Arquivo por etiquetas: galego-asturiano

Merma (Turdus merula)

IMG_1701

Exemplar de macho nos xardíos da Facultá de Bioloxía d’Uvieo (17/11/20)

De rapaz taba muito máis interesao en saber todo sobre os Beatles qu’en saber de páxaros ou da lingua que se falaba na mía casa. Asi que condo escuitaba a Paul McCartney cua súa guitarra cantando «Blackbird», col canto del ave al final da cántiga, y vía a traducción del título que poñía el casete, «Mirlo», qué sabía eu que taba referíndose al qu’en Mántaras chamamos merbo (Turdus merula). D’eso enteréime anos despóis. McCartney esplicóu que cua figura d’aquel ave moura cuas alas rotas que tuvera aguardando el momento pra botar a engalar taba falando en realidá da luita civil da población afroamericana nos Estaos Unidos. É úa metáfora guapa a qu’atopóu el de Liverpool.

Pro miyor deixo as veiras del río Mersey pra, cruzando el mar, achegarme hasta a ribeira da Ría de Navia. Alí un escritor en galego-asturiano, el poeta naviego José Fernández García (Navia 1878 – 1942), máis conocido como Pepe Muestras, tamén falóu del noso páxaro nus versos que me chegaron de xeito oral y que publiquéi nel 2006 nel libro Unde letras falan. Antoloxía da poesía en galego-asturiano (1891-2006). A poesía titúlase «Pa los nenos» ou «Los merbíos» y empezan asina: «Indo úa vez por San Francisco / a pasiar con os pequenos, / subindo hacia Ca Ordenanza / xunto al camposanto veyo, / encontréi entre los toxos / un nío de merba con merbos». Pepe Muestras cúntanos que, fendo caso a os rogos dos nenos, piyóu el nío cos merbíos qu’había dentro y qu’al cabo d’aquel día morreron. El autor acaba el poema llamentando a decisión y recordando que nun hai que quitaryes miga a os páxaros. Os que foron nenos hai muitos anos han a recordar as espedicióis que se fían buscando níos y cazando con liga. Ben deitamos de qu’os gustos y as sensibilidades cambiaran.

A verdá é qu’é muito máis guapo y respetuoso ver as especies en libertá, observalas aspacio y mirar cómo se moven, cómo buscan comida ou cómo cantan nel sou pousadoiro. Nel caso del merbo, ou merma (que, como imos ver, é a denominación máis estendida), nun fai falta ir al monte pra velo ou sentilo cantar. Se pasiades por un parque y vedes fuxir un páxaro mouro engalando rastreiro como úa bala y cacarexando como un tolo, ése é el merbo. Tamén ta bon de ver escarrapatando col pico nos praos buscando insectos ou dalgúa binoca y hasta nos árboles, ás frutas. El macho, mouro, ten el pico marelo tirante a naranxa, qu’é tamén a color que ten alredor dos oyos, nel que se chama aniyo ocular; sicasí, á fema y os inmaduros son apardazaos y del pico tamén d’esa color, anque vai amarelando col tempo. Os merbos nun andan a pasuadas senón que se moven a saltiquíos cuas dúas patas a un tempo. Úa das súas características chamadeiras é el canto, llarguísimo, mui melódico y con muitas variacióis. Dende mui cedo, condo einda nun é día, a últimos del inverno xa s’empezan a sentir cantar os machos pousaos nos sitos altos, muitas veces nel pico de dalgún árbol. Esta actividá cantora pode ouguirse toda a primavera, sobre todo al ameicer y al escurecedín. Aquí pódese ouguir un macho cantando.

IMG_0612

Exemplar inmaduro na cortía d’úa casa de Mántaras (Tapia) (23/7/2020).

El escritor tapiego Manolo Galano (A Roda, 1922-2016), qu’ademáis era músico, tamén se ten referido al noso páxaro. El protagonista del sou relato «Recordos del último brao», publicao nel primeiro númaro da revista Trabatel y despóis recoyido nel libro Faraguyas, cunta el impresión que ye deixara a música del ave: «Grande tamén me pintaba, daquela, a naranxeira qu’asolombraba a ventá del meu cuarto y na que pasaba as noites un merbo que polas mañás cedo me daba un concerto qu’eu tanto ye agradecía. Hasta qu’un día paróu de cantar, deixóume prantado sin máis esplicacióis, y foise. Pode qu’en busca de parexa. El que nun sabe el merbo é qu’inda teño grabados na mía cabeza aquelos trinos sous qu’escuitéi hai setenta anos». Cuntan Acevedo y Fernández nel sou vocabulario de 1932 que condo el páxaro canta dende el pico d’un árbol ta anunciado cambeos del tempo, normalmente que vai chover. Esa crencia tamén la recoye José Antonio Fernández Vior en Notas etnolingüísticas del conceyo da Veiga, unde esplica qu’el merlo (así ye chaman alí), condo canta nel pico del árbol osma el bon tempo, anque se lo ouguimos cantar pro nun lo vemos, osma el mal tempo. As crencias populares son asina, anque las desminta a realidá úa y outra vez.

El feito de qu’haxa úa diferenciación tan clara na parecencia del macho y da fema favorece que na súa denominación os falantes crearan a terminación correspondente en -a y en -o, dependendo del xénero. Así y todo, eu, que perguntéi abondo por cómo ye chaman a esta ave, precatéime de qu’en muitos sitos aplícase úa das dúas terminacióis en xeneral sin dar máis se é macho ou fema. Al ser un páxaro conocido, os vocabularios de galego-asturiano recoyen abondos datos, anque hei a completalos cos que xuntéi inéditos. Os rexistros máis veyos son os de merbo y merlo, seguramente de Navia y Castripol respectivamente, que Braulio Vigón cita nel sou Vocabulario de Colunga (1896) y qu’esplica que yos dera «el señor Álvarez-Cascos». Son as dúas formas que tamén se recoyen nel vocabulario da Veiga. Ramón García González (Castripol, 1870-1938) usa a forma merlo nus versos en galego-asturiano publicaos en 1912 nel periódico Castropol. Acevedo y Fernández recoyen nel sou vocabulario merbo y mermo, neste segundo caso indicando qu’é palabra bualesa. A forma merbo rexístrase en Mántaras, A Roda y El Franco, mentres que merba recóyese na Roda (Tapia) y Arbón (Villayón). El vocabulario de Bual confirma el dato d’Acevedo y Fernández y recoye mermo, mentres qu’a forma feminina, merma, rexístranla os de Bual, Eilao, y Monón y Castaedo (Ayande). Úa denominación diferente de todo, tordo y torda, pral chamar al macho y á fema respectivamente, recóyela el vocabulario de Ponticella (Villayón).

IMG_2077

Merma pousada nun árbol nun horto del Cristo (Uvieo) (23/3/2021).

Con estos datos publicaos xa s’empezan a dibuxar as zonas das denominacióis de Turdus merula en galego-asturiano, pro cos datos inéditos que dou agora tou na fe de que quedan muito miyor estremadas. Déronme merba nos llugares naviegos del Monte y Andés, y nos cuañeses de Valentín, Vivedro y Cartavio. A forma merbo recoyínla en Lantoira, Sabugo, El Valín, Penarronda y As Figueiras (Castripol), Serantes y El Rabote (Tapia), Valdepares (llugar del Franco unde tamén hai úa casa con ese nome: Ca el Merbo), Vivedro y Ortigueira (Cuaña), y en Navia, Sante y Villouril (Navia).

A denominación de merma apuntéila en Penzol (A Veiga), Os Niseiros, Brañatruiye, El Castro, Leirío, Obanza, Vilarín, Vior, Añides, El Preiral y As Campas (Castripol), Penadecabras (Tapia), Villarín, El Chao das Trabas, A Nogueira, Lludeiros, San Xuyán y Llobredo (El Franco), Cova, Ouria y Castriyón (Bual), Cachafol, Sarzol y Navedo (Eilao), Pezós, Valdedo (Samartín d’Ozcos), Grandas y Castro (Grandas), y en Corondeño (Ayande). De Grandas tamén me deron a variante mérmora. A forma masculina, mermo, recoyínla en Obanza, Balmonte, A Bouza, As Campas y Tabes (Castripol), Rapalcuarto y A Brañela (Tapia), El Chao das Trabas, Villar y Miudes (El Franco), Ouria (Bual) y en Penafonte (Grandas).

En conto al nome de merlo, déronmo en Santalla (Santalla d’Ozcos), Batribán, Bustapena, Penacova y Busdemouros (Vilanova d’Ozcos), Ouria (Taramunde), A Antigua (San Tiso d’Abres), A Mundiña, Folgueiras, Porzún, Tremiado, Zreixido y Molexón (A Veiga), y en Aldianova, Arguiol, Tabes, Presa, Barres y As Figueiras (Castripol). A forma merla recoyínla en Batribán (Vilanova d’Ozcos).

Einda nun salira outra denominación máis qu’hai en galego-asturiano, propia del conceyo d’Ibias: cochosa. Apuntéila en Mourentán, A Barca, Carbueiro, Marentes, Santolín y Tormaleo.

Polo tanto, xuntando todos os datos que s’acaban d’espoñer, sácase a conclusión de qu’el tipo de denominación máis estendida territorialmente nel estremo occidental asturiano pra Turdus merula é el de merm-, razón pola que tituléi a especie col nome popular de merma. A zona de distribución d’este tipo coye el estremo oriental del conceyo da Veiga (parroquias de Meredo y Penzol), a montaña y cerca da marina del conceyo de Castripol (parroquias de Balmonte, Presno y Piñeira), dalgún lugar de Tapia, búa parte del interior del conceyo del Franco (parroquias de Llobredo, A Braña, Arancedo, Villalmarzo y Miudes), y os conceyos de Bual, Eilao, Pezós, Ayande, Grandas y Samartín d’Ozcos.

Tamén piya abondo territorio a zona unde s’usa el tipo merb-: a marina de Castripol (parroquias de Piñeira, San Xuan, Barres y As Figueiras) y tamén a dos conceyos de Tapia, El Franco, Cuaña y Navia, con avances contra el interior por Villayón, por exemplo. El vocabulario da Veiga recoye merbo, anque nun dá datos de localización. Compróbase qu’en Castripol y Tapia hai puntos unde convive col tipo merm-.

El outro tipo de denominación, en continuidá, como axina s’ha a ver, cua denominación galega, é a forma merlo/merla: esténdese polos conceyos de San Tiso d’Abres, Santalla, Vilanova, búa parte da Veiga (parroquias d’Abres, A Veiga, Piantón y Meredo) y entra pola marina de Castripol (parroquias de Siares, San Xuan, Barres y As Figueiras) compartindo presencia en dalgús sitos cua forma merbo. Quizabes el peso da vila axudóu al avance contra el oriente del conceyo da forma merlo.

