Arquivo por autores: Poutaloba

Xestra (Cytisus spp.)

Flores de xestra. Mántaras (Tapia) (6/5/2017).

A xestra ou xesta (Cytisus spp.) é d’esas prantas que forman parte del paisaxe del noso occidente y ás que, como a muitas outras, na sociedá rural sacábaseyes toda a rendedeira posible. Anque é especie del monte, coyíase a súa nabía y semábase, por exemplo, pra zarrar con sebe. Como pasaba col toxo (Ulex spp.), tamén se mulían con xestras camíos y corradas pr’amañar cuito. Con us ramayos de xestras podíase fer nel monte un bon aveiro pra tornar el augua ou el sol se se taba cavando, al herba ou alindando. Con elas fíanse barredoiros y einda hoi os barrendeiros dos servicios municipales de limpeza usan as xestras secas, qu’amarran ben fito elos mesmos con alambre. Tamén con xestras se cubren cabanas y horros en Somiedu y Teberga, os famosos teitos. Son ademáis búas de ver nas autovías porque avezan a prantarse pra reter a terra nos ribóis das veiras y condo tán floridas amañan un estoupido marelo espectacular que contrasta col verde intenso da pranta.

Son úas contas as especies d’este xénero que se dan na zona estremooccidental d’Asturias (Cytisus scoparius, C. striatus, C. cantabricus…) y d’ei qu’a identificación del nome popular cua que s’encabeza sía a xeneral: Cytisus spp. Son todas das flores marelas, anque hai úa especie, C. multifloris, das flores brancas, y outra, C. Commutatus, das flores de color crema y marelo. Ben sei qu’a esas coloracióis diferentes correspondan as denominacióis populares de xesta brancal (ou xesta branca) y xesta moural, anque nun voléi en identificacióis esactas. El xénero Cytisus é da familia Fabaceae y, polo tanto, bota us babuyos mui chamadeiros, peludos, unde ta a semente. Y, claro ta, el que máis chama é a flor, típica d’esta familia, con cinco pétalos: el grande de riba (el estandarte), dous nel medio (as alas) y debaxo outros dous qu’amañan a quilla. É da feitura da flor del toxo (Ulex spp.), que por algo é tamén da familia das fabáceas.

De traza mui aparecida á xestra é a Genista florida, úa especie del xénero Genista que nun ten espías. Tamén ten as flores marelas y os babuyos d’ese xeito tan característico, anque a pranta medra máis. Tanto en Galicia como nel occidente asturiano, por causa del asomeñanza das prantas, avezan a confundirse os nomes populares de Genista florida y das especies de Cytisus. D’ei qu’en muitos sitos s’use a mesma denominación pra todos. Tamén pasará eso seguramente en galego-asturiano, anque en Tormaleo (Ibias) déronme el dato de qu’estreman ben a xesta del piorno, qu’é como ye chaman a Genista florida. Tamén nel vocabulario de Monón y Castaedo (Ayande) describen el piorno como úa pranta distinta da xestra, anque nun queda claro se é Genista ou Cytisus multiflorus (porque diz que ten a flor branca, col que taríamos con outro caso d’uso dos dous términos pral mesmo xénero). En Somiedu y Teberga, unde einda s’usan esas especies pra os teitos, estrémanlas tamén, anque a Cytisus scoparius allí chámanye escoba. Polas súas canas máis deretas y alargadas é máis al xeito pra teitar qu’el piornu. Na mesma toponimia nosa hai sitos como Piorno (Santalla d’Ozcos) ou Xestoso (Vilanova d’Ozcos), que nos falan d’un tempo en que noutras zonas del Navia-eo tamén taría viva esa distinción entre piorno y xestra.

Prantas de xestra en flor al pé da Pontrabiza, en Mántaras (Tapia) (6/5/2017).

