ruxidor, unde se ven as dúas motivacióis: a da forma y a del ruido.

En portugués chámase crista-de-galo ou galo-de-crista y en galego nun atopéi máis datos que crista de galo, anque é úa denominación compartida con outras especies que recordan esa feitura. Al nome pinta qu’axuda a feitura del peteiro qu’amaña a pranta nas inflorescencias, con brácteas (as foyas apegadas á flor) das veiras aserradas y alargadas que poden asomeñar úa cresta.

En casteyano, ademáis del nome xa visto de cresta de gallo, úsanse outras variantes que cambían el ave protagonista, como cresta de gallina ou cresta de pollo. Tamén ye chaman chumpa. Relacionao col asunto del ruido, tán denominacióis como rugidera, badajosa (ben sei que por comparanza col badayo da campá), barajosa, cascarita, cascabelera, cascabeles

Perexil (Petroselinum crispus)

Perexil nun horto de Mántaras (Tapia) (15/7/2019).

¿Haberá dalgúa receta da nosa cocía tradicional que nun lleve perexil? É el herba que se bota a todo: al enayada dos chourizos, ás morciyas, a os rustridos, al pito, á carne, al cocido, á sopa, al pescao al forno… Por eso s’avezaba a ter úas chanteiras nel horto ou al pé da casa. «Cóyeme un mañuzo de perexil», dicíame mía bola. Y aló iba, dando volta pola casa, hasta delantre del ventanuxo que dá al Camín Veyo, unde sempre había perexil a esgaya.

É tan común el sou uso na cocía qu’é el único alimento que se regala nas tendas, anque nestos tempos xa se vexan mañuzos envoltos en plástico pra vendelos. Muita xente na ciudá tenlo en macetas: é bon de manter y búa parte del ano ta a disposición pra cortarye úas canías condo las precisamos y ter perexil sin qu’á pranta ye pase nada.

El perexil (Petroselinum crispus) é úa especie bienal, querse dicir, que precisa dous anos pra completar el ciclo: nel primeiro medra y nel segundo bota a flor y el fruto, qu’é el que s’usa pra semar. Nel horto nun se precisaba semalo porque al cayer a semente sempre salían al pé prantas novas. Así y todo, como diz el dito, «Se ques ter perexil todo el ano, sémalo en mayo».

A presencia del perexil en cualquera prebe que s’amañe é el qu’esplica a espresión española de ser perejil en todas las salsas y de seguro que ta detrás de qu’en portugués a denominación usada actualmente pra referirse á pranta y al condimento sía a de salsa.

En galego-asturiano el única forma que conozo pra chamarye é perexil, pronunciao cuas vocales átonas máis ou menos zarradas (perexil, perixil ou pirixil). Os vocabularios da Veiga, Mántaras, A Roda, El Franco, Bual, Castaedo y Monón, y Ponticella recoyen perexil. El da Veiga apunta tamén a pronunciación de pirixil, mentres qu’a variante zarrada que dá el de Bual é perixil. Por criterios normativos habería qu’escribir perexil, forma que constatéi nos Niseiros, Montavaro y Vilarín (Castripol); El Chao das Trabas, Godella, Villar y Llobredo (El Franco); Rozadas (Bual), Sanzo (Pezós) y Villouril (Navia).

Chanteira de perexil xa botando flor. Mántaras (Tapia) (15/7/2019).

Del sustantivo perexil nacéu el verbo emperexilarse ‘aciquilarse, amañarse muito’ y el adxetivo correspondente emperexilao, -ada, ademáis de perexileiro, -a ‘amigo d’emperexilarse’. Tamén hai en galego-asturiano a espresión ser un perexil, que s’aplica á persona froxa y enfermiza. Aparte, ta el verbo esperexilarse ‘esfarelarse, esplicarse con muitos aspaventos’.

Seguindo a esplicación que dá Coromines pral casteyano perejil, a palabra viría de *petrisillu, a partir d’outra forma anterior *petrisilnu procedente de *petrosilenon. Son todo formas hipotéticas del latín derivadas por metátesis de petroselinon (que vén del grego petrosélinon ‘tipo de perexil’). D’ese étimo vein as denominacióis que se dan en muitas llinguas d’Europa: dende el francés persil hasta el ingles parsley, pasando pol italiano prezzemolo ou el alemán petersilie. En portugués, anque hoi dicen salsa, tamén se dixo perrexil, anque na actualidá úsase a palabra pra chamar outra pranta aparecida, Crithmum maritimum, y hasta col significao figurao de ‘aperitivo’.

En asturiano, ademáis de perexil, dáse esa forma perrexil, aparte d’outras variantes fónicas: pirixil, perxil, prixil. Y hasta se rexistra a forma perrexu. En galego as denominacióis máis habituales son pirixel, prixel y perexil.

Nabo bravo (Sinapis arvensis)

Un campo chen de nabos bravos en Mántaras (Tapia) (30/4/2016).

Hai úa poesía escrita en 1907 pol poeta tapiego Carlos Pérez Méndez titulada «A noite tradicional». Publiquéila nel 2003 na revista Entrambasauguas, qu’eu coordinaba daquela. Foi na sección El Houcha, unde iba rescatando literatura veya en galego-asturiano. A poesía cunta as tradicióis relacionadas cua noite de San Xuan y núa das estrofas, al falar del avezo de poñeryes ás mozas coronas de flores, diz: «Y non todas che ye enchen ben os oyos: / pois si son veyas, feas ou tarameixas, / os ramos que yes pon son de marfoyos, / restras d’ayo, carozos ou areixas». A composición manexaba un vocabulario antigo y había máis d’úa palabra desconocida pra min, entre elas aquelos ramos d’areixas. Nun seguín pescudando nel asunto hasta qu’aquel mesmo ano Conchita Álvarez Lebredo publicóu a súa «Pequena contribución léxica al galego-asturiano», con términos y acepcióis inéditas de Tapia. Alí taban as mías areixas, que resultaron ser el qu’en Mántaras sentira chamar nabos bravos (Sinapis arvensis). El vocabulario popular ten esas cousas: pode haber palabras qu’usan normalmente nun sito y que noutro, a poucos metros, desconocen. Pro, ás veces, se rascas, acabas atopando xente que las conoce: despóis de saber da palabra areixa, constatéila en Mántaras, nel Viso y en Casarego, lugares todos nos alredores de Tapia.

Trátase d’úa pranta ben conocida y exemplo claro d’especie ruderal, querse dicir, que sal ventureira en sitos mui alteriaos pol acción del ser humano. En cualquera terra de vaco ou en cualquera solar sin cuidar, alí aparece na primavera, erguendo hasta alredor d’un metro, botando muita rama y enchéndolo todo de marelo cuas súas florías. As foyas son lanceoladas y dentadas, pro hai muita variación de formas. De Sinapis arvensis sacábanse aplicacióis melecieiras, sobre todo pra fer cataplasmas, d’ei qu’a estos romedios yes chamen tamén sinapismos ou, por etimoloxía popular, sanapismos. A pesar d’esas propiedades búas, un contacto largo da pranta col peleyo pode provocar qu’este s’enrite.

Detalle da flor del nabo bravo. Mántaras (Tapia) (30/4/2016).

Úa raza mui achegada, Sinapis alba, é el que chaman en casteyano mostaza blanca, que cua súa semente, y tamén cua d’outras especies aparecidas como Brassica nigra (mostaza negra en casteyano), amáñase un prebe ben conocido pra botar ás hamburguesas.

Nun se m’ocurre d’únde poda vir a palabra areixa. Nos diccionarios galegos recóyese esa forma como úa variante de careixa ‘saltón, viermo da carne’. En galego-asturiano tamén se constatóu, ademáis da variante cadeixa que recoye Acevedo. Pro, se é qu’hai dalgúa relación entre a denominación igual del saltón y da pranta, nun atopo úa esplicación clara pra ese desprazamento de significao, agá que pensemos qu’a idea dos viermíos buligando na carne poda relacionarse cua sensación de picor ou enritamento que poda producir el contacto seguido das foyas col peleyo.