IMG_1756

Exemplar macho buscando comida entre el herba inda orbayada nel parque del Monte Altu (Uvieo) (22/11/2020).

Anque merlo/merla é resultao frecuente en Galicia, tamén col diminutivo, merliño, en galego escoyéuse como denominación estándar outra forma mui usada, con metátesis, melro. El nome ibiano de cochosa ten continuidá territorial al sur, pol Bierzo, y al leste, pol oriente de Lugo y Ourense, con outras variantes aparecidas: cochorda, chocorosa, cochorra, cochorro, cotrosa, cochocha, cochoco, cochoza y cochoso; esta última variante ta rexistrada al pé d’Ibias, na Fonsagrada (Lugo).

El resultao mierla/-o, cua diptongación asturiana, recóyese nel estremo suroccidental d’Asturias, na Estierna (Ibias), forma que sigue contra el sur polos territorios de lingua asturlionesa del Bierzo, Babia, Oumaña y Maragatos (Lión). Tamén a denominación de cochosa ten continuidá nestos territorios, cua variante cochorla, recoyida en Palacios (Lión).

Se miramos pral norte, a Navia, na fronteira entre el galegoportugués y el asturlionés, atopamos en Tox, en continuidá col resultao merba, a forma asturiana diptongada mierba, anque a variante mierbu ta recoyida tamén en sitos como Candamu ou nos conceyos del Cabu Peñes, zon unde se recoye a variante mierma recoyida ademáis noutros puntos del asturiano occidental. En Cadavéu (Valdés), chámanye la nierbe y úa variante aparecida, nierba, dase máis al sur, na parte de fala asturiana d’Ayande. Sobre esta reiz, al amecerye el sufixo –atu/-ata creóuse úa denominación mui común en asturiano: nerbatu/-a, ñerbatu/-a. É como ye chaman núa zona mui amplia: hai datos dende Pravia y Cuideiru hasta Cabranes y Casu. Máis pral oriente predomina a denominación de miruellu/-a, forma que tamén ta recoyida en puntos del occidente. Aparte, constátase el nome de tordu/-a nel sur da zona central, en conceyos como Morcín, Mieres ou Llangreo. 

Pra esplicar el tipo cochosa, el filólogo galego Aníbal Otero pensa que se trata d’úa voz onomatopéyica. Quizabes arromende ese cacarexar atolarao del ave condo escapa engalando: coch, coch, coch… Pra esplicar el tipo tord-, a color ten que tar detrás, pro é qu’ademáis era el nome latín d’un ave da mesma familia, mui aparecida na feitura, Turdus philomelos, á qu’hoi tamén ye siguen chamando tordo.

Ten máis voltas a etimoloxía dos outros tipos que citamos. Xosé Lluis García Arias, pra esplicar as formas asturianas, pensa nel nome latín d’esta especie, mérula, del que resultaría a forma mierla. A partir d’este resultao, a labialidá del m– estenderíase á consonante del outra sílaba, axudao pola analoxía col verbo mermar. Y como -b- y -m- articúlanse mui aparecido, qu’as dúas son bilabiales, é normal a confusión entre merb– y merm-. Tamén habería úa confusión temprana das nasales m-/n- que levaría á forma nierba, orixe, amecéndoye el sufixo diminutivo, das formas nerbatu/-a, ñerbatu/-a. García Arias, ademáis, pensa nel cruce col latín nervus ‘nervio’, idea que concuaya muito ben cos movementos del noso páxaro, anque tamén é verdá que cos máis d’elos.

Roseira brava (Rosa canina)

Flor de roseira brava en Sontolaya (Morcín) (4/5/2014).

A rosa é un tópico literario dende sempre. Sendo como é úa flor tan guapa, ten el peró de qu’as foyas lougo esmorecen, así qu’era inevitable qu’os poetas botaran mao d’esa idea pra falar del pasaxeiro qu’é todo: a mocedá, a vida… Y einda la fai máis suxerente como metáfora el feito de qu’a rosa teña esas espías traicioneiras que contrastan cua súa guapura.

As rosas dos xardíos, grandes y de colores espectaculares, son el resultao de muitos inxertos das razas bravas buscando cos cruces esas características. Pro del que quero falar é das outras rosas, as máis modestas, as que salen ventureiras nos valaos, ésas das flores máis pequenas y que duran einda menos qu’as outras. Hai muitas razas y ruías d’estremar entre elas porque se dá muita hibridación, así que tituléi cua especie máis común (y tamén úas das máis variadas), Rosa canina, das flores arrosadas ou brancas. Al final del brao y condo empeza el outono, esas flores dan paso a un fruto mui chamadeiro, un pouco alargao y de color encarnao, col que se pode fer mermelada. É el que chaman en casteyano escaramujo ou tapaculos.

Á pranta que dá as rosas de xardín chamámoye en galego-asturiano roseira. Xa lo diz esa cuarteta que canta Xosé Ambás y que recoyéu en Ayande, na parroquia de San Salvador, a conocida como parroquia nova del Valledor: «En Vilalaín nun hai rosas, / que secaron as roseiras. / En Fonteta si las hai, / tamén hai mozas solteiras». A cántiga, anque con outros lugares de protagonistas, cántase tamén por toda Galicia. Esta distribución territorial da rima é posible porque son todo zonas unde s’usa el sufixo –eira, tamén prá pranta. El nome de roseira é un derivao de rosa creao con ese sufixo típico del galego-portugués pra estos cometidos y que xa se víu ben veces noutras denominacióis de prantas, en feminino ou en masculino (aveyaneira, maceiro, bidureira, castañeiro, limueiro, binteiro…).

Recoyen a palabra roseira todos os vocabularios de galego-asturiano, anque namáis el del Franco fala d’ese nome pra referirse tamén á raza ventureira. Así y todo, pral interior del territorio del Navia-Eo, en Ibias alomenos, entra a solución asturiana rosal, de xeito aparecido á distribución xeográfica que tein outros dobretes xa comentaos como a figueira/a figal (Ficus carica). Quizáis por eso a palabra é alí feminina: úa rosal.

A fitonimia tradicional, querse dicir, a denominación qu’a xente ye dá ás prantas, aveza a repetir os métodos. Ún d’elos é que, condo hai úa raza ventureira mui aparecida a outra que se labra na casa, bótase mao del nome d’ésta y améceseye el adxetivo bravo (noutras linguas penisulares el qu’usan é silvestre, montés, borda, bastarda, etc.). Polo tanto, como temos a roseira nos xardíos, á que vemos nel monte y nos valaos chamámoye roseira brava. Ese é el nome que sentín en Mántaras (Tapia) y que me deron tamén, nel mesmo conceyo, en Serantes, ademáis de nas Campas (Castripol), Valdepares (El Franco), Cartavio (Cuaña) y Sanzo (Pezós). En Trelles (Cuaña) y Cachafol (Eilao), a forma que me dixeron foi en masculino: roseiro bravo.

Frutos da roseira brava núa zona de monte cerca da Premaña (Uvieo) (8/9/2014).

Tamén é avezo estremar a raza ventureira relacionándola nel nome con dalgún animal y amecéndoye da raposa, da colobra… ¡y einda máis se dá frutos encarnaos! Precisamente en Penafonte (Grandas) chámanye roseira dos cais. Nun é miga raro, porque en Galicia tamén ye chaman rosa de can y a esos frutos coloraos que dá, peros de can. Hai que recordar qu’el epíteto específico da especie, canina, fai referencia ás espías da pranta por comparanza cos queiros dos cais.

Pro einda hai outro xeito de chamarye á roseira brava na mesma parroquia grandalesa: escarpieira. A comparanza das espías da pranta cua escarpia ‘gancho, torno pra colgar’ ou col escarpidor ‘peñe’ pode tar detrás del nome, anque a interpretación que daban era qu’al andar entre elas rompíanyes todos os carpíos.

Al son das denominacióis galegas basadas nel asomeñanza cuas silvas ou artos (Rubus spp.), en Pardiñas (Taramunde) conocen a pranta como silvamar, variante que tamén ta recoyida a poucos quilómetros, nel conceyo lugués da Ribeira de Piquín, unde tamén ye chaman silva madre.

Pra rematar este recorrido, en Tormaleo (Ibias) déronme el nome d’escambrón, que xa conocemos pra chamar a outras especies con espías, como el espieiro ou el abruñeiro, cuas que muitos avezan a confundilos.

En galego, ademáis da denominación común de roseira ou roseira brava, ta a que xa se comentóu relacionada cuas silvas, que son prantas mui aparecidas. Son nomes como silvo macho, silva macha, silva madre, silva de mar, silvamar, silvarda, silvardo, silvarro... Noutro xeito de chamarye, el d’escambroeiro, dáse a confusión con outras razas con espías xa vista en galego-asturiano. Hai outra clas de denominacióis galegas unde, reparando tamén cuas del asturiano qu’axina imos ver, deben tar metidas dúas palabras: pola comparanza col fruto arredondiao, el garavanzo; y pode que pola comparanza das espías, d’esta volta non cos queiros d’un can senón col pico encorvuao del ave rapaz, el gabián (Accipiter nisus). D’ei virían nomes como gabanceira, agavanzo, agavanza ou agarbanza.

En asturiano, como acaba de señalarse, tamén se cruzan garbanzu y gavilán: tán recoyidas denominacióis como gabanza, gabancera, ganzabera, garbancera, garbanceru, espín garbanceru, garbanzal y artu gavilanceru. Precisamente, al fruto chámanye dayundes garbanzu. Evidentemente, tamén hai nomes relacionaos con rosal: rosal de los matos, rosal d’espín y, con referencia animal y demoníaca, rosal de la raposa, rosal del diantre y rosal del diablu. Outros xeitos de chamarye, relacionaos con artu, son artu les mores y artu moriscu. Tamén hai rexistraos nomes como garameta y arza.

Se podo fer un chiste fácil, el tema das denominacióis das rosáceas y outras familias aparecidas é un tarrén chen d’espías: a xente confunde úas especies con outras y as identificacióis nun tán mui claras, así qu’el panorama habería que completalo con máis datos pra estremar el que son sinónimos xeneralizaos de verdá d’outros que poden ser confusióis individuales sin máis. Pro, como xa se dixo tantas veces, chegamos un pouco tarde, condo se tán esqueicendo os nomes das cousas na lingua tradicional da terra.

Mexigón (Mytilus spp.) 

Os mexigóis medran apeteiraos apegaos ás pedras.