A forma xestra, con -r-, é privativa del galego-asturiano, porque a variante xesta, que tamén s’usa en búa parte da nosa terra, é forma común col galego. A palabra xestra ta recoyida nos vocabularios de Mántaras, A Roda, El Franco y nun vocabulario pixoto das Figueiras. Nel vocabulario d’Acevedo y Fernández danla como propia de Bual. Pérez de Castro, nas súas contribucióis léxicas al galego-asturiano, recóyela en Castripol. Na parte máis occidental y nel sur del Navia-Eo, el que se rexistra nos vocabularios é a forma xesta: nos da Veiga, Bual, Eilao, y Castaedo y Monón (Ayande); nel d’Acevedo y Fernández recoyen esta variante como de Castripol. Na veira máis oriental, na parroquia de Ponticella (Villayón), rexístrase a forma trisílaba xiesta.

Outros datos inéditos qu’eu recoyín macizan un pouco máis esas dúas (ou tres) zonas: xestra na Barrosa y Serantes (Tapia), Villarín y Valdepares (El Franco), Vivedro (Cuaña) y As Campas (Castripol). Y xesta, en Vilarín (Castripol), Salcedo y A Ovellariza (Vilanova d’Ozcos), Santalla, Ouria (Taramunde), Corondeño (Ayande), y Mourentán, Santolín y Tormaleo (Ibias). Nas encuestacióis del ETLEN tamén se recoyéu a forma xesta en Cecos y Fanduvila (Ibias). Aparte, en Corondeño déronme outro sinónimo: xesteira, derivao típico col sufixo –eira que xa se víu en máis nomes de prantas. Apurro un dato máis qu’é ben chamadeiro: en Poxos, na parroquia de Ponticella (Villayón), dánse as variantes xiẽsta y xeẽsta, con úa nasalidá na vocal tónica recordo da perda del -n-. É este un fenómeno que constatamos nel curso das investigacióis del ETLEN y que tamén puiden sentir en Villarín (El Franco) (solã, toucĩos, espiãzo…). Nestas zonas de fronteira, y máis en Villayón, pode tar falándonos de qu’a cayida del -n- nun é tan veya como noutras partes. A proba é que nos llugares naviegos del Monte (Anlleo) y Villouril (Piñeira), que tán na parte unde se fala galego-asturiano y que, polo tanto, nel sou vocabulario patrimonial perden normalmente el -n- (campá, llongaíza, gallía…), recoyín pral noso xénero botánico namáis a forma col -n- conservao: xinestra.

Os xeitos populares de chamarye en galego-asturiano vein del latín clásico genista ‘xestra’, a partir de formas latinas posteriores como genesta ou genestra. Da perda del –n– resultóu a forma final xestra ou xesta, con esas outras variantes xa ditas qu’amostran estadios d’evolución intermedios (xiẽsta, xeẽsta, xiesta) y cua posibilidá de derivaos posteriores: xesteira.

En Monón y Castaedo (Ayande) chaman xestal a un sito con xestras, bon pra moscar as vacas. Y en Ouria (Taramunde) chámanye xesteira. Pro, anque nun haxa muitos datos sobre abondativos d’esta pranta nel vocabulario vivo, si los hai na nosa toponimia, que sempre é un espeyo unde ver fases veyas da lingua que se perderon na fala actual. Ei temos el lugar xa dito de Xestoso (Grandas, Vilanova d’Ozcos) y tamén el de Xestoselo (Grandas), que nos falan d’un sito con muita xesta y d’outro sito, tamén xestoso, máis pequeno, col sufixo diminutivo –elo.

Babuyos de xestra subindo dende Busloñe (Morcín), chegando a Viapará (3/7/2016).

Del verdor da pranta dá fe a comparanza común en galego-asturiano de verde como a xestra ou como as xestas, máis ben referida al acepción de ‘sin madurecer’: Esas mazás tán verdes como a xestra. Nese matiz emparenta cua comparanza que s’usa en galego: amargo como as xestas.

Se seguimos el camín contra el leste que leva de xestra ás formas naviegas de xinestra, atopámonos con que na parte dos conceyos de Navia y Villayón que fala asturiano occidental, y tamén en Valdés y Tinéu, usan a palabra xiniestra (equivalente, diptongao y con -n-, á nosa xestra, que pronunciamos con è aberto). Este resultao esténdese muito pol asturiano occidental, anque hai zonas unde convive cuas variantes xinesta y xiniesta. Outras denominacióis nesta lingua son as xa ditas de piornu y escoba, ademáis d’outras como codoxu ou gromu.