El nome estándar en casteyano pral nabo bravo é el de mostaza de campo ou mostaza silvestre. Tamén é verdá qu’hai muitos cruces de denominacióis porque hai un feixe de razas da familia Brassicaceae mui aparecidas, todas d’úa traza asomeñada y todas con florías marelas. Se os botánicos andan de cabeza pra identificar correctamente úas especies d’outras, normalmente gracias ás diferencias nos frutos maduros, é normal qu’a xente chame a todo ún ou acabe confundíndolas (se é que tían un nome popular distinto). Esa asomeñanza foi precisamente a que deu pé a que nacera el término de nabos bravos, porque a os oyos da xente serían como úa raza ventureira d’outra pranta, el nabo (Brassica rapa var. rapa), que se labraba pral gao y del que s’aprovetaban as foyas pra fer el caldo de rabas ou rabizas y, condo florecía, dos cimóis. Un mecanismo aparecido de denominación dáse nel nome de pesegueiro bravo (Polygonum persicaria) en contraposición al pesegueiro (Prunus persica), el árbol frutal.

Quizabes por pintar úa descripción sin máis y non un fitónimo feito y dereto, nabo bravo nun ta recoyido nos vocabularios dialectales de galego-asturiano (¡nin nel meu de Mántaras!). Pro podo dar fe de qu’así ye chaman en Vilela de Baixo (San Tiso d’Abres), Vilarín y As Campas (Castripol), Mántaras y A Roda (Tapia), Valdepares (El Franco), Vivedro (Cuaña), Andés (Navia) y Grandas.

Úa chanteira de Raphanus raphanistrum, conocido en galego como xaramago y qu’é asomeñao pra os oyos non avezaos al nabo bravo. Mántaras (Tapia) (30/4/2016).

Einda queda outra familia de denominacióis en xogo. Nel vocabulario d’Acevedo y Fernández de 1932 el segundo dos autores recoye a palabra xaramago, que define como ‘jaramago’. El vocabulario del Franco de José García, de 1983 y qu’ás veces vese que sigue demasiao al de Fernández, tamén lo define asina. É pouca axuda, porque en casteyano chámanye jaramago a úas contas prantas, as máis d’elas da familia Brassicaceae. Se botamos un oyo al galego, xaramago recóyelo el estudioso del s. XVIII Martín Sarmiento, que lo identifica como el nome popular del xénero Erysimum. Pola súa parte, os vocabularios especializaos de botánica en galego identifícanlo con dúas especies, Raphanus raphanistrum y Sisymbrium officinale, con variantes como saramago, zaramago y samargo. As tres prantas en xogo tein un aire aparecido y son todas da familia Brassicaceae, el qu’esplica esa polivalencia del nome. Tamén en portugués aveza a usarse saramago como a denominación popular de Raphanus raphanistrum.

Pois ben, en Serantes (Tapia), déronme el dato de qu’el que chaman nel vecín Casarego areixa alí é samárago. Evidentemente, a denominación é úa variante de xaramago, con úa despalatalización da consonante inicial a s-, úa metátesis ente -r- y -m- y un cambeo del acento, quizabes influido por úa esdrúxula como sámago ‘parte branda del tronco, debaxo da paraza’. Anque non necesariamente neste orde nin tan secuenciao, claro, a evolución puido ser esta: xaramago > saramago > samarago > samárago.

Como sempre, falta máis trabayo de campo con datos, anque a cada volta ta máis ruía de recopilar toda a riqueza del noso vocabulario. Os términos máis tradicionales da nosa lingua tán perdéndose ás carreiras, como esa areixa da que falaba el noso poeta.

Aveyaneira (Corylus avellana)

Exemplar d’aveyaneira nel medio d’un prao en Rebolón (La Ribera). 26/5/2015.

A imaxe das aveyaneiras vendendo nas festas xa namáis queda nel recordo dos máis veyos y en dalgúa descripción literaria del pasao. Pro houbo un tempo en que rañar núas aveyanas turradas mentres se miraba prá música ou se daba úa volta pol prao da festa formaba parte das actividades típicas d’ese día. Y tamén levaryes a os que nun foran un paquetín d’elas, os perdóis. Del aveyaneira (Corylus avellana), el árbol que dá el fruto, non das muyeres que lo vendían, é del que vou falar agora.

Pra os que somos da marina, unde pouco monte autóctono queda, trátase d’un árbol escaso. En toda a contornada de Mántaras (Tapia), namáis atopéi us exemplares al pé dos Llagos de Silva. Nun se ven esas prantacióis nas veiras dos praos que se poden encontrar por muitos sitos d’Asturias. Quizabes por eso as publicacióis sobre galego-asturiano nun recoyen muito vocabulario relacionao cua especie y as súas razas. Si se constata el nome que se ye dá al acción d’ir coyer as aveyanas, que comparte cua da recoyida das castañas: ir al soutexo. Namáis el libro Castaedo y Monón en poucas palabras, de Marcelino Lozano, núa zona unde si é máis abondante, recoye as denominacióis en galego-asturiano pral envoltura vexetal tan característica que tein os peteiríos d’aveyanas: caceyo ou concho (anque neste segundo caso xa é palabra máis común como sinónimo de casca). É el garrapiellu, garapiellu, carrapiellu ou carapiellu asturiano, palabra que ten en galego-asturiano el equivalente garapelo ou garapello, pro con outro significao: ‘feixe pequeno d’herba, trigo, lin’, ben sei que núa ampliación semántica a partir da idea de xuntoiro das aveyanas nel caceyo.

El que si son ben conocidas son as aplicacióis da súa madera. As varas del aveyaneira son ben al xeito pra fer goxos porque dobran ben y son resistentes. Y tamén pras aguiyadas, que salen ben deretías.

Dentro dos caceyos van amañándose as aveyanas, einda verdes. Sontolaya (Morcín) (26/6/2015).

Á especie en asturiano chámanye ablanar ou ablanal, y tamén ablaneru (ablaneiru na parte máis occidental); en galego, as formas máis xenerales son abeleira ou abraira; en portugués, aveleira, avelaneira ou avelãzeira; en casteyano, avellano. Chaman el atención as diferencias ortográficas na reiz da palabra entre úas linguas y outras. ¿Cómo escribilo en galego-asturiano, con -v- ou con -b-? Nun se trata d’un problema de pronunciación, que xa se sabe qu’as dúas letras se pronuncían igual, senón de decisióis na ortografía. El galego, que nesta cuestión ten úa normativa etimoloxicista, escríbelo con -b-. Sicasí, el portugués, como se ve, failo con –v-. Ta claro que foi el peso da tradición escrita casteyana el que levóu a que todas as fontes de vocabulario dialectal de galego-asturiano escriban a palabra con -v-.

El étimo d’aveyaneira ta nel nome del fruto del árbol en latín: abellana nux ‘noz d’Abella’. Avella, na provincia italiana d’Avellino, é el nome actual del qu’en tempos del imperio romano era Abella, úa ciudá famosa daquela polas muitas aveyaneiras qu’había nas súas terras. D’ese abellana, máis el sufixo latín –aria que tantas denominacióis de prantas dá en galego-asturiano (abruñeira, bidureira, ameixeira, espieira, figueira, folgueira…), vén el noso aveyaneira.

El nome d’aveyana en galego-asturiano ten que ser úa forma relativamente moderna. Se miramos prá evolución á forma galega, abelá, atopamos úa simplificación del -ll- dobre y a perda del -n- del étimo latín abellana. A evolución en asturiano foi distinta: a simplificación del –ll– dobre latín (que se pronunciaba máis ou menos como a-bel-la-na) veu despóis d’úa perda temprana da vocal pretónica, el que quitóu de que palatalizara: abellana > ab’lana. Eso foi el que pasóu en galego-asturiano, unde nun tempo a palabra pra chamar al fruto tuvo que ser *abrá,  irmá del asturiano ablana, anque nel noso caso con perda del -n- intervocálico y paso de -bl- a -br-. A partir d’esa reiz, amecéndoye sufixos como –edo ou –eira, creáronse abondativos dos que son recordo hoi dalgús topónimos como el cuañés Abredo (< abraedo < abranedo), el tapiego Abreiras ou el taramundés Abraído (Taramunde). Tamén tán os lugares d’Abraira (A Veiga) y El Vilar da Abraira (Santalla d’Ozcos), neste caso cua evolución posterior de –eira > –aira.