Teño falao ben veces, y con muita xente, sobre a velocidá da sustitución lingüística nel estremo occidental d’Asturias. Este proceso encamíanos sin romedio á desaparición da lingua que se leva falando dende hai tantos centos d’anos nestas terras y é cousa que nos esmol a os que tamos comprometidos vitalmente col futuro del galego-asturiano. Frente al diagnóstico pesimista (ou realista), sempre hai quen ten a visión contraria. Tamén é verdá que muita xente nega qu’a lingua da casa se vaya perder porque asina xustifica que nun se tomen decisióis políticas pra darye a volta a esa situación precaria. Se nun ta en peligro, ¿pra qué imos fer nada? Así y todo, teño atopao quen negaba de búa fe ese proceso de desaparición progresivo y qu’atesaba qu’el galego-asturiano nunca iba deixar de falarse. Ta ben ser optimistas, pro, pra cualquera que poña el ouguido y atenda (y máis se teis a perspectiva de 35 anos atendendo), resulta evidente qu’el proceso vai ás carreiras d’úa xeneración al outra. Y a demostración máis clara vémola nel vocabulario de prantas y bichos, unde el peso das formas casteyanas ta fendo esqueicer ben veces as denominacióis patrimoniales.

D’esta volta escoyo úa especie unde el sou nome en casteyano, mejillón, popularizao pol sou uso alimentario tan estendido, ta acantuando os nomes autóctonos hasta el estremo de que muita xente falante de galego-asturiano xa nun los conoce. Tamos tratando d’úa especie marina, así qu’hai que botar mao del imprescindible Atlas Léxico Marinero de Asturias, d’Emilio Barriuso. Recoye nas Figueiras as denominacióis de mixigón y muxillón. En Tapia, mixigón y, como forma veya, cuxigón. Nel Porto, cascarón. Y, al pé das formas tradicionales, rexistra en todos os sitos encuestaos a palabra casteyana mejillón, como en Ortigueira, unde namáis constata esa forma. Podo amecer un par de datos nestos portos: nas Figueiras dixéronme muxiyón y en Ortigueira, cascarón. Aparte, na Villallonga, na parroquia naviega d’Andés, apuntéi mixigón. Ignacio Vares recoyéu en Piñeira (Castripol) a forma meixuyón y esplica que cascarón é el nome que s’oi pra chamar a os exemplares pequenos.

Nesto del cascarón ten toda a traza d’haber úa especialización diglósica nel vocabulario: os falantes escoyen el término considerao fino pral producto qu’atopa nos estantes das tendas, mejillón, y deixa el autóctono, cascarón, pra os exemplares pequenos que ve nel ribeiro. Outro exemplo d’esta repartición desigual entre linguas (lo bon, pr’aquela que ten prestixo; lo ruin, pr’aquela que nun lo ten) atopámolo noutra denominación pral molusco que s’usa nos lugares alredor de Tapia, en sitos como Mántaras ou Casarego. Condo iban á praya ou al ribeiro pra cocer us poucos, iban ás houchas. Así yes chamaban, núa comparanza evidente col arca de madera usada pra guardar trigo y outras cousas: abrindo a tapa d’aquela houcha marina, taba a carne del molusco. Condo perguntaba en Mántaras pol nome, aclarábanme que namáis ye chamaban houchas a aquelos exemplares ruíos qu’arrincaban elos das pedras, qu’os grandes que compraban nas pescadeirías eran mejillóis.

Mixigóis Serantes 2

Pedra nos Friales chía de mexigóis. Serantes (Tapia) (9-8-2017).

A realidá é que todo é a mesma especie, ou el mesmo xénero, qu’a cousa ten a súa complicación. Nel título namáis puxen Mytilus spp. Porque, fóra dos biólogos, a raza Mytilus edulis ta ruía d’estremar de Mytilus galloprovincialis, conocidos respectivamente na literatura científica en casteyano como mejillón atlántico y mejillón mediterráneo. Normalmente el segundo é máis grande y ten a cáscara máis arredondiada qu’el primeiro, que la ten máis alargada, pro danse casos d’hibridación entre entrambos, así qu’hai qu’ir a probas d’ADN pra sabelo seguro. El que dicen os especialistas é qu’a especie común na península ibérica é M. galloprovincialis. Pinta qu’esta raza acabóu desprazando a M. edulis da costa del Cantábrico, unde antano era propio. Hai que señalar qu’a especie que se cultiva en bateas dende mediaos dos anos 40 del siglo pasao en Galicia é M. galloprovincialis, que ta incluída nas listas d’especies invasoras máis dañibles. El cultivo en bateas d’esta raza de mexigón xa empezara en Cataluña nos anos veinte, pro foi desaparecendo alredor dos anos setenta col aumento da contaminación del augua.

El mexigón que podemos atopar nas pedras das prayas y ribeiros medra apeteirao cubrindo superficies grandes, d’un xeito aparecido a un crustáceo tamén mui común nas nosas costas, el cascarín (Balanomorpha). Como xa se señalóu al falar d’esta especie, en dalgús sitos costeiros chaman cascarón al cascarín, col que, cos datos del Porto y Ortigueira qu’espuxemos antias, resulta qu’a forma aumentativa úsase en galego-asturiano pra chamar a dúas especies distintas (eso si, non nos mesmos sitos). ¡Y mira que quedaba tan curiosín y perfecto se el diminutivo fora namáis pral crustáceo pequenín y el aumentativo se reservara pral molusco, que ten a cáscara máis grande! Pro el mundo del vocabulario é asina d’arrevesao.

Einda hai máis voltas na denominación del mexigón. Se seguimos contra el leste, entrando nos portos unde se fala asturiano, en Veiga chámanye vexigón y mixigón. Alternando cua forma casteyana, imos atopando estas variantes y outras como muxigón, hasta que chegamos a os portos da zona central, unde se recoyen denominacióis como mexillón, mosillón, muxón, moxón, muxión ou musión, con variacióis nas vocales átonas, máis ou menos abertas, y cua despalatalización dacondo del –x– a –s-. Nos puntos máis orientales xa entra outro tipo de nome: morcillón y morción.

Se imos pral oeste, al dominio galego-portugués, el nome habitual é mexillón (en portugués, mexilhão), anque en ben de portos galegos, aparte de variantes como merxillón ou morxillón, tamén se diz muito mexilón. Por seguir a secuencia das variacióis xeográficas contra el oeste, Ríos Panisse, a investigadora qu’estudióu el vocabulario galego da fauna marítima, recoye nas Figueiras muxillón, mentres qu’en Ribadeo anotóu mexillón y mexigón, y en Rinlo, muxillón y munxillón.

Xa son muitos datos y, pra nun perder el filo, hai que falar da etimoloxía da palabra. Eso vai darnos dalgúas claves pra interpretar todo este feixe de variantes. Coromines propón un étimo hipotético del latín hispánico, *muscellione, que sería un aumentativo de muscellu, forma qu’é un diminutivo d’un xeito de chamar al molusco en latín: musculu. Polo tanto (y esta é a primeira clave importante), ese –ll– de mexillón (y de mexilhão) viría da evolución del grupo –lj– qu’hai en muscellione. Como xa temos esplicao máis veces, ese grupo evolucionóu a -ll- en galego-portugués, a -y- en asturiano y a -j- en casteyano. Se esa sílaba final –llón  é el resultao galego-portugués, ¿cómo s’esplica entoncias qu’haxa portos en Galicia unde dicen mexilón? Ríos Panisse pensa que se trata d’un hipergaleguismo y recorda como exemplo el híbrido cuchilo (por cuchillo ou coitelo).

De seguro que xa daquén se precataría a estas alturas de qu’en casteyano a palabra mejillón nun pode ser patrimonial senón que ten que ser un empréstamo del galego-portugués, porque se non tería que dicirse algo así como *mejijón. Pois resulta qu’en portos de Cantabria inda ye chaman a este molusco mocejón y mazajón.

Mexigóis nun sito pouco accesible entre pedras na praya del Mayolo. Serantes (Tapia) (9-8-2017).

Se xa houbo quen se precatóu de qu’ese -ll- nun encaxaba en casteyano, de seguro que tamén repararía en que tampouco nun concuaya cua evolución fonética del asturiano, que tería que dar un resultao con -y-. Nas formas muxión ou morción temos a clave: pra que se chegara a elas tuvo qu’haber primeiro úa cayida del -y-. Así qu’esos datos asturianos que se citaron con -ll- (mexillón, mosillón, morcillón), se nun son trescripcióis incorrectas por yeísmo del encuestador, tein que tratarse de hipercorreccióis influídas pola forma casteyana. García Arias propón úa evolución hacía as denominacióis asturianas d’este xeito: prá forma máis oriental, *muscellione > *mosceyón > *morceyón > morciyón < morción (nesta vía poden encaxar os resultaos cántabros xa ditos de mocejón y mazajón). Y prá forma central, *mosceyón > *moxeyón > moxión > moxón. D’ei virían outras variantes posteriores como muxón ou musión. En conto a muxigón, esplícalo como un -g- antihiático dende muxión. Y pra esplicar vexigón, pensa nel influxo da palabra asturiana vexigón ‘folle’. Todos esos cambeos fonéticos son bus d’esplicar (por exemplo, el rotacismo de -s- a -r-, ou tamén a confusión de bilabiales sonoras -m-/-b-), pro de seguro que pesóu el cruce con vexiga y tamén con morciya pral caso da denominación máis oriental.

Anque nun dispoña de datos de vexigón en galego-asturiano, tou na fe de que se tuvo que dicir, porque esa idea de ‘vexiga’ ten que tar detrás del nome, éste si ben constatao, de mixigón (uso mexigón por criterios normativos, igual qu’hai qu’escribir vexiga y non vixiga). El cruce, como xa se señalóu pral caso da forma asturiana, viría favorecido pola confusión de bilabiales sonoras (binoca/minoca, milango/bilango, buñuelo/muñuelo) y, nel plano del significao, pola idea común d’úa forma arredondiada que zarra daqué (a idea de zarrar daqué tamén taba na denominación d’houcha).

Nestos cruces entre vexiga y muxiyón, igual ta tamén metida outra palabra: el coxiyo ‘erupción nel peleyo’, ‘grao, espía atribuída á picadura d’un bicho’, que, igual qu’a vexiga, é un tipo d’afección cutánea. D’este xeito podía esplicarse a forma cuxigón que recoye Barriuso en Tapia. Outra posibilidá é que teña que ver con coxigón ou couxigón ‘zanca d’ave’, palabra que nun se constata, qu’eu sepa, na marina estremooccidental asturiana.