En galego, el xéneru Cytisus recibe el nome popular xeneral de xesta (cua variante xesteira). A pesar de muitos datos contradictorios, pinta que chaman xesta branca ás especies das flores brancas y negral, negra ou rubia á das flores marelas. Y, dentro d’estas últimas, xesta molar, marela, mansa ou de vasoiras a Cytisus scoparius. Outras denominacióis galegas pra este xénero son as de codeso y piorno.

A forma popular máis usada na literatura botánica en casteyano é a de retama negra, pra estremala da retama blanca (Genista florida). Pro hai outras denominacióis nel casteyano dialectal irmás das xa vistas, como codeja, escoba, escoba bermeja, escoba rubial, hiniesta ou hiniestra.

 

Advertisements

Maceiro (Malus domestica)

Flores de maceiro. Mántaras (Tapia) (2/5/2015).

Sempre me cuntaron historias de rapacíos qu’entraban nos hortos a roubar fruta y hasta d’amos escorréndolos armaos d’escopeta. Einda se poden ver cercas rematadas con cachos de cristales pra que nun entraran ladróis a os frutales. Eran outros tempos y costa caro figurarse qu’úas contas mazás verdes chamaran tanto daquela como pra merecer el peligro que se corría ben veces. El Galano, nel sou libro Parzamiques, ten un relato mui chocante titulao «A falcatrúa» unde cunta úa aventura d’esas: «[…] y un pouco máis embaxo taba aquel maceirín pequeno, inxertado de pouco, que daba a primeira anada d’úas mazás coloradas que yes fóramos vendo grumar y medrar, pero qu’agora eran úa tentación pra nosoutros que nos fía babar. Xa nun tarían alí si nun fora el medo que ye tíamos al Respingo. ¿Quén s’atrevía a tocalas sabendo el mal xenio que tía el padre de Pepín? […] Pero aquela tarde atorbuada calentóunos a seseira porque inda ben Antonín nun acabóu de dicir “¿vámosye ás mazás al padre d’este”, todos á vez dixemos que si. Hasta Pepín».

El que si é verdá é qu’esos incidentes cua fruta poden darnos úa idea da súa valía como lambisque pol que devecía el máis d’úa población que vivía cua privación y a escasez como compañeiros de cadaldía. A mazá era entre toda a fruta a máis común y nun era raro qu’houbera nos hortos dalgún maceiro (Malus domestica). A mazá, como xa se dixo, supoñía úa lambuada en cru, pro tamén se podía asar, fer compota ou dulce. Y fer sidra con ela. Anque é conocida de sobro a tradición y a afición sidreira da zona centroriental d’Asturias, tamén nel Navia-Eo houbo lagares de sidra pra consumo familiar. Máis aló dos tópicos y dos estereotipos culturales, é úa realidá que nas zonas unde a producción de viño tía menos peso sempre se buscaron outros xeitos de producir bebidas alcohólicas.

Col despoblamento del medio rural y a perda del patrimonio cultural asociao a él, tamén se perdéu muita información sobre el mundo da mazá y del feixe de razas que foron amañándose despóis de centos d’anos de labranza y inxertos. Porque el epíteto doméstica del nome científico fálanos de que tamos delantre d’úa especie cultivada pola mao del ser humano a partir d’outras razas del xénero Malum, entre elas el maceiro bravo que naz nel monte (Malus sylvestris). En asturiano chámase carozal y a mazá brava, caruezu. D’ei pode vir el topónimo del Franco El Caroceiro, anque en galego-asturiano chamamos carozo al corazón da mazá ou da pera, y tamén al da espiga de meiz.

Os estudios sobre el galego-asturiano nun apurren muitos datos sobre variedades de mazá. Condo fixen el vocabulario de Mántaras esforcéime en recopilar nomes de razas, pro pouco máis puiden fer qu’apuntar a descripción curtia que me deron d’elas, anque nun las vin nin muito menos las retratéi (eran outros tempos). Faláronme da mazá carbayega ou de carbayo, da rosada, d’aceituna, de rabo de can, de Ramonín, de repinaldo branco, de repinaldo de mingán, de san Xuan, del Carme, raxada… Nel Monte, na parroquia naviega d’Anlleo, cuntáronme da de mollarín, de focico de cocho, de Santiago... El vocabulario d’Acevedo y Fernández cita tamén as de Ramonín y as de repinaldo, y outras razas máis: raneta, moural, de picón, reinales. Son denominacióis referidas al sou xeito y color, al tempo en que salen y hasta pode qu’al nome del sou cultivador. É este das razas de mazá un tema, dende un punto de vista botánico, pro tamén lingüístico, ben interesante pra pescudar nél y pral que, como cuase todo neste campo, chegamos un pouco tarde.