É típico que se prante as aveyaneiras nos valaos al pé del camín. Penanes (Morcín) (30/5/2015).

Un topónimo menor como El Abredeira, un monte agora amansao cerca dos Llagos de Silva en Salave (Tapia), leva el sufixo –eira amecido a outro, –edo; hasta ye deu tempo a sufrir otros cambeos por etimoloxía popular y acabóu sendo pra dalgús A Llabradeira (< El Abradeira < El Abredeira). Outro topónimo, tamén menor, d’un prao en Pezós que se chama Abreiral, fai pensar en que tamén a palabra abreira s’usóu antano pra chamar al árbol; amecéndoye despóis el sufixo –al significaría ‘sito chen d’abreiras ou aveyaneiras’. En todos estos exemplos, as fusióis vocálicas cua tónica (ae > e), posteriores á perda del -n-, son un señal del antigüidá del resultao.

Hai outros topónimos nas zonas máis orientales achegadas al asturiano que pintan amostrar resultaos máis modernos: perdéuse el -n-, pro nun se deu esa fusión vocálica posterior. Nel caso del lugar da parroquia d’Arbón (Villayón) conocido como El Abreidal, volvemos atopar úa sufixación dobre, neste caso con –edo y –al. Quizabes é el resultao da perda del -n- a partir d’úa forma Abranedal (y non de *Abredal, xa con fusión vocálica). D’ei a evolución del diptongo átono: Abraedal > Abraidal > Abreidal. Nel topónimo Os Abraeiros, us praos en Bustalfoyao (Villayón), vese un exemplo de perda del -n- unde nun deu tempo a qu’ese hiato –ae– se fusionara na vocal tónica (*Abreiros). Outro topónimo d’Argoleyas (Villayón), A Fonte el Abrao, amóstranos un resultao sin sufixo. Tamos nun conceyo de transición col asturiano occidental unde se pode barruntar que dalgúas das isoglosas ou fronteiras lingüísticas, neste caso a perda del -n- intervocálico, movéronse nun hai tanto piyando zonas unde antano si se mantía.

En resume, muitos d’estos topónimos quedaron como testigos de periodos anteriores da evolución lingüística que nun deixaron nel vocabulario d’uso habitual en galego-asturiano a esperable forma *abrá pra chamar al árbol, agá un caso del que s’ha a falar máis alantre: ablaira, recoyido na Garda (Taramunde). Y é que dende os primeiros vocabularios na nosa lingua, que son das primeiras décadas del siglo pasao, os datos amostran resultaos que van por outra vía evolutiva.

As foyas del aveyaneira son búas de reconocer: grandes, arredondiadas, cuas veiras aserradas y acabadas nun piquín. Güeñu (La Ribera) (26/5/2015).

Efectivamente, Acevedo y Fernández recoyen nel sou vocabulario as formas aveyao y aviyao pral referirse al árbol y aviyaa pral fruto. Nos tres casos dáse a perda del -n- intervocálico, pro debían ser xa arcaísmos daquela, porque nin os estudios posteriores nin os datos actuales conocidos recoyen resultaos d’esta clas: todos rexistran formas con -n-, del tipo aveyaneira y aveyana. Na zona norte y oriente del Navia-Eo, unde a evolución dos grupos llatinos lj, c’l, g’l, t’l deu –y– (muyer, abeya, reya, veyo), dizse con –y-. El vocabulario da Veiga recoye aveyaneira y aveyana y el da Roda (Tapia), aveyaneiro, aveyaneira, aveyano y aveyana. Tamén me dixeron aveyaneira nel Valín (Castripol), Zreixido (A Veiga), Vivedro (Cuaña), Pezós y Corondeño (Ayande). É a mesma pronunciación que sentín en Castro (Grandas), anque el informante era yeísta núa zona teóricamente de resultaos en –ll-. Úa forma con zarramento da vocal átona déronma en San Xuyán (El Franco): aviyaneira. En Armal (Bual) recoyín aveyaneiro. Todas estas palabras apuntéilas al encuestar pral atlas del ETLEN, polo que se pode sumar el dato d’aveyaneira recoyido polos meus compañeiros n’outros puntos: Os Niseiros (Castripol) y San Salvador (Ayande); nel Pato (Eilao), aviyaneira.

Pra esplicar este resultao palatal -y-, García Arias propón un étimo hipotético con –llj– (*abelliana). É a mesma evolución que se dá en alliu > ayo. Esto deixaría esplicar os resultaos galegos con –ll– da parte máis oriental (avellaneira) non como casteyanismo sin máis, senón como úa vía evolutiva palatalizadora distinta da xeneral que simplificóu el -ll- dobre latín. A pesar del sufixo autóctono –eira, que manteña el -n- é un dato que fai pensar nun casteyanismo, máis condo convive ás veces con formas que reflexan úa evolución patrimonial: nas encuestas del ETLEN feitas en puntos del oriente de Lugo al pé da fronteira con Asturias, como Negueira, O Pando (A Fonsagrada), Murias do Camín (Navia de Suarna) ou Neipín (A Pontenova), recoyéuse abellaneira, pro, nestos dous últimos sitos, convivindo con ablaira ou abraira.

Evidentemente, na zona sur y nos estremos máis occidentales del Navia-Eo, unde el resultao patrimonial é –ll– (muller, abella, rella, vello), a palabra dizse con –ll-: avellaneira. Así lo recoye el vocabulario da Veiga nas parroquias d’Abres y Guiar y asina mo dixeron na Penacova (Vilanova d’Ozcos), O Chao (San Tiso d’Abres) y Mourentán (Ibias), lugar este unde tamén usan a forma masculina: avellaneiro. Nas encuestas del ETLEN recoyéuse avellaneira en Labiaróu (Samartín d’Ozcos), Teixeira (Santalla d’Ozcos) y en Vilamayor y Fandovila (Ibias). En Valdeferreiros (Ibias), avellano.

Nel inverno, cuas canas espidas, vese ben a feitura das aveyaneiras, con un feixe de xotas nel couz del árbol. Prantación al pé del camín en Penanes (Morcín) (19/12/2015).

El qu’interesa destacar é qu’a pronunciación con –y– nun é un caso del yeísmo actual que pronuncía igual –ll– y –y-. Non, son pronunciacióis escuitadas a falantes non yeístas, qu’estreman perfectamente os dous fonemas. Ben é verdá qu’ás veces, nesta mesma zona xeográfica, por influencia da forma casteyana, hai quen se corrixe y pronuncía a palabra con -ll-, dicindo avellaneira ou avellana. Eso esplica as formas recoyidas nos vocabularios de Mántaras (avellaneiro, avellano), El Franco (avellaneiro), Bual (avellaneira), Castaedo y Monón (avellaneira) y a que sentín en Poxos (Villayón): avillaneira. Tamén nas encuestas del ETLEN se recoyéu avellaneira en zonas de resultaos xenerales con –y-, como Navedo (Eilao) y San Salvador (Ayande), neste caso xunta a forma con –y-: aveyaneira.

Como se dixo, en galego as máis das denominacióis del árbol básanse na simplificación del –ll– dobre latín (abelao, abelán), sobre todo con sufixación en –eira, pral occidente, ou en –aira, pral oriente (abeleira, abeleiro, abelaira, abelairo); tamén en –eda (abeleda, abelenda). Pro, aparte, danse nomes unde, anque se simplificóu el –ll-, manténse el –n-: abelaneira, abelaneiro, abelanoira. Xa nel s. XIII el trovador galego Airas Nunes cantaba «Bailemos nós ja todas tres, ai amigas, so aquestas avelaneiras frolidas». Tampouco nun hai qu’esqueicer a forma portuguesa avelaneira al pé del resultao sin -n-: aveleira. Noutras denominacióis, como nel norte d’Ourense, mantéinse -ll- y -n-: abellanal, abellaneira. Ademáis, como xa s’apuntóu, na veira oriental de Galicia danse resultaos del tipo abraira, querse dicir, pártese da reiz *abrá y non d’abelá. El único dato d’esta clas que conocemos en Asturias, ablaira, como denominación viva pral árbol, é de Taramunde, recoyido nel punto d’encuestación del ETLEN da Garda.