Pra rematar, anque poda resultar redundante, hai que recordar qu’as formas recoyidas con -ll- na parte costeira d’Asturias unde se fala galego-asturiano deben ser en realidá con –y-. Xa s’esplicóu outras veces qu’a evolución del grupo -lj- estrema el territorio eonaviego en dúas zonas: úa unde se dan resultaos consonánticos de tipo galego-portugués (muliere > muller, folia > folla, palea > palla) y que, resumindo muito, coye dúas parroquias da Veiga (Abres y Guiar), San Tiso d’Abres, Taramunde, os tres Ozcos, Grandas y Ibias; y outra de resultaos de tipo asturlionés, con -y- (muyer, foya, paya), qu’abarca el resto del conceyo da Veiga y os de Castripol, Tapia, El Franco, Cuaña, Bual, Eilao, Pezós, Navia, Villayón y Ayande. Nesta segunda zona é unde tán os nosos portos marineiros y unde podemos ver os mexigóis nel sou medio natural.

Faya (Fagus sylvatica

Fayedo subindo al Altu Ventana (Teberga) (5/2/2012).

A faya (Fagus sylvatica) é un árbol que se pode ver hoi en Asturias en sitos da montaña, húmedos y avesíos. Vese mui pouco pola marina porque as que puido haber dendói que las tumbaron pola súa madera y a súa leña, qu’é muito búa. Pro ten habido exemplares centenarios en dalgúas vilas como Castripol ou A Caridá qu’einda se recordan.

Según cuntaban nel periódico El Aldeano, dende os tempos da pola medieval de Castripol había a tradición de qu’os conceyales que tomaban posesión del cargo prantaban un árbol nel conocido na documentación como Campo del Tablado. Condo construíran el parque, respetaran úa faya centenaria recordo d’aquellos tempos. Taba delantre da Capiya del Campo y debaxo d’ela aveirábanse os vecíos pra tar de parola. Igual qu’outros árboles emblemáticos como el Carbayón d’Uvieo, cayéu víctima da insensibilidá de xente que tanto ye daba a valía d’esta clas de monumentos naturales. Nel caso de Castripol, foi un coronel del Exército amo da casa que taba delantre da faya el que mandóu primeiro fradarye as canas de baxo y al cabo, en febreiro de 1924, según cunta el periódico Castropol, con alevosía y nocturnidá, sin fer caso del guardia municipal que tentóu de chamarye el atención, fradóulo porriba. Foi el acabo da faya.

Nel caso da Caridá, a fayeira, qu’asina ye chamaban os caridexos, taba delantre da igresia, nel conocido como El Campo das Almenas, y tumbóula un ciclón en 1971. Tanto d’úa como d’outra hai fotos na rede. A da Caridá pode verse núa nota qu’escribín nel 2001 na sección «El houcha» da revista Entrambasauguas.

Faya nel Aramo, porriba de Grandiel.la (Riosa) (5/5/2018).

Pro pra ver montes de fayas, os conocidos como fayedos ou fayeiras, hai que subir prá montaña. En Ibias, nos paraxes de Valdebóis y Muelos, hai bus exemplos (por certo, ta ben recordar que Muelos é el xeito que tein de chamarye en galego-asturiano al que se conoce en Cangas del Narcea como Munieḷḷos). A paraza lisa y abrancazada das fayas é inconfundible. Ademáis, as foyas salen dispostas en horizontal y amañan úa cuberta mui mesta qu’estorba el paso da luz. Eso fai que nun medre cuase miga de vexetación debaxo y día pé a un paisaxe alfombrao de foyas. Hai poucas cousas tan guapas como un fayedo nel outono, con todas as tonalidades entre roxo y encarnao que se poda ún figurar y col tarrén estrao das mesmas colores. Aló unde hai fayas conocen ben a súa madera, usada pra mangos de ferramentas, xugos y galochas, y tamén a súa leña, mui chufada polas súas propiedades caloríficas y a facilidá pr’arder; tanto, que, según recoye Marcelino Lozano nel sou libro Castaedo y Monón en poucas palabras, dizse qu’a faya díxoye al carbayo que, se nun fora por vergonza, ardía debaxo del augua.

El árbol dá un fruto comestible, el fayuco, envolto núa cáscara como pasa cuas castañas y as noces. É un nome que nun atopéi en galego-asturiano agá núa fonte escrita, un soneto en casteyano publicao nel periódico Castropol en 1907 unde aparece a palabra fayucos en cursiva, señal evidente de qu’esa era a súa denominación local. É tamén como se chama en asturiano, fayucu, mentres qu’en galego dicen fabuco. En casteyano, unde el f- inicial del latín acabóu evolucionando hasta perderse, é hayuco (y haya, claro).

Fayucos einda verdes. Al madurecer empezan a regañar y a deixar ver a semente. Fayas indo pral Valle d’Angón (Amieva) (19/8/2020).

El nome xeneral en galego-asturiano pral árbol é faya, como en asturiano, tal como recoyen os vocabularios da Veiga, Mántaras, A Roda, El Franco, Bual, Ponticella, Eilao, y Castaedo y Monón. Eu recoyínlo tamén en Penacova (Vilanova d’Ozcos), O Chao (San Tiso d’Abres) y Carbueiro (Ibias). Nel Monte, na parroquia naviega d’Anlleo, dixéronme fayeira, como na Caridá, con ese sufixo típico pra os árboles, como pasa con acebro y acebreiro, abruño y abruñeira, bidur y bidureira, beneito y beneiteiro ou espín y espieiro. Nas encuestas del ETLEN tamén se recoyéu a denominación de faya en Fanduvila y en Villamayor (Ibias), anque nestos casos y noutros da zona sur y del estremo máis occidental del Navia-Eo a pronunciación d’ese -y- nun é consonántica, achegando a punta da lingua a os alveolos, senón qu’é úa semivocal palatal, sin chegar a tocar nelos (faia). É úa pronunciación ésta que se dá en continuidá territorial col galego y col asturiano occidental. Hai que recordar qu’a normativa escrita galega nun ten a grafía -y- y, seguindo a pronunciación semivocálica propia de Galicia, escriben faia (y raia, praia, maio, etc.). Por exemplo, Fernández Vior recoye nel conceyo da Veiga a pronunciación xeneral faya, mentres que nas parroquias máis occidentales d’Abres y Guiar dicen faia.

A palabra faya é a evolución normal dende el latín fagea (materia fagea ‘madera de faya’), a partir da súa denominación nesta lingua: fagus ‘faya’. De faya vén el verbo fayar ‘pisar de madera’ y os sustantivos fayao y fayo ‘piso de trabas de madera d’úa sala, d’un desván’, acepción ésta da que derivóu a de ‘desván’. Xa se dixo qu’a madera de faya era mui valorada antano y del sou uso cuase esclusivo pra pisar crearíase, a partir del verbo fayar, un participio regular fayao, cua súa versión irregular ou forte, fayo. É el mesmo que pasóu col sou sinónimo soyar ‘pisar, poñer el piso’, que ten os sustantivos soyao y soyo ‘piso’, derivaos dos participios regular y irregular respectivamente.

Paporrubio (Erithacus rubecula)

Monte Altu

Paporrubio pousao núa cana nel parque del Monte Altu (Uvieo) (22/11/2020).

Todas as linguas tein pra os sous falantes espresióis que yes resultan mui queridas. Pode qu’al dicilas se yes renembre, como se fora un conxuro, daquén que las usaba. Pode que sían, sin máis, palabras guapas, palabras que deixan bon gusto al mazcalas. Hai úa espresión que me presta muito, que s’usaba na mía casa y seguro que muita xente conocerá. Condo ques dicirye a daquén que sabes úa cousa que ten que ver con él, pro buscas darye un aire de misterio, y tamén de compricidá, empezas d’este xeito: «Díxome un paxarín del papo marelo que…».

Hasta que nun empecéi a interesarme pola ornitonimia en galego-asturiano nun me precatara de que paxarín del papo marelo era en Mántaras ún dos xeitos de chamarye, ademáis de papo marelo a secas, al paporrubio (Erithacus rubecula), ese páxaro miudo y regordeto, dos oyos y el piquín mouros, con úa mancha colorada ben chamadeira nel papo. El específico del nome científico destaca precisamente esa característica da súa color, porque rubecula é un diminutivo del latín rubeus ‘colorao’. A forma estándar casteyana, petirrojo, tamén é un composto que fala da color del sou peto.

É un páxarín bon de ver porque nun é miga esguitón. Sintes nun árbol ou nun valao a súa voz de reclamo, como chip-chip, y axina lo ves ei pousao. Condo t’achegas pra velo miyor ou sacarye úa foto, tarda en escapar, como se tuvera pousando pra ti. Nun m’esqueice úa escena que vin en Quirós: úa muyer tía un paporrubio que se ye presentaba na corrada y ela dábaye faraguyas de pan. El paxarín pousábaseye nel colo y na mao a comer.

Dependendo da edá, pro tamén da postura, el paporrubio non sempre ten esa parecencia regordeta. Llatores (Uvieo) (28/11/2020).

El paporrubio ten un canto mui guapo, tanto qu’en Mántaras tamén ye chaman el gueiteiro, como se el páxaro fora un músico y el sou piar foran as voltas y revoltas del sonido da gaita repinicando.

Al ser un ave tan conocida, dispoñemos d’us contos datos publicaos sobre a súa denominación en galego-asturiano. Ademáis dos nomes xa ditos recoyidos nel vocabulario de Mántaras, el de paporrubio rexístranlo os da Veiga, Eilao y Bual. El da Roda recoye a forma papo colorado y el del Franco, ferreirín. Nel nomenclátor da web de Sabencia, grupo que, entre outras cousas, estudia a bionimia en Asturias, recoyen na nosa zona as denominacióis de ranchín en Pezós y Navia, y de reitán en Navia, anque nun especifican en qué zona lingüística del conceyo naviego, se na del galego-asturiano ou na del asturiano.

Teño ademáis muitos datos inéditos, pro, pra nun alouriar xa con detalles, tou na fe de qu’é miyor fer primeiro un resume del panorama terminolóxico na zona estremooccidental d’Asturias que se pode dibuxar cos datos publicaos y os inéditos, pra despóis cuntar dafeito únde recoyín as informacióis orales.

Paprorrubio núa cana. El Barcu, na parroquia de Les Caldes (Uvieo) (14/11/2020).

A primeira constatación que se pode fer é qu’a forma máis estendida nel territorio del Navia-Eo é a de paporrubio, un término que fai referencia á color del paxarín na parte del corpo debaxo del pico, el papo. É úa palabra composta, xuntoiro d’un sustantivo máis un adxetivo, como se comproba con dalgúa xente que lo pronuncía einda con dous acentos, papo rubio, y fai el plural dicindo papos rubios y non paporrubios. En realidá, paporrubio vén d’outra denominación anterior, máis larga, qu’é a pura descripción del ave: páxaro ou paxarín del papo rubio. Polo tanto, a evolución foi páxaro del papo rubio > papo rubio > paporrubio.