El Serida, organismo público asturiano encargao da investigación y desenvolvemento agroalimentario, que ten entre os sous antecedentes a Estación Pomolóxica de Villaviciosa, fai un gran labor cos maceiros. Nas súas instalacióis guardan un banco de xermoplasma con centos de razas d’este árbol: entre elas, 540 variedades asturianas tanto de sidra como de mesa. Entre os anos 1995 y 1997 recorreron as hortas asturianas, unde muitos d’esos árboles iban xa mui veyos, y recoyeron y inxertaron despóis 425 razas. Anque muitas rexistráronse col nome, outras nun imos saber cómo yes chamaban os sous cultivadores.

Maceiros na cortía d’úa casa. Mántaras (Tapia) (11/7/2012).

É a de maceiro a denominación máis común en galego-asturiano pral árbol, cua estructura típica dos nomes de frutales: el nome da fruta na reiz (mac-) seguido del sufixo –eiro. Nun é como en casteyano, que quer miyor el uso del sufixo masculino -o pra estremar el árbol da fruta: manzano / manzana. Condo se falóu da figueira (Ficus carica), víuse cómo nel estremo oriental y nel metá sur del Navia-Eo ta presente a sufixación propia del asturlionés (figal). Nun pasa esto nel caso del maceiro, que sempre se rexistra con este sufixo propio del galegoportugués pra os frutales. Outro asunto é a reiz á que s’amece el sufixo, qu’ás veces na nosa zona nun é mazá senón ma(n)zana, y d’ei a palabra híbrida mazaneiro ou manzaneiro. Ten que tratarse d’un casteyanismo, é evidente, pro é ben chamadeiro que núa fruta tan común s’acabara impoñendo en muitas partes esa forma. Anque por influencia del casteyano s’ouzca muito manzá, nel sito de mazá, ta claro qu’esta segunda é a forma patrimonial (mesmamente, en casteyano antigo dicíase maçana).

En latín, a mazá chamábase malum, anque despóis tamén ye chamaron poma, a partir del sustantivo pomum ‘fruta’. Úa raza de mazás (mala mattiana), adxetivada asina recordando a un tratadista d’agricultura, Caius Mat(t)ius, acabóu dando nome ás mazás en xeneral. D’ese adxetivo proceden a palabra mazá, cua perda del –n– intervocálico propia del galegoportugués (mattiana > mazáa > mazá), y, como derivao, el nome del árbol: mattianariu > mazaeiro > maceiro.

A forma maceiro ta recoyida nos vocabularios de Mántaras, El Franco, Bual, Eilao y Acevedo y Fernández. A palabra mazaneiro aparece nos da Veiga y A Roda. Os del Franco, A Roda y Bual tamén constatan a variante manzaneiro. Outra forma a medio camín é el manzaeiro que recoye el vocabulario de Ponticella (Viyallón). El llibro sobre Monón y Castaedo (Ayande) de Marcelino Lozano dá como propio del primeiro lugar a forma mazaeiro y como resultao del segundo, maceiro. En Mántaras úsase ademáis outra forma, mazueiro, que tamén me dixeron nel Valín, na parroquia castripoleña de Piñeira. É un resultao unde houbo úa confusión de vocales favorecida pola analoxía con outros sufixos aparecidos: nel caso de Mántaras recorda a outras denominacióis locales de frutales que tamén constatéi alí como fatueiro y ameixueira. Tamén recorda ese -u- outro sufixo propio del galego-asturiano en palabras como cachuada, patuada, oyuada… Máis pral sur, nel conceyo d’Ibias, Xoán Babarro recoye as denominacióis mazagüeiro, en Liares (Santolín), y mazaqueiro, en Boiro (Cecos).