Prádano (Acer pseudoplatanus)

Árbol novo de pradairo. Penanes (Morcín) (25/4/2016).

Condo andas pol monte presta saber cómo se chaman as prantas y os árboles que se ven al pasar. Iba ser guapo que nas escolas nenos y nenas aprendesen a poñer el nome autóctono a todo el medio natural que los arrodía. Qué miyor xeito de querer y apreciar a terra y el patrimonio cultural propios. Pra eso precísase nel profesorao úa mínima formación botánica y un labor previo de recoyida de vocabulario entre a xente máis veya. Pral primeiro sempre se ta a tempo, pro pral segundo xa tamos chegando tarde. D’ei el interés por xuntar agora toda el información posible que se poda atopar. Neso tamos.

D’esta volta falo d’un árbol que, anque é abondo común, nun é dos máis conocidos entre a xente. Trátase del prádano (Acer pseudoplatanus). Quizabes se houbera aprecio y respeto polos árboles nun pasaba el que pasóu en Rozadas (Bual) nel ano 2014 con un exemplar centenario d’esa especie. Un vecín quixo tumbalo porque ye estorbaba y, a pesar da movilización popular encabezada pol alcalde de barrio Félix González, puido felo col aprobación del Conceyo de Bual. Al árbol chamábanye popularmente El Carbayón, pinta que porque naquel sito houbera un carbayo mui veyo, pro ser era un prádano.

É úa especie propia de sitos húmedos, como al pé dos ríos. As foyas, das veiras serradas ou dentadas, tein cinco lóbulos acabaos en pico y tamén os ángulos entre elos son picudos, anque el máis chamadeiro é el color del rabo da foya, encarnao. É cuase el primeiro árbol que bota foyas na primavera, así que ta bon de reconocer entre os valaos y montes encoiros del inverno. Nel oriente d’Asturias, as foyas de prádano usábanse muito pra envolver nelas pan de meiz y metelo a cocer entre el remole da lareira. Tamén s’envolven con elas os famosos queixos de Cabrales. A foya prototípica del xénero Acer é a que se ve de xeito estilizao na bandeira del Canadá.

Nel noso prádano hai máis cousas chamadeiras. Por poñer un caso, os frutos, que pola súa feitura tan particular tien un nome específico en botánica: sámaras. As sámaras amañan recimos grandes y, condo secan, cain levadas pol vento como se foran helicópteros. As sámaras van emparexadas de dúas en dúas, cuas alas amañando un ángulo agudo.

El prádano é dos primeiros árboles que botan foya, d’úa feitura pentalobulada búa de reconocer. Tamén destacan os rabos encarnaos das foyas. Penanes (Morcín) (25/4/2016).

Hai outra raza del mesmo xénero, Acer campestre, común na península pro menos en Asturias, porque os especialistas localizaron aquí mui poucos exemplares. Aveza a ter menos valume qu’Acer pseudoplatanus y as foyas son das puntas y ángulos arredondiaos.

Ese epíteto del nome científico del prádano (pseudoplatanus ‘prádano falso’) recórdanos a confusión xa de veyo entre esta especie del xénero Acer y outros árboles del xénero Platanus, tamén das foyas con cinco lóbulos picudos. Úa variedá híbrida d’especies d’este segundo xénero é mui usada en parques y xardíos, Platanus x hispanica, tamén chamao Platanus x hybrida polos especialistas que nun aceptan a súa orixe na península ibérica. É el que chaman en casteyano plátano de sombra. Destaca a paraza d’este árbol porque escazpola toda y estrémanse ben as marcas máis claras das partes que saltaron. Vexo a frada terrible d’estos prádanos cada ano nel Campo de San Antonio de Mántaras, que yes deixan cuasemente us tocóis por canas. É avezo de muitos xardineiros municipales fradar nellos de xeito inmisericorde, pro se se deixan medrar libres poden chegar a ter un valume impresionante, como se pode comprobar nos exemplares centenarios del Campo de San Francisco en Uvieo.

Escoyín como nome xeneral en galego-asturiano pr’Acer psudoplatanus el de prádano, qu’é a forma que se pode constatar dende a marina hasta ben dentro del Navia-Eo, como se ve nos vocabularios de Mántaras (Tapia), El Couz (Villayón) y Monón y Castaedo (Ayande). Tamén lo rexistréi nel Valín, da parroquia castripoleña de Piñeira, en Andés (Navia), Poxos (Villayón) y, según datos recoyidos nas encuestas del ETLÉN, en Navedo (Eilao). Úa variante con úa pronunciación seguramente máis moderna y influída pol peso da fonética casteyana é a de pládano, que me deron nas Campas (Castripol) y Villarín (Ibias). Aparte, recoyín as formas prádamo en Vivedro (Cuaña) y prágano en Fonduvila (Ibias), con ese -g- propio dos resultaos del asturiano, lingua na qu’é común a variante pláganu al pé de pládanu.

Condo bota el fruto, el prádano amaña recimos de sámaras, qu’al secar cain al tarrén engalando como helicópteros. Sontolaya (Morcín) (19/6/2016).

El étimo de prádano ta nel nome latín del árbol, plátanus. Pinta tratarse d’úa adaptación semiculta, como indica ese grupo pr– (que nun palatalizóu como pasóu noutros resultaos patrimoniales: planu > chao, plantare > chantar). A sonorización del -t- en –d– tamén é a esperable. Hasta é esplicable ese -n- intervocálico que nun cayéu: xa se ten visto cómo noutras esdrúxulas en galego-asturiano ás veces manténse (comentóuse al falar del ourego, tamén ourégano). Así y todo, hai sitos unde se perdéu el -n- na palabra y poden convivir os dous resultaos: en Mántaras, ademáis de prádano, tamén se diz prado, amañando úa homofonía col sustantivo prado ou prao referido al tarrén con herba. Aparte, pral árbol recoyín a denominación de prado na Roda y Casarego (Tapia), Valdepares (El Franco) y Pezós. Quizabes pra desfer a confusión cos praos d’herba cuayóu a forma feminina prada, que constatéi en Vivedro (Cuaña), San Xuyán (El Franco) y Corondeño (Ayande).

Partindo del mesmo étimo, anque incrementao con ese sufixo latín –ariu que xa se víu tantas veces en nomes d’árboles, amáñase outra familia de variantes da qu’a forma pradairo é a máis estendida: platanariu > pradaairo > pradairo. Ese resultao en –airo y non col paso posterior a –eiro é propio del galego oriental y entra pol occidente mui dentro del territorio eonaviego. Recoyen pradairo os vocabularios da Veiga y Bual, y tamén aparece el dato na toponimia da parroquia dos Coutos (Ibias) recoyida por Jesús Fernández Pacios. Eu apuntéi esa forma en Zreixido (A Veiga), Os Niseiros (Castripol), Bustapena (Vilanova), El Mazonovo (Santalla) y Fonduvila (Ibias). Tamén se recoyéu en Villamayor (Ibias) nas encuestas del ETLÉN. A forma pladairo, con ese resultao pl– que se comentóu, déronma en Villarín (Ibias). Na encuesta del ETLÉN en Teixeira (Santalla), recoyéuse pladeiro, xa col sufixo xeneral en –eiro.

Pro inda hai máis variantes sobre este resultao. Pode darse úa metátesis del -r-, como el nome que me deron en Grandas, padrairo (precisamente d’ese conceyo é el lugar de Padraira, que ten que ser úa forma feminina del nome del árbol). Y tamén puido darse un cruce con outras palabras, como pedra, na variante que recoyín no Chao (San Tiso d’Abres), pedraira.

El prádano pode medrar muito, con guías mui ben altas qu’amañan úa redoma curiosa. Penanes (Morcín) (25/4/2016).