Outras variacióis nel nome vein de cambiar el sustantivo ou el adxetivo d’ese composto por outro sinónimo. Hai unde, nel sito de falar de papo, falan de barba ou barbía, y hai unde, nel sito d’usar rubio, usan marelo (tamén marello) ou colorao (tamén colorado). Os sustantivos barba ou barbía úsanse en galego-asturiano tanto pra falar del pelo que sal na cara como pra referirse á parte da queixada que sobresal debaxo da boca: Cayéu y levóu un golpe na barbía. Os resultaos qu’encontréi con estas variacióis de sustantivo y adxetivo nun cubren toda a combinatoria posible nin todas as fases da evolución dende as formas máis largas, pro de seguro que, se dera xuntao máis información, iban atoparse muitas das que faltan. Rexistréi as formas páxaro da barba marella, barba marella, barbía marella, barbías marellas, paxarín del papo marelo, papo marelo, papo marello, páxaro del papo colorao, papín colora(d)o y papo colora(d)o. Hai que fer notar que nun atopéi combinacióis barbía + colorada.

Hai outras denominacióis, ademáis da xa dita de gueiteiro, que nun tein miga que ver cua coloración del papo. Úa d’elas é a de reichín. Tamén recoyín a variante reicha, que pode ser úa creación posterior quitándoye el diminutivo a reichín. Xa se falóu d’esta palabra al referirse al rinchín (Coccinella septempunctata), insecto tamén conocido como reichín. Dudábamos de cuál fora a especie que primeiro levara ese nome y que despóis pasara al outra, se el bichín ou el páxaro. Así y todo, dicíamos, é un empréstamo bon d’esplicar al ser os dous mui apreciaos pola xente. En conto á etimoloxía, al haber denominacióis pral insecto como rei ou reinín, comentábase a posibilidá de que fora un diminutivo d’esa palabra ou, pral caso del páxaro, que tuvera úa esplicación onamatopéyica. El dato de ranchín de Pezós y Navia que dá a web de Sabencia encaxa con este viaxe de nomes entre el insecto y el páxaro, porque ranchín ou ranchía é como ye chaman en muitos sitos del Navia-Eo a Coccinella septempunctata.

Paporrubio picotiando nun prao del parque dos Catalanes (Uvieo) (28/11/2020).

Hai outra clas de denominación en galego-asturiano que se trata d’un asturianismo: reitán, roitán ou raitán, forma ésta qu’é a máis común en asturiano. Nun deixa de ser chamadeira a coincidencia de reit– col tipo anterior reich-, anque pinta que -ei- é úa evolución dende -ai– por tar en posición átona, como pasa con reigón (< raigón), reigaño (<raigaño) ou Reimundo (< Raimundo).

Pra rematar este recorrido quédanos el nome de ferreirín, que xa se comentóu al falar del charchar (Saxicola rubicola) que se trata d’úa denominación compartida con outras aves, neste caso ben sei que pola comparanza da color del sou papo cua del ferruxo qu’enche todo el trabayo dos ferreiros.

Pois, desque xa tán apuntadas as linias xenerales de cómo se chama en galego-asturiano, queda señalar ún por ún esos datos inéditos dos que faléi al empezar. Y tamén ta ben recordar qu’ás veces nun mesmo sito recoyéuse máis d’úa denominación.

Os pitíos de paporrubio son tan grandes como os adultos, pro son pintos y apardazaos. Este taba brincando de cana en cana d’úa aveyaneira nel Valle Angón (Amieva) (19/8/2020).

Empezando pol tipo máis común y repartido por todo el territorio (papo + rubio), apuntéi a forma páxaro del papo rubio en Vilarín y Brañatruiye (Castripol), Folgueiras (A Veiga), Penacova (Vilanova d’Ozcos), Castro (Grandas), Corondeño (Ayande) y Ouria (Bual). En Valdeferreiros (Ibias), páxaro do papo rubio, col artículo o propio da fala d’alí. Con diminitivo, paxarín del papo rubio, dixéronmo nos Niseiros (Castripol) y Cachafol (Eilao). A forma con dous acentos, papo rubio, déronma nel Valín y en Barres (Castripol), y Santolín (Ibias). En conto á forma con un acento, paporrubio, recoyínla en Freixe (Taramunde), Santalla (Santalla d’Ozcos), Batribán, Busdemouros y A Ovellariza (Vilanova d’Ozcos), Penzol (A Veiga), A Granda, As Figueiras, A Bouza, El Valín, As Campas, El Grilo, Sabugo, Lantoira, Tabes, Balmonte, Obanza y Santa Colomba (Castripol), Valdepares, El Chao das Trabas, Villarín, Villalmarzo y Llobredo (El Franco), Santesteba, Trelles y Vivedro (Cuaña), Cova y Rozadas (Bual), Navia, El Monte, Sante y Villouril (Navia), Navedo y Sarzol (Eilao), Sanzo y Pezós (Pezós), Penafonte y Grandas (Grandas), y Carbueiro y Tormaleo (Ibias).

Del tipo papo + colora(d)o teño menos datos y coyen menos territorio. Déronme a forma páxaro del papo colorado en San Xuyán (El Franco) y páxaro del papo colorao en Limayosa (Tapia). En Ouria (Taramunde), papín colorado; en Salave (Tapia), papín colorao. Sin diminutivo, dixéronme papo colorado na Roda (Tapia), San Xuyán (El Franco) y Vilela (San Tiso d’Abres). Y papo colorao en Villalmarzo (El Franco) y Zreixido (A Veiga).

El territorio unde rexistréi formas del tipo papo + marelo coye puntos da marina entre Tapia y Cuaña: paxarín del papo marelo y papo marelo en Mántaras (Tapia), y papo marello na Folgueirosa (El Franco) y Cartavio (Cuaña).

Pódese ver ben el color apardazao del paporrubio, menos chamadeiro qu’el colorao del papo. Les Caldes (Uvieo) (3/10/2020).

Máis pequena einda, núa parte del conceyo del Franco, é a zona unde constatéi el tipo barba + marella: páxaro da barba marella (A Nogueira), a barba marella (Miudes), a barbía marella (Villar) y el barbías marellas (Godella).

Coye sitos de Castripol y A Veiga a zona unde ye chaman reichín: As Campas, El Preiral y Siares (Castripol), Porzún, Tremiado y Zreixido (A Veiga). Na Mundiña (A Veiga), dixéronme reicha.

En conto al tipo reitán, dase en continuidá territorial col asturiano occidental y, seguramente pola influencia da villa de Navia, entra nel territorio de Cuaña: déronmo en Xarrio (Cuaña), Navia y Salcedo (Navia). A variante roitán dixéronma en Ortigueira y raitán, en Andés (Navia).

Como xa se dixo, a denominación de gueiteiro namáis la sentín en Mántaras (Tapia) y a de ferreirín, que recoye el vocabulario del Franco, tamén ma confirmaron en Lloza (Cuaña).

En galego tamén pinta ser paporrubio a forma máis estendida, cuas variantes paporruibo, paporroibo, paparrubio, paparrubia, paparroi y paporroi, ademáis d’outras denominacióis como paporroxo, pisco, paifoque, peizoque, maceirento y maceirudo.

A forma máis común en asturiano é raitán (tamén raitana), cua variante reitán sobre todo nel occidente. Por exemplo, na zona de fala asturiana de Navia, é como ye chaman en Tox y en Vigu y Santa Marina. En asturiano hai tamén denominacióis basadas nel color como papu coloráu ou papín coloráu y outras máis minoritarias como papu bermeyu, paparroxa, paparroxu, papurrubiu ou pimentera. Na web de Sabencia recoyen aparte as formas reita, rinchán, ritán y tatá. Col dato de reita (< reitán) volve renembrárseme a relación xa apuntada con reicha (< reichín).

Romeiro (Salvia rosmarinus)

Salvia_Rosmarinus_Sontolaya

Florías de romeiro nun xardín en Sontolaya (Morcín) (8-9-2014).

Núa escena d’A empanada y a tarta, úa traducción al galego-asturiano feita en 1934 d’úa farsa medieval francesa, ún dos personaxes díceye con muita gracia a úa muyer que ta queixando dos cadriles: «Débeye ser reuma, qu’hai unha andancia d’él por ei. ¿Por qué non dá unhas fregas d’auga de romeiro cocido?». Esta adaptación teatral fixéronla Vicente Loriente Cancio y María Ramona Penzol pra representar nas Figueiras y Castripol dentro das actividades da Biblioteca Popular Circulante. El obra formaba parte, con outras máis, del conocido como Teatro Aldeano, unde, aparte de ferse na lingua del país, sempre había referencias al mundo rural, ás crencias y os saberes tradicionales. El uso melecieiro del romeiro (Salvia rosmarinus) é úa d’esas referencias. Nel vocabulario d’Acevedo y Fernández, publicao en 1932, cúntase qu’el augua de cocer romeiro tomábase pra sanar el catarro. Adelina Fernández y Susina Pérez, nel sou libro Cousas de Bual, falan das fregas d’alcohol de romeiro pral artrosis y prá cayida del pelo. Cuntóume úa muyer da Ovellariza (Vilanova d’Ozcos) que pra esos problemas capilares era bon botar viño branco fervido con romeiro. Tamén María Teresa López, nel sou Cousas d’entoite pa pasado mañá, esplica romedios naturales a base de vapores ou cataplasmas de romeiro pra sanar golpes ou escordaduras. Son namáis us poucos exemplos de qu’esta especie vexetal sempre tuvo presente na melecía tradicional. Pro tamén é conocido el sou papel na cocía y pra perfume porque é úa pranta mui aromática.

Todas as propiedades que sempre se ye buscaron á pranta esplican el epíteto específico que levaba a súa denominación científica hasta el ano 2017: Rosmarinus officinalis. A palabra officinalis, derivada d’officina, quer dicir qu’é propia del cuarto del mosteiro unde s’amañaban y guardaban melecías. Y de seguro que nesa officina habería us ramayos da nosa pranta. El caso é qu’hai pouco, con análisis d’ADN, descubríuse qu’el romeiro ten muito parentexo cua salvia y outras especies, así qu’houbo que reorganizar toda a clasificación y volver poñeryes nomes novos. D’ei a denominación actual de Salvia rosmarinus, anque é un cambeo qu’einda nun trunfóu de todo y aveza a verse máis el sou sinónimo Rosmarinus officinalis.

A pranta é d’orixe mediterránea y nun é autóctona das nosas latitudes, así que se ve en xardíos y labrada adrede pol sou olor y vistosidá. El nome de romeiro é el que recoyen todos os vocabularios dialectales de galego-asturiano: A Veiga, Mántaras, A Roda, Castaedo y Monón, Ponticella, Bual, Eilao y El Franco, ademáis del d’Acevedo y Fernández xa dito. Eu tamén recoyín esa palabra en Bustapena y, como dixen, na Ovellariza (Vilanova d’Ozcos). A denominación deriva del nome latín da pranta, qu’os autores clásicos chamaban ros maris ou ros marinus ‘rosada del mar’. A forma del latín vulgar evolucionóu a romaris y variantes como romariu, d’unde vein el noso romeiro, el romeru asturiano y el romero casteyano.