Teño máis datos propios pra enriquecer este panorama de formas. En Ibias dixéronme mazaqueiro (Marentes) y mazagüeiro (Santolín). A forma maceiro apuntéila en San Xuyán (El Franco), Vivedro (Cuaña), Armal (Bual), Pezós, Castro (Grandas), Corondeño (Ayande), Poxos (Villayón) y Santolín (Ibias). A forma mazaneiro déronma en Bustapena y A Ovellariza (Vilanova d’Ozcos), Os Niseiros y El Valín (Castripol), y en Zreixido (A Veiga). Nel Monte (Navia) recoyín manzaneiro. No Chao (San Tiso d’Abres), Poxos y El Couz (Villayón) dixéronme mazaeiro.

A del nome popular de Malus domestica foi tamén úa das perguntas que fixemos nel ETLÉN (Estudio da Transición Lingüística del Eo-Navia), polo que se pode completar einda máis este reportorio de variantes. En Ibias rexistróuse mazagüeiro (Villamayor, Fanduvila) y mazaqueiro (Fanduvila). A forma mazaeiro recoyéuse na Garda (Taramunde) y Navedo (Eilao); mazaneira y mazaneiro, en Labiaróu (Samartín d’Ozcos) y Teixeira (Santalla d’Ozcos); maceiro, en San Salvador (Ayande); y manzaneiro nel Pato (Bual). Na punta máis occidental d’Ibias, en Valdeferreiros, recoyéuse úa denominación típica del asturiano: pumar, forma que se constatóu nos puntos d’escuestación vecíos de Galicia, no Pando (A Fonsagrada) y Murias (Navia de Suarna). No Pando tamén se recoyéu a variante mazueiro, qu’haberá que relacionar col resultao ibiano xa dito de mazagüeiro. A consonante -g- funciona como antihiática despóis da perda del -n- (mazaeiro > *mazagueiro > mazagüeiro), anque el aparición posterior d’ese –u– pode ser analóxica con outras terminacióis (augueiro, augüeiro). Tamén el -u- de mazueiro pode ser anterior á presencia del -g- antihiático, como se demostra nos datos de mazueiro da marina tapiega y castripoleña. Pral outra variante ibiana, mazaqueiro, pódese pensar núa analoxía con outros sufixos a partir d’un hipotético primeiro *mazagueiro.

El espectáculo da floración na primavera dos maceiros nun ten miga qu’envidiar a outros que son fonte de recursos turísticos noutros sitos. Les Bolíes (Morcín) (13/4/2015).

Se tresladamos todos estos datos a un mapa del Navia-Eo pódense dibuxar úas contas zonas. A forma maceiro coye el territorio máis grande, núa franxa de norte a sur, dende Tapia hasta Ibias, contra el leste. Aquí tamén conviven ás veces formas con –n– (mazaneiro, manzaneiro). Pral oeste, núa tira que piya Castripol, A Veiga y os tres Ozcos, a forma que se recoye é mazaneiro. D’a cabalo d’estas dúas zonas ta a parte pequena na costa unde tamén dicen mazueiro. Pra os estremos del Navia-Eo, tanto nel occidental (Taramunde y San Tiso d’Abres) como nel oriental máis aló del río Navia (Villayón, Eilao y Ayande), dáse a forma mazaeiro. Nel esquino máis norooriental (Navia) recóyese manzaneiro, mentres qu’en Villayón esta forma convive cos resultaos con cayida de -n- (maceiro, mazaeiro, manzaeiro). Nos datos ibianos predominan as variantes mazagüeiro y mazaqueiro, con úa zona pequena, na parroquia dos Coutos, que ten continuidá nas terras luguesas vecías, unde dicen pumar.