Volvo col recordo del prádano de Rozadas porque, pra nun esqueicelo, os vecíos puxeron úa placa unde esplican qu’El Carbayón era en realidá un pradaino ou xipreira. Entendo entoncias qu’esas son as denominacióis del árbol propias d’ese lugar bualés. A primeira é esplicable como un cruce de pradairo (que xa se víu que recoye el vocabulario de Bual) col sufixo –aino, máis común na fala local que –airo (como en pantaino, anque en feminino é máis habitual: rondaina, espadaina, morondaina, predicanzaina…). En conto á denominación de xipreira, tamén ma deron a poucos quilómetros d’alí, en Vilarín (Castripol). Vén del uso que se fía das canas máis dalgadas del prádano pr’amañar xipros.

As denominacióis en galego básanse as máis d’elas na forma sufixada en –airo (pradairo, pladairo, padrairo, pedrairo, pendrairo), anque tamén se dan resultaos en –eiro (pradeiro, padreiro) y en –uiro (praduiro, padruiro, pandruiro). Aparte, recóyese a forma sin esa sufixación (prádano) y variantes con perda del –n-, como pradia y pradio.

En asturiano, como xa se dixo, el máis común son as denominacióis de pláganu y pládanu, con variantes resultao de fenómenos fonéticos propios da zona central (planu, pléanu, pléganu). Tamén se dá prádanu na parte occidental.

Na literatura científica en casteyano chámanye falso plátano ou arce blanco, neste caso pra estremalo d’outras especies del xénero Acer qu’hai na península, y tamén se ye dá el nome de sicómoro, anque é úa denominación que s’usa así mesmo pra máis árboles (Ficus sycomorus y Platanus spp.). Aparte, hai que destacar qu’a forma prádano tamén se constata nel casteyano de provincias como Burgos y Palencia.

Trebe (Trifolium pratense, Trifolium repens)

Flor de Trifolium pratense, Llatores (Uvieo) (8/9/2014).

¿Quén nun buscóu dacondo un trebe de cuatro foyas? Sempre nos dixeron que tría búa sorte, pro eu, alomenos, nun atopéi el primeiro. De nenos, como a paciencia duraba pouco, axina discurríamos d’arrincar úa foya y poñela a outro trebe de xeito que pintase ter cuatro, pro todos sabíamos da xangada.

Anque pra entendéremonos falemos de tres foyas, hai qu’aclarar que, técnicamente, trátase en realidá d’úa foya composta de tres foliolos. D’esas tres foyas aparentes vén precisamente el nome científico del xénero: Trifolium ‘con tres foyas’, qu’engloba un feixe d’especies aparecidas y que pertenece a úa familia desadorme de grande: a das fabáceas ou leguminosas.

Se falamos coloquialmente de tres foyas, tamén é un uso pouco técnico usar a palabra flor pra referíremonos al trebe. El que chamamos flores son en realidá inflorescencias arredondiadas formadas por muitas florías pequenas. Se se mira de cerca, vese que cada floría ten xeito d’un tubín alargao. Acórdome de neno d’arrincar esos tubíos y chuparches a gotía que tein embaxo. É cuasemente nada, pro deixa un sabor dulce. Precisamente por ese avezo infantil, en casteyano, ademáis de trébol, chámanye en muitos sitos chupamieles, chupetes, chupadores ou chupones.

Del xénero Trifolium, as dúas especies máis comúis y reconocibles na nosa terra son Trifolium pratense, das flores rosa ou moradas, y Trifolium repens, das flores abrancazadas. El epíteto pratense del nome científico indica claramente qu’é el herba típica das pradeirías. Y en conto al epíteto repens, descríbela como úa especie rastreira, por nun erguer tanto como T. pratense. Así y todo, as dúas son búas pra forraxe.

Hai outras especies del xénero, máis escasas, que tamén se poden atopar na zona occidental. Col cambeo económico nos caseiríos al gao de leite y el aumento das estensióis dedicadas al herba, tamén chegóu a gra d’especies y variedades comerciales del xénero Trifolium, qu’agora ás veces nacen ventureiras. Compróbase en dalgús sitos que foi nel siglo pasao condo se popularizóu el cultivo del trebe pra forraxe. Por exemplo, na encuesta feita en 1931 en Busmente (Villayón) pral Atlas Lingüístico da Península Ibérica (ALPI), á pergunta de cómo chamaban al trebe responderon que nun ye conocían nome tradicional porque a especie chegara había pouco. Esto pode esplicar dalgúas indefinicióis y posibles empréstamos na denominación popular qu’imos a ver agora.

Pradeiría pra forraxe con trebe (Trifolium pratense) y corriola (Plantago laceolata). Mántaras (Tapia) (15/7/2012).

Como as máis das veces, hai poucos datos claros en galego-asturiano sobre este xénero y muito menos sobre as especies T. pratense y T. repens. Namáis ta recoyida a denominación xeneral de trebe nel vocabulario de Mántaras, anque tamén ma deron en tres puntos del Franco: Valdepares, San Xuyán y Villar. El ALPI, que, como se dixo, perguntóu por cómo dicían ‘trébol’, dá resultaos variaos nos puntos encuestaos na nosa zona. Namáis nas Campas (Castripol) recoye a forma trebe. As respostas de pé de páxaro en Freal (Navia) y de pé de paxarín en Salgueiras (Vilanova d’Ozcos) nun encaxan mui ben cua feitura arredondiada dos foliolos das dúas especies que tamos tratando. É verdá qu’hai dalgúa especie como Trifolium squamosum, rara en Asturias, que podía asomeñarse á pisada d’un páxaro porque ten os foliolos alargaos y mui separaos (en portugués chámanye trevo-de-pé-de-pássaro), pro tamén sabemos qu’esta clas de denominación úsase popularmente na península pra outras especies con foyas que recordan miyor esa realidá. Eu mesmo recoyín pé de páxaro en Mántaras pra chamar a Potentilla reptans. Así y todo, tían ou non referíndose a outras especies, ei tán os datos, que son veyos, de 1947, condo Lorenzo Rodríguez-Castellano encuestóu esos dous puntos occidentales.

Outro nome que nos dá el ALPI é herba del pano, recoyido na vila de Bual, único punto del Navia-Eo encuestao en 1931. Concuaya col dato que brinda d’ese conceyo el vocabulario d’Acevedo y Fernández: herba del pano, col sinónimo d’herba da nubre. Eu tamén recoyín en Villalmarzo y Villarín (El Franco) el nome d’herba el pano, anque alí déronmo concretamente pra Trifolium repens, el das flores brancas. A escuesta del ALPI en Cuantas (Ibias) dá herba da desfeita, y nas notas del encuestador pon que s’usa pra sanar úa nubre branca ou desfeita que sal nel oyo. Xa na zona del asturiano occidental, el ALPI recoye en Navelgas (Tinéu) el nome de yerba la nube, que casa col dato bualés.

Este tipo de denominacióis ben sei que ta recordando, quizabes, un uso del herba como romedio pra curar males nos oyos, pode que queratitis ou conxuntivitis (as descripcióis que se fain popularmente d’estas maluras falan, ou ben d’úa nubre branca, ou ben d’úa telaxa que sal nos oyos). Con esa acepción, en galego úsase a palabra pano, significao que tamén pode ter el casteyano paño. Ademáis del dato de desfeita xa dito d’Ibias (forma que tamén se dá en asturiano occidental y que nel centro-oriental chámanye desfecha), prá enfermedá dixéronme esfreita en Llobredo y San Xuyán (El Franco). Esa hipótesis del uso melecieiro pra os oyos refórzase con dalgúas denominacióis populares de Trifolium pratense qu’hai en casteyano (hierba de las cataratas) y en catalán (herba de la desfeta).

Flores del herba del pano (Trifolium repens). Mántaras (Tapia) (6/5/2017).

Nel conceyo del Franco apuntéi outros xeitos de chamar a Trifolium repens, neste caso amecendo un adxetivo á denominación común: trebe rampiñín (San Xuyán) y trebe bravo (Villar), en contraposición a Trifolium pratense, especies ás que chamaban trebe sin máis. Nel primeiro caso debe ser úa variante del adxetivo rapeño ‘rastreiro, qu’ergue pouco (úa pranta)’, con sufixo diminutivo, que concuaya cua denominación casteyana de trébol rastrero ou cua portuguesa de trevo-rasteiro. A segunda denominación fálanos de clasificacióis veyas na percepción dos falantes xa comentadas noutros casos. Pasaba igual col folgueirón (Polypodium spp.). Tanto él como as folgueiras son especies bravas, del monte, pro hai sitos unde estreman a folgueira del folgueirón chamando a esta segunda folgueira mansa, folgueira brava ou folgueira montesa. Pra esplicar ese trebe bravo hai que pensar qu’en dalgún momento a especie das flores moradas túvose por mansa (por popularizarse pra forraxe, por chegar nova al lugar…) y, pra estremar el trebe das flores brancas, calificáronlo de bravo. Nun é miga raro: en Llangreo tamén ta recoyida a denominación de trébole montés pra Trifolium repens.