Salvia_rosmarinus_Brananoceo

Romeiro aporondando d’úa parede en Brañanoceo (Mieres) (12-10-2020).

En galego a denominación máis popular é romeu, anque tamén se rexistran outros nomes como romanín ou rosmariño, aparte das formas rosmaniño y alecrín, como as portuguesas rosmaninho y alecrim. Según el estudioso galego Navaza Blanco, a forma bisílaba pode que veña de qu’a xente entendera como diminutivo a palabra romaniño y d’ei reconstruíra úa reiz romeu. Axudaría, claro, el cruce cua palabra romeiro ‘pelegrín’, nome que ten outra orixe, romaeus, relacionao con Roma, capital del imperio romano y centro de pelegrinaxe, y que deu el nome de Romeo.

Condo vía as películas ou series americanas nunca penséi qu’as Rosemary que salían nelas tían relación col noso romeiro. Pois si, é como ye chaman á pranta en inglés: rosemary. Sobre el mesmo étimo rosmarinus amañóuse a denominación estándar italiana (rosmarino) y francesa (romarín), mentres qu’en catalán danse romaní y romer.

En galego tamén ye chaman romeiro á nosa pranta, pro, como pasa muitas veces nesta clas de vocabulario, é variante que se recoye nos puntos máis orientales de Lugo, testando con Asturias: Cedofeita (Ribadeo), Suarna y A Proba de Burón, anque neste último sito tamén se recoye rumeu. Anque nun hai datos de que se diga romeo nel estremo occidental d’Asturias, en Serantes (Tapia) hai un Río del Romeo. El que nun sabemos é se mantén a denominación antiga da pranta ou dos pelegríos ou de daquén con ese nome, anque chama máis a hipótesis del viaxeiro a Santiago.

Esos romeiros que pelegrinaban pra ver a tumba del apóstol tamén acabaron compartindo el nome con aquelos que fían viaxes máis curtios, a igresias da contornada como a de Pastur (Eilao), Villouril (Navia) ou A Braña (El Franco). A revista Asturias del Habana publica esta cuarteta en 1915, según dicen, recoyida en Brañamayor (El Franco): «Nuestra Señora da Braña / taba sentada na porta / mirando pra os sous romeiros / cómo subían a costa». Esas festas que se fain alredor d’igresias ou capiyas son el que se conoce en galego-asturiano como romeirías, anque nos puntos máis occidentales dáse a variante específicamente galega romaría.

Charchar (Saxicola rubicola)

Exemplar de charchar macho pousao derriba d’un toxo nas arribadas da praya de Torimbia (Llanes) (18/7/2020).

Acórdome d’aquel día y del sito como se fora hoi. Debéu ser a últimos dos anos 80 del siglo pasao, que xa chovéu. Baxaba pra Mántaras dende El Cortaficio pol Camín Veyo acompañao de Pepe del Bourio, que tuvera a paciencia de vir comigo a dicirme nomes de prantas. Iba eu cada pouco parando y perguntando: «¿Y a esta herba cómo ye chamades?», «¿y a esta outra…?». Nesto, señalóume pra un paxarín que taba cantando nel pico d’us artos: «Mira, un bichacho». Eu nun sabía miga de páxaros (agora nun sei muito, pro daquela nun sabía nin papa), así que tentéi de recordar a traza y apuntéi, pra despóis buscalo nos libros, algo asina como «paxarín da cabeza y costas mouras, col peto colorao y con úa tiría branca nos laos del pescozo». Quedóume grabao tamén el reclamo que fía, con un xiprido curtio y un cruxido seco repetido. Precisamente el nome de bichacho é claramente onomatopéyico, tentando d’arromendar esos dous sonidos.

Axina voléi na especie: Saxicola rubicola. En realidá, el qu’atopara fora Saxicola torquatus, qu’é el nome científico que se vía usando pra referirse al noso paxarín, pro qu’agora ta en discusión porque, según análisis d’ADN, hai que reordenar todo el complexo d’especies d’este xénero Saxicola, deixando S. torquatus prá variedá africana y chamando S. rubicola á europea. Tamén souben despóis qu’el que vira aquel día era un macho da especie col plumaxe del brao, porque as femas y os pitíos qu’inda nun son grandes tein colores máis apardazaos, sin esa cabeza moura y esa mancha branca marcada nel pescozo tan chamadeiras. Outro detalle característico da especie son as patías, que son sempre mouras. Trátase d’un ave sedentaria, anque prá montaña, condo é inverno, cuasemente desaparece toda a población.

As femas y os inmaduros da especie tein el colorido muito menos marcao. A Ribeira Nova (Mántaras, Tapia) (29/8/2020).

El nome xenérico de Saxicola quer dicir ‘que vive nas pedras’ y el epíteto específico rubicola significa ‘que vive nos artos’. Esa é úa das súas características, porque é nas arteiras mestas unde anía y é nel pico d’elas unde lo podemos ver mui a miudo. Pro ta claro qu’el que máis ten chamao el atención á nosa xente é ese ruido peculiar que fai col sou reclamo. D’ei as denominacióis que ten en galego-asturiano y, como imos ver, tamén en asturiano y en galego.

Xa faléi ben veces dos problemas dos vocabularios y a súa pouca precisión al hora d’identificar as especies vexetales. Nel caso dos páxaros é aparecido. Non solo pola pouca formación en Bioloxía que temos os que nos dedicamos a recoyer palabras senón porque nun é tan fácil amostraryos a quen nos informa pra que nos diga cómo yes chama. Y as fotos engañan muito, porque a xente ta avezada a velos de lonxe y non tán cerca como salen nelas. Eso si, os qu’anduveron de pequenos cazando páxaros con liga, si que saben ben cómo son. El problema é que, por desgracia, d’esos informantes xa deben quedar poucos. Por eso, ás veces é miyor saber ben as dúas ou tres características chamadeiras da especie pra esplicalas y qu’a xente diga: «Ah, si, xa sei el que me dices». Nel caso que nos ocupa, recoyín abondas denominacióis con facilidá namáis con arromendar el reclamo del bichacho. Tamén a xente tentaba de reproducir con palabras el que sentían y us atesaban que dicía «bicha-bicha» y outros, que «chacho-chacho». Anque tamén ten un canto guapo, pirlando como el que máis, é ese ruido repetido el que lo fai reconocible. Na rede hai un feixe de sitos unde escuitalo.

Exemplar de charchar pousao nun arto derriba del ribeiro de Turbela (Mántaras, Tapia) (29/8/2010).

Temos poucos datos sobre esta especie nos vocabularios locales. El da Veiga recoye bichachá, mentres qu’el de Bual define charchás como ‘herrerillo’, igual que fai el da Roda (Tapia) con charchar. El d’herrerillo é a denominación casteyana d’outra especie ben diferente (Cyanistes caeruleus). Como recoyín pral bichacho el nome de charchar na Grandela y en Rapalcuarto (Tapia), y en Ouria (Bual) dixéronme que ye chamaban charchás, tou na fe de qu’esos datos dos libros correspóndense col noso paxarín. A denominación de charchar é a máis estendida en galego-asturiano. Déronma ademáis nas Campas, El Valín, Sabugo y Leirío (Castripol), en Vivedro (Cuaña), nel Monte (Navia), en Santolín (Ibias) y en Busdemouros (Vilanova d’Ozcos). Con un diminutivo, charcharín, esplicable polo miudo qu’é el paxarín, chámanye en Cartavio (Cuaña). A esplicación del nome é evidentemente onomatopéyica, anque se centra nel chasquido (char-char) y quita a representación del piar qu’aparece na sílaba bi– de bichacho y bichachá. Recoyín máis variacióis sobre esa repetición da onomatopeya. Chámanye chirchar nel Chao das Trabas y A Braña (El Franco) y en Barres (Castripol). Na Mundiña (A Veiga), chaschás. Quizabes sían intentos de marcar un xénero, como pode pasar en bichacho, as formas charcho, que me dixeron en Salcedo (Santalla d’Ozcos), y charcha, que me deron en Busmente (Vilanova d’Ozcos). A partir del -chacho de bichacho, pro col sufixo –eiro, amañóuse a denominación que sentín en Zreixido y en Tremiado (A Veiga): chacheiro.

Recoyín outro nome que podía pensarse de primeiras qu’é úa confusión, pro déronmo en tres sitos, dalgús con continuidá territorial: ferreiro, que me dixeron en Salave (Tapia) y en Villar, na parroquia franquía de Miudes; y ferreirín, que me deron como propio de Valdepares (El Franco), parroquia fonteiriza cua tapiega de Campos y Salave. Falo de posible confusión porque ese nome aveza a usarse en galego-asturiano pra chamar outra especie, Phoenicurus ochrurus, pro ten a súa esplicación se pensamos qu’ese cruxido que fai el charchar se poda comparar col golpe del ferreiro mazando na forxa, igual que pasa con outras denominacióis de bichos basadas en comparanzas con oficios humanos. A esplicación que dan pral nome casteyano d’herrerillo vén precisamente d’eso, del canto del paxarín, que pode entenderse con un pouco d’imaxinación como el ruido del martelo dando nel incra. El vocabulario da Roda, parroquia que ta al pé da de Valdepares, recoye ese nome, ferreirín, anque namáis lo define como ‘páxaro pequeno y pardo’, pro ten que tratarse del noso.

Charchar nun valao derriba del ribeiro de Turbela (Mántaras, Tapia) (30/8/2020).

As denominacióis en asturiano tamén son onomatopéyicas, dalgúas coincidentes cuas del galego-asturiano, como charchar, ou aparecidas, como becharchar ou birchachás. Outros xeitos de chamarye son charraplada, chicharru, rechárchara, richarte, zarzar, bichar y birchu, todos ben onomatopéyicos. Pol sou avezo de pousarse en sitos altos (como artos, toxos y tamén mangos y postes) pra outiar os insectos y, desque los pañan, volver al porondico pra comelos, tamén recibe el nome de cagamangos ou cagapraos. Por causa da color moura da cabeza y das costas nel macho ten que ser a denominación que tamén ye dan de carbonera ou carboneru.

En conto al galego, chámanye con nomes como chasco, chasca, chácaro, charchego ou charra, ademáis de chaschás, denominación esta que xa vimos que se dá tamén en galego-asturiano.