Na veira oriental, as formas con -n- como mazaneiro ou manzaneiro al pé das que perderon el -n- y mantéin el hiato (mazaeiro) pódense esplicar pola cercanía del asturiano y ben sei que son mostra d’influencias nún y noutro sentido da fronteira lingüística na zona entre galegoportugués y asturlionés al largo dos últimos tempos. Tamén é chamadeira a franxa curiosa de mazaneiro al oeste da zona de maceiro pra pasar despóis outra vez a mazaeiro na punta máis occidental pegando con Lugo, qu’é resultao que se dá pr’aló da fronteira con Galicia. É evidente que nel Navia-Eo funcionaron focos d’influencia lingüística innovadora qu’introduciron esas formas con -n-: mazan-, manzan-. Pro tuvo que ser un fenómeno abondo veyo como pra que, así y todo, el sufixo seguise sendo –eiro (y non –ero, como noutros casteyanismos máis de pouco como minero, camarero, fontanero…). Ocúrreseme pensar na influencia lingüística que tuveron que ter sobre a súa contornada vilas como A Veiga ou Castripol, capital esta del partido xudicial. Xa hai tempo que lo suxerimos nun artículo al esplicar cómo pintóu avanzar el resultao unha contra el leste eonaviego por derriba da forma xeneral úa. Tamén se pode relacionar este fenómeno da presencia grande de ma(n)zaneiro con outras palabras que s’oin con -n- nesa mesma franxa occidental, como gana(d)o, menudo, amontonar… nel sito dos esperables ga(d)o, miudo y amontuar que si s’oin na zona vecía máis al leste, unde dicen, claro, maceiro.

En galego a forma máis común é en feminino: maceira, cua variante mazaira (xa se víu qu’en galego-asturiano nun temos máis qu’un par de datos nos Ozcos de resultaos d’ese xénero: mazaneira). Hai tamén variantes galegas unde entran en xogo evolucióis a partir da perda del –n-, con asimilacióis y disimilacióis posteriores (macieiro, maciñeira) y hasta con consonante antihiática (anque s’escriba en galego con –i-) na parte de Lugo fronteiriza con Ibias: mazaieiro, mazaieira.

En asturiano occidental, en continuidá cos resultaos del galego-asturiano, úsanse as denominacióis mazaneiru, manzaneiru, ás veces convivindo con formas como el ma(n)zanal, la ma(n)zanal, que se dan muito na zona centro-oriental. É aquí unde máis se da a forma pumar, que pode ser masculina ou feminina. D’ei vén el término asturiano pumarada, pra referirse á prantación de maceiros. En galego a forma correspondente é pomar. Nel Navia-Eo, pra este concepto úsase a palabra horta, que normalmente aplícase a úa prantación de frutales grande y zarrada con cerca y portalada. Pola marina chámanye muito col casteyanismo güerta ou buerta. Así y todo, como se víu, hai úa parte pequena en Ibias unde chaman pumar al árbol y na nosa toponimia hai mostras de que foi palabra viva, como Pumares (Santalla d’Ozcos) ou Pumarín (A Veiga, Cuaña), y que deu pé a derivaos como A Pumarega (A Veiga, Castripol), que se referiría a úa terra unde se daban ben os maceiros.

Hai vocabulario en galego-asturiano relacionao cua mazá y os maceiros, anque ás máis das veces tamén é común col referido a outras frutas aparecidas. Condo se fai a coyeta da mazá, pódese pañar del tarrén ou coyer del árbol, unde sale en peteiros ou piñolos. Como os maceiros son veceiros, un ano dan máis qu’el outro. Se deixache sin úa mazá el árbol, depenáchelo (trátase d’un uso metafórico del sentido recto del verbo depenar, qu’é quitar as plumas a un ave). As máis ruías que quedaron nel tarrén y nel árbol son el restroyo. Condo nun levas miga pra guardalas, pódeslas meter entre el corpo y a camisa y levar entoncias úa folecada de mazás. A mazá pode ter muita augua, pro tamén tar farinenta (fariñenta, farienta, según as zonas). Se as mazás tán mui verdes y son úa verdiayada, pódense meter nun madureiro, entre paya, pra que vayan madurecendo. Xa se falóu del carozo, a parte central que deixamos condo comemos úa mazá, que tamén se pode chamar cazouto. Pr’acabar, tamén hai úa outra acepción propia del galego-asturiano da palabra mazá, qu’é a de ‘óso dos que sobresalen nos cadriles da vaca’ y que ben sei qu’é un uso metafórico pol xeito arredondiao del óso. Condo s’escadrila a vaca, dizse que s’esmazuóu. Outra vez un resultao patrimonial con perda del -n- (en asturiano occidental é esmazanase).