Hai máis xéneros de fabáceas con foyas aparecidas al trebe y d’ei qu’ás veces os datos dos vocabularios nos falen d’outras especies. Por exemplo, en Mántaras cuntáronme que tamén chamaban trebe a úa raza d’herba que bota babuyos y que se semaba entre el trigo pra forraxe. Na encuesta del ALPI en Navelgas (Tinéu), como sinónimo de yerba la nube dan tamén yerba la desfeita, denominación qu’eu constatéi en Cadavéu (Valdés), pro referida a Oxalis latifolia, a famosa herba da maldición que chegóu hai muitos anos á nosa zona y sigue hoi infestando as terras. Nun é rara esta confusión de nomes, porque el herba da maldición tamén ten as foyas como un trebe, anque máis grandes, y a súa irmá autóctona, Oxalis acetosella, tenlas pequenías como el trebe.

Pra detrás, os nomes autóctonos tán sendo sustituídos nel medio rural pol casteyano trébol, denominación con muito peso pola mor del sou uso comercial. A minorización social da nosa lingua en xeneral é conocida de sobro y nun fai falta esplicar muito máis. Por eso costa caro xuntar datos. Por exemplo, en Vilela de Baixo (San Tiso d’Abres) un labrador recordábame el nome de trebo, coincidente cua forma en galego, pro xa como algo que tía ougüido dicir antano a os máis veyos del lugar.

Pradeiría de Trifolium repens cuas flores xa un pouco esmortanxadas. Sotorréi (La Ribera) (26/5/2012).

Tampouco nun hai muitos datos claros nas linguas vecías sobre a denominación das dúas especies máis conocidas del xénero Trifolium. Na literatura botánica en casteyano chaman a T. pratense con nomes como trébol rojo, trébol violeta, trébol de los prados ou trébol común, pro en galego, como se dixo, el nome máis común pra todas as variedades é trevo y en asturiano, trébole, forma esta que tamén se dá en casteyano.

A palabra trébol, según Coromines, chegóu al casteyano dende el catalán trévol (que tamén ten a variante tréfola). As denominacióis románicas irmás virían d’úa forma latina vulgar *trífulu, porque a forma clásica trifolium sería un calco erudito da palabra grega, tríphfyllon (se vise del latín clásico, en galego-asturiano, por exemplo, daría *treboyo y en casteyano, *trebojo). Pra esplicar a forma galegoportuguesa trevo habería que pensar tamén noutras variantes latinas vulgares como *trífolu ou *trífole. Despóis da perda del -l- propia del galegoportugués chegaríamos á forma trevo.

¿Y trebe? ¿A forma del galego-asturiano é entoncias un caso de perda de -l- intervocálico? Podía pensarse nun empréstamo islao, como pasa col exemplo tantas veces repetido de pao, que se dá en zonas del galego-asturiano unde nel demáis vocabulario mantéin el -l-: mola, calente, xelo… Así y todo, se fora un empréstamo na veira asturiana, chama el atención que na zona luguesa fronteiriza con Asturias nun se recoya a forma trebe (ou treve, se lo escribimos á galega). Sicasí, se miramos os datos del asturiano occidental, atopamos trebe en Tinéu, anque referido al alfalfa (Medicago sativa), outra fabácea das foyas un pouco aparecidas á nosa pranta. Neste caso si se pode pensar nun empréstamo del galego-asturiano, porque é fronteirizo con toda a zona unde s’usa a palabra, pro seguimos sin esplicar esa perda aparente del -l- núa zona unde nun é propio da súa lingua. ¿Y se nun é úa perda del -l-? Se miramos á forma francesa, trèfle, podemos atopar úa pista. Y hasta nun precisamos ir tan aló: en Burgos, por exemplo, constátase el nome de teble, y en aragonés chámanye tefla. Podería propoñerse entoncias qu’el noso trebe sía un caso de síncopa da vocal postónica con úa disimilación consonántica posterior: trébole > treb’le > trebre > trebe.

Gancela (Erica spp., Calluna vulgaris, Daboecia cantabrica)

Gancela da especie Erica cinerea. Mántaras (Tapia) (14/8/2017).

Un monte chen de gancela en flor, cuas súas florías moradas, de tonos que van dende el máis rosao al máis tirante a escuro. Esa é úa estampa típica da nosa terra que se pode ver undequera: nos cordales, na veira del mar, al pé dos camíos… Nel occidente asturiano interior, unde a deforestación é histórica, quilómetros y quilómetros de montes rasos de gancela dan al paisaxe úa personalidá especial. Pasar el porto del Palo, El Garabocho, El Counio, A Garganta, Penouta… é meterse dafeito nas terras da gancela. Estos mantos vexetales son el paraíso das abeyas, que se pousan de flor en flor pra chupar el néctar col que fain ese mel escuro tan característico.

Costa caro poñerye xeito ás denominacióis populares da familia Ericaceae porque os datos dos vocabularios nun avezan a dar a identificación de qué especie concreta é. En parte é pola falta de formación específica en botánica dos que recoyemos vocabulario, pro tamén porque ás veces nun s’atopa esa diferenciación: a xente, como xa se víu noutros casos, nun estrema nomes diferentes pras muitas especies y englóbalas debaxo da mesma denominación popular. Y, se puido ser que nun tempo los houbera, eso esqueicéuse y muitos falantes acabaron usando esos nomes indistintamente pra úas y outras especies. Hai, eso si, úa diferenciación intuitiva entre as ericáceas que se mantén entre os falantes: por un lao, as especies que chegan a ter altura y amañar arbustos curiosos, y por outro, as razas máis rapeñas, que medran arrentes del tarrén y nun erguen muito. As primeiras, as uces (Erica arborea y Erica australis), deixámolas pra outra volta. Del qu’imos falar agora é das rapeñas, as que se conocen en xeneral como gancela, pro tamén con outros nomes máis.

As especies baxas del xénero Erica que podemos atopar na nosa terra son Erica cinerea (a máis común), E. ciliaris, E. mackaiana, E. tetralix, E. umbellata y E. vagans. Por eso nel título del artículo puxemos Erica spp. Trátase d’arbustos leñosos, axeitaos a terras probes, ácidas: especialmente, como se dixo, sitos deforestaos ou que queimaron. Tein foyas y flores (con tonalidades de máis moradas a máis rosadas) un pouco diferentes entre elas, así que podemos estremar cada especie se poñemos un pouco d’asenso, anque, evidentemente, todas tein úa traza asomeñada que leva a qu’a xente avece a denominalas igual.

As flores de Daboecia cantabrica son máis grandes qu’as outras ericáceas rapeñas y aporondan. Mántaras (Tapia) (2/7/2018).

Col nome de gancela tamén chamamos dúas especies que, anque son da familia Ericaceae, pertenecen a outros xéneros: Calluna vulgaris y Daboecia cantabrica. A primeira ten flores mui pequenías y diferentes das demáis ericáceas, con petalíos rosa claro qu’abren (y non tubulares ou con xeito de campá ou globín como as outras). A segunda, Daboecia cantabrica, ten flores diferentes das outras ericáceas: tamén son globosas y alargadas, pro colgan soltas y son máis grandes qu’as das demáis da familia.

Imos agora cos nomes en galego-asturiano. Hei a parar dacondo en dalgún nome específico pra dalgúa das especies citadas, pro as denominacióis populares que nun dan máis detalles identificámolas en xeneral cua etiqueta del título: Erica spp., Calluna vulgaris, Daboecia cantabrica.