Ben sei qu’a denominación estándar en casteyano tía basada na onomatopeya, porque ye chaman tarabilla. Esa palabra ten equivalente na nosa lingua: tarabela, úa peza del molín qu’é úa trabía pousada na mola que, condo se move, axenega a caleya, por unde cai el grao que ta na moxega. Pro hai outros nomes populares casteyanos pra chamar al paxarín: por exemplo, en sitos de Córdoba chámanye cagaestacas, cagarrache, tronchaestiles, aperaor, aperaorcillo, por ese avezo que ten de pousarse nos mangos das ferramentas.

Apegón (Actinia equina)

Tres apegóis (Actinia equina) núa pedra na praya da Palomba (Tapia).

Condo andábamos entre as pedras del ribeiro, buscando bígaros ou mirando nas poceiras a ver se víamos dalgún cangrexo, sempre poñíamos muito procuro al pisar, nun fora ser que pousáramos el pé nun mexón (Actinia equina). Así yes chamamos en Mántaras (Tapia), y tamén en feminino, mexúa, pro a súa denominación en galego-asturiano é variada. Os nomes tán mui repartidos xeográficamente, cada poucos quilómetros, así qu’escoyín como título el d’apegón porque, como s’ha a ver, é úa denominación con úa mínima continuidá territorial que coye dous portos de mar seguidos.

Abonda con andar entre as pedras de dalgún ribeiro ou praya condo ta de mar vazo pra ver os nosos apegóis. A especie Actinia equina é úa clas d’anémona de corpo cilíndrico que s’apega y se move mui axeito nas paredes das pedras. Ten un feixe de raxíos que se recoyen condo ta en seco amañando úa bolía acolorazada, amarronada ou averdosada, de non máis de sete centímetros d’alto, como se fora un tomate, que por eso ye chaman en casteyano tomate de mar. Esos tentaculíos botan úa sustancia urticante qu’usa pra tornar os enemigos. Tamén con esos raxos piya y paraliza as súas presas: pexíos, crustáceos y moluscos pequenos. Del mesmo xénero tamén pode atoparse Actinia fragacea, qu’é úa especie un pouco máis grande y gorda, colorada con puntíos verdes ou amarelaos, el que fai que ye dían en muitas linguas el nome d’anémona de fresa.

Hai outra anémona tamén mui común que podemos ver nas poceiras entre as pedras al pé del mar, Anemonia viridis, que cuase sempre mantén os raxíos sacaos y que tamén é urticante, polo que ye chaman en Andalucía ortiguilla ou ortiguilla de mar. É úa especie que se consume alí rebozada y frita. Barriuso, nel sou Atlas, identifica Actinia equina y Anemonia viridis col mesmo nome popular, cousa razonable porque, como ben se sabe, a xente aveza a chamar igual a especies de características aparecidas, neste caso el hábitat y el efecto urticante, anque ben é verdá qu’a súa feitura habitual sía diferente y eso é abondo pra qu’a xente nun las relacione.

Exemplar d’Actinia fragacea núa regrecha d’úa pedra na praya da Palomba (Tapia).

Al tratarse d’úa especie maría, na biliografía publicada podemos botar mao dos datos del Atlas Léxico Marinero d’Emilio Barriuso, porque dos vocabularios locales namáis el de Mántaras, lugar costeiro, recoye el nome que ye dan. Según Barriuso, a secuencia del oeste al leste é asina: teta nas Figueiras, roncha en Tapia (nun teño en conta os sinónimos de mexón y mexúa que tamén pon, porque yelos pasara eu dos datos mantaregos) y apegón nel Porto (El Franco) y Ortigueira (Cuaña), ademáis del sinónimo carracho nel Porto. Pra completar este panorama pode amecerse dalgúa outra información. A min déronme ademáis outra variante d’este lugar pixoto: teta del demonio, con un adxacente tan negativo en comparanza col outro de Dios qu’atopamos en nomes populares d’especies vistas pola xente con oyos máis cariñosos, como Armadillidium vulgare ou Coccinela septempunctata (carrachín de Dios, paxarelía de Dios, cochín de Dios, reinía de Dios…). Tamén me deron como aprendida nas Figueiras, de condo eran nenos y los avisaban de que nun los pisaran, a forma chupón.

María do Carme Ríos Panisse, qu’estudióu a nomenclatura da fauna en toda a costa galega y tamén encuestóu nas Figueiras, recoye alí as formas teta del mar y ortiga de mar. Esta última, anque núa variante con artículo nel adxacente (ortiga del mar), Barriuso namáis la identifica con Anemonia viridis.

Relacionao cua denominación de Mántaras de mexón y mexúa ta, seguindo contra el leste, a de mexacán que ye dan nos lugares vecíos de Salave (Tapia) y Valdepares (El Franco). En Cartavio (Cuaña) dixéronme outro xeito de chamarye ben chocante: cul de burro. En conto al nome d’apegón que recoye Barriuso, déronmo tamén en Lloza y Mouguías (Cuaña), llugar este da parroquia del mesmo nome á que pertenece Ortigueira.

Pode adiviarse na distribución territorial das denominacióis d’Actinia equina un fenómeno qu’atopamos ben veces, tamén na toponimia costeira: os portos de mar tein as súas particularidades de vocabulario específico, qu’ás veces son quén a estenderse pola contornada, pro qu’outras quedan como un isla arrodiadas das formas qu’usan na zona rural, nel aldea, que dicen os da vila.

Poceira chía d’ortigas del mar (Anemonia viridis) núa pedra pra fora del ribeiro del Mayolo (Serantes, Tapia).

Todos os nomes que s’apuntaron tán basaos, ben na feitura del bicho ou ben nas características da súa conducta. Por eso son sustantivos xa usaos pra outras realidades (teta, cul, carracho, roncha, ortiga) ou adxetivos sustantivizaos creaos a partir d’un verbo (apegar, chupar, mexar).

A primeira motivación pral nome en galego-asturiano d’Actinia equina xa la esplicamos: como al pisala bota un chorro, d’ei vén el nome de mexóu ou mexúa. Tamén relacionao col mexo ta a denominación de mexacán, qu’é palabra usada ademáis en galego-asturiano pra chamar úa especie vexetal, Taraxacum officinalis, aparte de pra referirse a úa afección nel peleyo, según crencia popular, por pisar a mexada d’un can. Del efecto urticante que ten Actinia equina vein el nome tapiego de roncha y os d’ortiga y variantes.

A súa característica d’apegarse á pedra esplica os nomes d’apegón y chupón, y, por comparanza col insecto parásito que s’agarra al peleyo dos animales, el de carracha. Pola feitura arredondiada con un oyo nel medio esplícanse as denominacióis de teta y variantes, y a de cul de burro.

Os xeitos de chamarye nos portos d’Asturias unde se fala asturiano tamén son variadas: en L.luarca, cona, pro teta tamén ye chaman en Ouviñana y Llanes, y tetu, en Avilés, Candás y Xixón. El nome de mexón ou mexona úsase en Lluanco y Llastres (Colunga), y el d’apegón, en Cuideiru. Aparte, ta el de formigón en Bañugues (Gozón), morción en Tazones (Villaviciosa) y aguamala en Ribesella.

Tampouco en galego nun hai muita continuidá territorial nas denominacióis, según se comproba nas recoyidas por María do Carme Ríos Panisse. Ben d’elas son comúis na forma y na motivación cuas asturianas. En Ribadeo chámanye teta da pedra y en Rinlo (Ribadeo), apegón ou aplegón. Seguindo pral oeste, en Foz, mexacán; y en Cangas y Burela, ortiga. Hai ademáis portos unde ye chaman mexón ou mexacán. Outros nomes son teta mansa, teto, bruxa, cona de vella, pixa de mar ou pixo.

Zampeña (Carcinus maenas)

Zampeña Represas IMG_0217

Zampeña nel ribeiro de Represas (Tapia).

Hoi xa nun se ven nas pescadeirías, pro, nun tempo, das nasas botadas na Ría del Eo polos marineiros das Figueiras salían muitos quilos de zampeña (Carcinus maenas) pra vender en Uvieo. Hoi el que se vende máis é outra raza de crustáceo, Necora puber, el andarica, da mesma feitura de casco, trapezoidal, anque neste caso é meirande. As zampeñas son máis pequenas.

Se ides por un ribeiro condo ta vazando el mar, na barba del augua igual podedes ver dalgúa escapando pr’abaxo ou tamén núa poceira das que quedan entre as pedras. As zampeñas son averdosadas, pro a coloración tamén pode ser tirante a encarnao.

Nun ye chaman asina en todos os portos de mar da zona unde se fala galego-asturiano, porque en dalgús, como nas Figueiras y El Porto, chámanye cangrexo, pro escoyín el nome de zampeña por ser característico noso. Según el Atlas Léxico Marinero d’Emilio Barriuso é el nome que ye dán a esta especie en Tapia y Ortigueira, pro tamén mo deron en Serantes y Mántaras, nel conceyo de Tapia, y en Andés (Navia). Condo se falóu aquí d’outra especie de crustáceo, Pachygrapsus marmoratus, pra titulala escoyémos el nome de cangrexo basándonos nos datos da zona.

Y é qu’en cada porto estreman as dúas especies con diferentes recursos. Nas Figueiras, como ye chaman cangrexo a Carcinus maenas, pra referírense al outra especie amécenye el adxacente molieiro ou del molín. En Tapia, deixan zampeña prá primeira y cangrexo prá segunda, igual que fain en Ortigueira. Nel Porto, el que fain é cambiar el xénero: cangrexo prá primeira y cangrexa prá segunda. En Cartavio (Cuaña), sicasí, fainlo al rovés: chámanye cangrexa á zampeña, y cangrexo a Pachygrapsus marmoratus, cousa que lleva máis xeito, porque aveza a usarse el feminino pras realidades máis grandes (rato/rata, pataco/pataca, caldeiro/caldeira) y a primeira especie é máis grande qu’a segunda.

Acevedo y Fernández recoyen nel sou vocabulario a denominación de cangrexo, que definen col nome científico de Cancer maritimus, pro deben tar referíndose al noso, a Carcinus maenas. É a especie que se conoce normalmente en casteyano estándar como cangrejo de mar común o cangrejo común.

IMG_0209

Pódese estremar a feitura trapezoidal del casco da zampeña y, neste caso, a súa coloración averdosada

Se miramos pra os laos da nosa zona, podemos comprobar tamén a variedá de denominacióis. En Galicia volvemos atopar zampeña nel porto de Burela (Lugo), pro el máis común é el nome de cangrexo, con dalgúas variantes máis: caranquexo, cancarexa, caranquexa, cancrexa, candrexo, caranguexo, carangueixo, cangreixo, carambexo, canguexo, cranguexo... Tamén ye amecen outros elementos: caranquexa da raña, cangrexo galego, cangrexo do rei ou canguexo da pedra. Einda hai máis xeitos de chamarye en galego: nácara, nacra, anacra, xacra, lánguicho, jaiba, jabato ou vaca mona.

En asturiano, nos portos máis achegaos á zona eonaviega chámanye distinto: en Veiga, centolla, y en L.luarca, cangrexa, anque en Ouviñana, ademáis de cangrexu, chámanye zarampeñu. Outros nomes que ye dan nos portos asturianos, aparte del xa dito cangrexu, son moranata, costaraña, cámbaru y cambarón. El Atlas Léxico Marinero d’Emilio Barriuso recoye en Cuideiru a denominación zampeña como outro xeito de chamarye al andarica, el que s’esplica, como s’apuntóu, pol asomeñanza das dúas especies. Precisamente en Andés atopéi xente que ye chamaba andarica á zampeña. É úa confusión entre as dúas especies que se dá noutros sitos da costa peninsular.

¿Y d’únde vén este nome de zampeña? Antón Santamarina relaciónalo con zampar ou con zambo, ‘torpe al andar’. Y é verdá qu’os biólogos describen estos crustáceos como mui fartóis, que comen de todo, dende moluscos hasta crías de pexes. Anque son orixinarios das costas atlánticas europeas y del norte d’África, estendéronse por muitos mares del mundo hasta ser consideraos especie invasora.

Se efectivamente zampeña ten que ver con zampar, pode entenderse como un adxetivo que describe al bicho y que despóis acabóu convertíndose en sustantivo. El adxetivo taría formao por derivacion col sufixo –eño, –eña, como rouqueño ‘de voz rouca’ (de rouco), rapeño ‘de pouca altura’ (de rapar) ou os xentilicios veigueño ‘da Veiga’, santiseño ‘de San Tiso’ ou castripoleño ‘de Castripol’.

Postos a elucubrar, podemos darye outra volta de torca. ¿Y se se trata d’un diminutivo de sapa, úa denominación típica del asturiano pral cangrexo (Pachygrapsus marmoratus)? El sufixo atopámolo en galego-asturiano en angareña ‘tableiro con úa vara por cada lao pra levar cargas entre dous’ (en asturiano, angariella ou angariya > angaría, con outros sufixos tamén diminutivos). Y nesta segunda llingua ta en palabras como carreña (tamén carriella) ‘clas de carro pequeno sin rodas, que se move arrastrándolo’. Pois ben, nel caso del crustáceo, el resultao sería un diminutivo sapeña. A vacilación s-/z- nun é rara, como se ve en samborca/zamborca ‘clas de pexe’, sapuada/zapuada ‘cayida de focíos’. Y tamén pode darse a presencia d’un elemento nasal: zapuada/zampuada. ¿Por qué non sapeña > zapeña > zampeña? Y, se seguimos a relación apuntada por Santamarina col galego zambo ‘torpe’, temos en galego-asturiano adxetivos como zamprón, zampeiro ‘malcurioso, desdeixao’ ou zambro ‘qu’anda xuntando as rodiyas’, que puideron axudar por asociación semántica nese resultao zampeña.

Freisno (Fraxinus excelsior)

IMG_5164

Freisnal na veira del río Gafu cerca de La Premaña (Uvieo) (8/9/2014).

Núa visita al Valín (Castripol), Felipe del Gobelo deuye al meu fiyo un freisno (Fraxinus excelsior). Arrincóulo con reigón y todo d’al pé d’outros grandóis qu’hai indo prá vía del tren. Levamos el noso freisnín pra Mántaras y prantámolo nel fondal da cortía, al pé del río de San Antonio, mentres meu padre miraba al fiyo y al netín con sonrisa burlúa y escéptica. ¡Únde se víu prantar un freisno núa cortía! Cada brao eu sacábaye úa foto al neno al pé del arbolín col idea de ter un recordo da medría dos dous al son del tempo. Pro foi fendo anos y, al rovés del que pensábamos, el meu fiyo chegóu a comerye as papas na cabeza al freisno. Nun debía ser sito al xeito pra que medrara el árbol, solo y batido pol nordés todo el tempo, así que quedóu pequeno y nun trazaba d’escotrolar d’úa vez. Un brao chegamos y el freisno nun taba. Quitáralo meu padre. «Nun poñía xeito y nun daba máis que foya, qué querías eso ei…», díxome. Asina acabóu a historia del noso freisno. Nin poesía nin carayadas.

¡Pro mira qu’el freisno é un árbol elegante! A imaxe da cabana nel monte á solombra d’este árbol é das estampas máis guapas que poda haber. Y, aparte del ben que se tía al aveiro d’él, hai outra esplicación: a rama del freisno frádase y aprovétase a foya pra dar ás vacas condo al último del brao el herba empeza a faltar. A leña tamén é apreciada, que dá un lume muito bon, y qué dicir da madera, dura y resistente, que s’usa pra fer mangos de ferramentas y, condo los había, xugos, eixes y rodas de carros.

El xeito das foyas compostas é el que ye dá esa traza peculiar á redoma del árbol y é el qu’amaña ese efecto tan guapo da luz peneirada entre elas. As foyas son imparipinnadas, querse dicir, tán formadas por varios foliolos que nacen pariaos a os dous laos del eixe ou raquis, pro con ún foliolo na punta que fai que sían impares. Esos foliolos son lanceolaos y un pouco aserraos polas veiras.

Hai outra especie, Fraxinus angustifolia, que podíamos chamar freisno da foya dalgada, qu’é propia de máis al sur del cordal, pro queten poblacióis conocidas en Asturias, por causa del sou microclima, nel valle alto del Navia y dos ríos que van dar a él.

IMG_7193

Freisnos nel xebre entre dous praos cerca de Penanes (Morcín) (8/9/2015).

Deixamos a bioloxía y pasamos á filoloxía. Na evolución da denominación latina fráxinu ‘freisno’ al galego-asturiano, a vocal postónica desaparecéu: perdéuse el -i- (el -x- pronunciábase -ks-): fráksinu > fraks’nu. Despóis d’esa síncopa vocálica, el resultao puido manter el diptongo decrecente (fraisnu > freisno) ou perdelo (fraisnu > freisno > fresno).

A forma freisno recóyenla os vocabularios da Veiga, Bual, Monón y Castaedo (Ayande), Mántaras y A Roda (Tapia), y tamén ma deron na Grandela, nel mesmo conceyo. El de Ponticella (Villayón) rexistra fresno. El dato de freixo del estudio sobre a fala del Franco ten que tratarse d’un equivoco se reparamos na distribución territorial das variantes qu’imos ver.

Nas encuestas del ETLÉN (Estudio da transición lingüística na zona Eo-Navia) perguntamos por esta palabra porque sabíamos qu’era un fenómeno contrastivo entre el galegoportugués y el asturlionés. Neste caso, atopamos qu’el galego-asturiano vai col resultao asturlionés, con síncopa da vocal postónica, frente al resultao galegoportugués, freixo, que mantuvo el -i- postónico, palatalizóu y perdéu el -n-.

El ETLEN constata freisno nos puntos d’encuesta de Zreixido (A Veiga), Bustapena (Vilanova d’Ozcos), El Valín y Os Niseiros (Castripol), Mántaras (Tapia), San Xuyán (El Franco), Vivedro (Cuaña), El Monte (Navia), Poxos (Villayón), Armal (Bual), Pezós, Navedo (Eilao) y Corondeño (Ayande).

Sicasí, contra el oeste y el sur d’esa zona é fresno, con puntos d’encuesta unde conviven as dúas solucióis, como Zreixido y Armal. Este dato bualés de fresno ben sei qu’é un casteyanismo, porque ta en plena zona de resultaos con –ei-. Recoyémos fresno en O Chao (San Tiso d’Abres), A Garda (Taramunde), Teixeira (Santalla d’Ozcos), Labiaróu (Samartín d’Ozcos), Castro (Grandas), San Salvador (Ayande), y Valdeferreiros, Fandovila y Vilamayor (Ibias), neste último sito cua variante con rotacismo: frerno. Neste conceyo eu tamén apuntéi fresno en Mourentán.

IMG_6055

A rama del freisno vista al tresluz amaña un efecto ben guapo. Pódese ver a feitura imparipinnada das foyas.

D’esta volta, a esplicación del mapa de freisno nel atlas lingüístico del ETLEN danos el trabayo feito. Boto mao d’ela pra resumir el panorama d’esta palabra nel esquino noroccidental da península. Empezando pol asturiano, hai que dicir qu’os resultaos con rotacismo (frernu) tein continuidá pol suroccidente, nel Vau (Ibias) y Degaña, y hasta chegan a Los Argüeyos (Lión) y Casu. Pro as formas sin diptongo qu’hai nel metá sur del Navia-Eo (fresno) nun siguen nel territorio vecín d’asturiano occidental, unde dicen freisnu. Noutras partes del asturiano non solo se dá el rotacismo del -s-, senón tamén a perda: frenu. Hai máis variantes, unde s’atopan un feixe de fenómenos fonéticos variaos, tanto con diptongo decrecente (fleisnu, freinu, fleinu) como sin él (friesnu, freñu, frédenu, fresñe, freñe…).

Se miramos pral oeste, pódese comprobar qu’as formas de tipo asturlionés fresno danse na veira máis oriental de Galicia, en continuidá col área asturiana de fre(i)sno. Tamén úa forma frexo, sin diptongación pro con palatalización, ta recoyida en Courel (Lugo), y a variante freno constátase entre Ourense y Pontevedra. Nel resto da comunidá vecía a forma habitual é freixo, como en Portugal, anque hai partes na costa occidental unde se deu úa despalatalización y dicen freiso. Outras variantes danse nel suroriente y siguen pola zona de Siabra (Zamora), como afreixo y afereixo.

Costa caro ver un monte de freisnos, pro hai palabra pra referirse a esa realidá: freisnal, según apuntéi en Bustapena (Vilanova d’Ozcos). Outros xeitos de chamarye nel pasao quedaron na toponimia, con lugares como Freisnedo, nas parroquias de Miudes (El Franco) y Santo Miyao (Ayande).  Dalgún topónimo tamén nos fala de condo na zona, noutras etapas históricas, se dicía freixo, como un paraxe nos Coutos (Ibias), na veira del Navia, que se chama A Freixueira.

Recóyese en Tapia el término freisnuada ‘golpe’, con ese sufixo –uada tan típico del galego-asturiano pr’amecer a sustantivos referidos a partes del corpo que reciben un golpe ou ben a obxetos ou partes del corpo cos que se pega: cachuada, brosuada, cabezuada, chiscuada… Neste caso haberá qu’entender qu’a palabra vén d’un uso veyo de freisno como ‘palo de freisno’.