A denominación máis propia da nosa lingua é a de gancela ou gancella. A forma namáis entra un pouco en terras de Lugo, según se ve polos datos qu’hai publicaos, que son de conceyos fronteirizos como Ribadeo ou A Ribeira de Piquín. Pol leste, entra tamén nel asturiano occidental máis achegao al galego-asturiano: en L.landelfornu (Villayón) chámanye ganciel.la.

A forma gancela recóyela el vocabulario de Mántaras, cuas variantes gancela molar ‘gancela pequena y mole que comen as vacas’ y gancelón ‘gancela grande’. Tamén el estudioso galego Aníbal Otero, en 1953, dá el dato de gancela en Tapia, que define como ‘uz pequena’. Pro hai datos máis veyos: xa la menciona en 1818, definida como ‘brezo fino’, el veigueño Ramón Fernández Reguero nas súas Lecciones de Agricultura.

En Cachafol (Eilao) y nas Figueiras y Vilarín (Castripol) déronme esa denominación, que nel último lugar comparten cua variante ganceleira. El vocabulario de Ponticella (Villayón) dá a forma gancella, que tamén recoye Xoán Babarro en Llandequintá, nel mesmo conceyo. El vocabulario da Roda rexistra a palabra gancellón, definida como ‘árgoma grande’, anque as dúas formas aumentativas tapiegas (a da Roda y a que se dixo de Mántaras) tou na fe de que se tán referindo a exemplares grandes de gancela, máis qu’a especies distintas. Marcelino Fernández, nel sou El Franco y su concejo (1898), tamén identifica a gancella cuas ericáceas baxas, dato que constatéi na Barrosa, na parroquia da Roda. El vocabulario d’Eilao recoye a forma gancela (ou gancella, porque nese conceyo hai úa parte con resultaos en –l– y outra de –ll-), pro con dous adxetivos calificándola: rubiela y moural, que s’estreman pola tonalidá máis escura das flores da segunda.

Como se víu, a gancela, pequena y mole, pácela el gao, pro tamén se coyía tradicionalmente pra estrar as cortes, ademáis d’usarse pra mulir as camas das cabanas nel monte. Al segarse pra estrume y mezcrarse tamén con outras especies como el toxo (Ulex spp.), en muitos sitos gancela ou gancella acabóu piyando ese sentido xeneral y esqueicéu el acepción orixinal da palabra pra referirse ás ericáceas baxas: por exemplo, os vocabularios de Bual y A Roda definen gancella como ‘estrume, rozo pra estrar’. Por outra parte, os d’El Franco (gancella) y A Veiga (gancela) defínenlo en casteyano como ‘aulaga, árgoma’, dato pouco clarificador porque en casteyano aulaga é ‘toxo’ y árgoma pode ser ‘toxo’, pro tamén ‘gancela’. El da Veiga amece úa descripción dicindo que ten espías y flores marelas, col que ta clara a identificación da palabra col toxo. Pode qu’a confusión veña por seguir a Acevedo y Fernández (1932), que tamén definen gancella ou gancela como ‘árgoma o aulaga’. Así y todo, el autor del vocabulario da Veiga, Fernández Vior, nel sou libro Notas etnolingüísticas del conceyo da Veiga, estrema claramente el toxo das ericáceas, ás que chama gancela, uces ou queirotas. Anque nel vocabulario poda tratarse d’un error a partir da polisemia casteyana da forma árgoma, a realidá é que, como se dá esa estensión del uso de gancela pra referirse al rozo en xeneral, nun sería raro qu’a palabra acabara aplicándose tamén pra chamar al toxo baxo.

As flores de Calluna vulgaris son búas d’estremar das outras ericáceas porque tein pétalos. Vilarín (Castripol) (16/8/2018).

Con estas evolucióis y cambeos nel xeito de describir a realidá das ericáceas, danse reaxustes nel vocabulario: por exemplo, en Vilarín (Castripol), esplicáronme que gancela úsase máis pra chamar al estrume xa segao, porque pra referírense á pranta viva queren miyor a palabra ganceleira. Al cabo, col sufixo –eira a palabra vén a significar eso: pranta que dá gancela. Tamén el vocabulario de Bual dá a forma gancelleira, palabra qu’eu recoyín nel Chao das Trabas (El Franco), anque aplicada concretamente a Daboecia cantabrica.

A forma gancela, col diminutivo –ela (ou –ella), é un derivao de ganza, nome mui usao en asturiano pras ericáceas que se dá en galego-asturiano alomenos na veira máis oriental, como constatéi en Villouril (Navia). Tamén ten el acepción xeneral de ‘estrume, rozo pra estrar’. Asina se recoye nos vocabularios de Ponticella (ganza), Bual, Monón y Castaedo (ganza, ganzo) y Eilao (ganzo). Habería qu’amecer a estos datos as variantes ganzo y gancel que dá el vocabulario da Veiga y que remiten al significao de gancela como ‘toxo’, y ganza, qu’Acevedo y Fernandez definen como ‘árgoma o aulaga’. Pra ganza déronme el significao xeneral de ‘rozo’ nel Monte, na parroquia naviega d’Anlleo. Esa debe ser el acepción que ten a palabra nun dito mui chocante que me cuntaba mía bola de Rozadas (Bual): as pitas, condo cacarexan, dicen (ler con voz de galía cararexando): «Puer, puer, puer y andar descaaaaalza. Puxen un ovo na gaaaaanza». A palabra ganzo, -a viría d’úa reiz prerromana *ganskio- ‘cana d’árbol’, que deu pé tamén al casteyano gancho.

A pranta de Calluna vulgaris, das flores tan claras que ten, pode pintar branca de lonxe, y ademáis ergue abondo. Vilarín (Castripol) (16/8/2018).

Outra denominación pras ericáceas baxas é a de queirota. Recóyenla os vocabularios de Bual y de Mántaras, y el xa dito Notas etnolingüísticas da Veiga. Tamén teño datos de Vilela de Baixo (San Tiso d’Abres) y d’Ouria (Taramunde), ademáis d’atoparse a palabra nos versos d’Alberto Calvín, el escritor taramundés de Pardiñas. En Tapia, queirota convive con gancela como sinónimo, como me dixeron na Barrosa y en Mántaras. Aquí inda se chamaba botar ás queirotas al feito de levar a pacer as vacas por grandas, suqueiros y veiras de camíos, sitos unde sal a miudo esta clas de prantas. Nos vocabularios de Mántaras y de Monón y Castaedo tamén se recoye a variante cua inicial sonorizada, gueirota, forma que constatéi ademáis nel Monte (Navia). Aparte, nos dous lugares ayandeses dáse tamén úa forma con outro sufixo: gueireña. Este tipo de denominación úsase muito nel asturiano occidental, con formas como queirueta, cairueta, gueirueta, guirueta, gairueta, gaireña… En galego, ademáis da forma queirota, propia pa parte máis oriental de Lugo (Riotorto, A Ribeira de Piquín, Trabada…), predominan variantes como queiroa, queiroga ou queiruga. Dentro da confusión y variedá d’identificacióis que tamén se dá en Galicia, el estudioso Gonzalo Navaza estrema un significao xeneral da palabra aplicada a cualquera ericácea y outro máis específico pra Calluna vulgaris, que coincide col portugués, unde chaman queiró ou queiroga a esta especie. Señala qu’os étimos máis comúnmente aceptaos polos estudiosos son formas como carioca ou *cariola, qu’esplicarían esas evolucióis en galego a –oga y –oa. Así y todo, García Arias pensa que se trata de continuadores da palabra careum (que designaba en latín outra pranta distinta, Carum carvi) incrementaos cos sufixos diminutivos –otta (queirota) ou –uca (queiruga). Na bibliografía casteyana usan a forma quiruela pra referirse a Erica umbellata, anque sempre costa caro saber se é un dato de campo real de zonas casteyanofalantes ou máis ben coyido pral casteyano de zonas de Lión ou Zamora de sustrato asturlionés ou galegoportugués.

Máis pral interior del Navia-Eo úsase muito a denominación carpanza. Foi un nome qu’apuntéi en Corondeño (Ayande) y en Santolín y Mourentán (Ibias). Tamén me dixeron que s’usa nos Ozcos y en Grandas. Polos datos que dá el perito agrícola Fernández Lamuño nun informe de 1958 sobre Ibias y Degaña, chaman carpaza (sin -n-) á Calluna vulgaris, pro en sitos del primeiro conceyo como Ouría chámanyo a outra especie diferente, pode qu’a carqueixa (Pterospartum tridentatum). Trátase d’úa palabra mui estendida en Galicia (carpaza, carpazo, cuas variantes con -n- prá parte máis oriental de Lugo), referida tanto ás ericáceas como a outras especies del xénero Cistus das flores brancas y marelas.

Outra denominación con un feixe de variantes é a formada a partir del color da flor das ericáceas, que nel interior del Navia-Eo defínese muitas veces como rubio (este adxetivo pode significar tanto ‘roxo, da color del ouro’ como ‘encarnao, da color del sangre’). A reiz ta nel latín rubeus ‘colorao’. Pra describir estos colores danse tamén en galego-asturiano derivaos del latín rubellus ‘acolorazao’: na Ovellariza (Vilanova d’Ozcos) sentín el verbo rubeliar ‘tirar a rubio’ y el adxetivo rubelín ‘rubio, roxo (el pelo)’. Son muitas as variantes que se poden ougüir pra chamar as nosas prantas a partir d’esa reiz: ben pola inestabilidá habitual das vocales átonas (ru-, ro-, ri-, re-, ra-) y pode que pol cruce con outras palabras, ou ben pola posibilidá de -l- ou -ll-, dependendo da zona lingüística. Nel vocabulario de Bual fálase del rubilón, de flores máis grandes qu’outra especie, a rubica de mayo, que florece primeiro. Tamén me falaron da palabra rubica como propia dos Ozcos pra úa ericácea rapeña que florece antias qu’as outras. Acevedo recoye a denominación rubión, que tamén m’apuntaron que se diz nos Ozcos y que rexistra el vocabulario de Monón y Castaedo, unde dan ademáis el sinónimo ribella. Eu sentín a variante rebella en Corondeño (Ayande) y Eirías (Eilao). Babarro recoye a forma rabeleira en Samartín d’Ozcos, mentres qu’eu teño datos orales de rebeleira en Cachafol (Eilao) y Labiaróu (Samartín d’Ozcos). Neste lugar samartiego estrémanla del rebelón, que florece primeiro y ten a flor máis grande. De Ferreirela de Riba (Santalla) é a variante robelón. Noutro informe de 1959 de Fernández Lamuño sobre Os Ozcos fálase da rubela ou rabela. Tamén se dán estas dúas formas en Grandas: rubela constatéila en Penafonte y rabela en Nogueiróu. Einda queda outra variante d’esta familia de denominacióis, rubiela, que me dixeron en Grandas y Pezós.

Erica ciliaris, cuas súas flores globosas unde asoma el pico das anteras. Vilarín (Castripol) (16/8/2018).

Vese qu’en dous casos os datos dan dous nomes diferentes dependendo del tamaño máis grande ou máis pequeno da flor ou da súa floración máis seroda ou máis temprana: rubilón vs. rubica de mayo y rebelón vs. rebeleira. As formas rubilón y rebelón tein que referirse entoncias a Daboecia cantabrica porque é esta a raza de gancela cuas flores claramente máis grandes. Máis difícil é el dato del tempo da floración, porque é un asunto que depende muito del altitú y da orografía del sito. Eso si, leva xeito qu’a pranta das flores grandes se chame con un aumentativo y, evidentemente, tamén é esplicable qu’as razas das flores pequenas leven nel nome esos sufixos diminutivos –ica, –ela ou –ella. A chía de formas pra estas ericáceas rapeñas, á luz dos datos qu’acabamos de señalar, fai pensar que nun tempo tuvo qu’haber nomes populares distintos pra dalgúas especies concretas, anque hoi os máis dos falantes usen esas formas indistintamente pra chamar a todas elas. Hai un artículo ben interesante de 1955 sobre el valle de Burón (Lugo) feito por un botánico da Fonsagrada, Ezequiel Carreira. Burón é úa zona xeográfica y lingüísticamente ben achegada al Navia-Eo y pode darnos pistas sobre a cuestión que tamos tratando: alí chámanye queirota a Erica sumbellata y a E. cinerea, esta tamén chamada rubela. A E. ciliaris, E. tetralix y Calluna vulgaris chámanye carpanza. ¿Y a Daboecia catabrica? El artículo pon que ye chaman cubilón, pro ben sei que se trata d’úa errata por rubilón. Tamos outra vez delantre del uso da forma con aumentativo pra esta raza das flores máis grandes. Pode amecerse un dato máis nesta linia, neste caso del casteyano: en provincias como Burgos ou Palencia chaman urciona a Daboecia cantabrica. É un aumentativo d’urce ou urz, denominación máis ben usada pras uces altas, como nel caso del galego-asturiano, pro que tamén s’usa, col diminutivo, pras ericáceas rapeñas: urcina.

A proba da dificultá de determinar estas cuestióis pode dala úa información que m’apurríu el botánico Luis Carlón: un abeyeiro da Montaña (Eilao), estremóuye entre rubión, qu’identificóu nel monte con Erica cinerea, y rubia, que ye esplicóu que florece primeiro y que ten as flores mirando pra riba, polo que seguramente é Erica umbellata, especie que bota peteiros deretos de florías globosas. Pra Daboecia nun conocía nome. Vese qu’os datos nun concuayan cua hipótesis que s’apuntóu nel párrafo anterior, pro nun tein por qué invalidala: alomenos manténse a diferenciación entre especies botando mao del aumentativo (rubión/rubia), anque nun coincidan as razas receptoras d’esas etiquetas. Ta claro que nos falta úa comprobación en máis puntos pra chegar a úa conclusión máis definitiva. Sin un corpus grande de datos costa caro atoparye xeito á confusión aparente y poder ver el esquema xeneral sin qu’as variacióis ou escepcióis nos despisten.

De momento, nel que ten que ver col apartao de Fitonimia del Navia-Eo, interpreto que se fala d’especies distintas namáis condo así lo señalan os datos. Nese caso, se é posible, asigno úa identificación específica (Daboecia cantabrica, Calluna vulgaris, Erica cinerea, Erica umbellata…) ou quito dalgúa especie da retafila da identificación xeneral.

Erica vagans, con ese rebite tan característico d’un morao escuro na boca da flor. Vilarín (Castripol) (16/8/2018).

Outro nome ben peculiar y recoyido en Ibias é el de subranda, que dá como propio d’Ouría el informe de 1958 de Fernández Lamuño y qu’identifica como Calluna vulgaris. Dixéronme qu’en Oumente (Ibias) dicen subrando, anque nun m’especificaron qué clas d’ericácea rapeña é.

Quedan despóis denominaciós máis descriptivas, ben sei que como resultao da indefinición y confusión entre os nomes da familia Ericaceae, como a que me deron na Ovellariza d’uz tarrela (tarrelo, -a ‘rapeño, de pouca altura’).

En conto a máis nomes específicos pra dalgúas das especies, hai qu’amecer outra denominación prá gancela Calluna vulgaris: dixéronme setembría en Vilarín (Castripol), forma que tamén se constatóu na Montaña (Eilao), cua variante híbrida acasteyanada setiembra. En Monón y Castaedo, Marcelino Lozano recoye úa pranta chamada setembría que pola descripción ten que tratarse d’esta especie. A esplicación del nome ta na floración tardía da pranta, condo ta acabando el brao, en comparanza con outras razas de gancela, que florecen xa dende a primavera.

Xa se foron comentando xeitos de chamarye ás ericáceas nas linguas vecías condo esas denominacióis tían relación etimolóxica cos nomes en galego-asturiano, pro, como se pode supoñer, a variedá terminolóxica é mui grande y tampouco ta búa d’aclarar a identificación. Por exemplo, en casteyano el nome máis estándar é brezo, pro hai muitas denominacióis dialectales como bércol, biércol, berezo, bruco, graspo… En galego, ademáis das formas xa ditas, tamén s’usan términos como barcia, braña, carrasco, carrasca, carroucha, fopa, foupa… Tamén en asturiano hai outras denominacióis como bericiu, berizu, gorbiz, gorbiza, gorbieza, gorbizu, burguizu, argaña…