Corriola (Plantago lanceolata, Calystegia sepium, Convolvulus arvensis)

Prao al pé del Cortaficio (Mántaras) chen de corriola en flor (3/4/2015).

É chamadeiro el caso da palabra corriola en galego-asturiano: úsase en dúas zonas distintas y en cada úa dá nome a prantas mui diferentes (ben Plantago lanceolata, ben Convolvulus arvensisCalystegia sepium). Pra detrás, na parte unde chaman corriola a estas convolvuláceas hai alomenos trés zonas con denominacióis populares diferentes pra Plantago lanceolata. Pro imos miyor pouco a pouco.

Nel metá occidental del Navia-Eo, corriola é el nome que ye damos a úa herbácea mui común, Plantago lanceolata. É el herba típica dos praos, que sal en peteiros, con úas foyas alargadas en forma de punta de lanza (d’ei el epíteto de lanceolata) recorridas por us nervios. Tamén son características na primavera as inflorescencias, úas espiguías unde destacan na base as anteras brancas ou amareladas dos estames. Ademáis salen nel pico d’us rabos el dobre de largos qu’as foyas.

Na marina noroccidental, condo pasamos pral metá oriental del galego-asturiano unde os resultaos son col ll- (llimueiro, llabaza, llin…), el nome que ye dan xa nun é corriola: chámanye llanzola ou llanzoleta. Así y todo, na parte del conceyo de Tapia que fala col ll- constatéi el uso de corriola en puntos fronteirizos, polo qu’haberá de seguro máis sitos al sur unde esta denominación entre nel lao oriental da fronteira l- / ll-. Tampouco nun sería descartable que pase al rovés, qu’usen lanzola en puntos al occidente d’esa fronteira, pro de momento nun teño ningún dato bibliográfico ou de campo pra confirmalo.

A denominación de corriola ta recoyida nel vocabulario de Mántaras, mentres qu’os da Veiga, A Roda y Eilao recoyen a forma cua vocal átona máis zarrada: curriola. Eu tamén teño datos inéditos, as máis das veces con esta realización curr-, da Barrosa y Salave (Tapia), El Valín, As Campas, Montavaro y Vilarín (Castripol). El estudioso galego Xoán Babarro, que perguntóu pol reparto d’esta palabra nel sou estudio Galego de Asturias, recoye estas mesmas formas en Campos y A Grandela (Tapia).

A palabra corriola procede del latín corrigia ‘mayolo, corda pr’atar el calzao’, con un diminutivo feminino –ola amecido á reiz (hai que recordar que con ese sufixo, pro el masculino, temos nomes de prantas como amorolo, curuxolo, arbanzolo…). Nun sei a comparanza con qué parte da pranta é, se cuas foyas chías de nervios ou cos rabos das espigas que bota. El caso é que la boutizaron asina. Pois ben, na veira máis occidental del galego-asturiano atopamos variantes de corriola unde se perdéu el –l– intervocálico nel sufixo, anque sía en sitos unde hoi mantéin en xeneral ese -l- (molín, xelar, fiyola…). Por exemplo, en Zreixido (A Veiga) dixéronme curriá. En Busdemouros (Vilanova d’Ozcos) apuntéi herba de corrá, mentres que Xoán Babarro recoyéu nel mesmo punto corrá, a secas, igual qu’en Piantón (A Veiga). Xa en zona de perda xeneral de -l-, en Goxe (San Tiso d’Abres), a forma que me dixeron foi corroá, variante que Babarro tamén recoye en Abres (A Veiga) y Abraído (Taramunde).

Outro estudioso galego, Paulo Martínez Lema, analizóu topónimos que presentan continuadores del sufixo –ola en fases diferentes d’evolución. En todo el territorio de lingua galegoportuguesa temos exemplos d’esa variedá de resultaos: dende el noso Figueirola, pasando por Figueiroa, hasta chegar a Figueiroá. Pro hai topónimos nel sur de Lugo, como Maciñeirá ou Pereirá, unde, despóis da perda del –l– y el desprazamento posterior del acento, deuse a perda da vocal velar. Ta claro qu’algo aparecido tuvo que pasar cuas variantes máis occidentales da nosa herba: corriola > corrioa > corrioá , y d’ei corroá, curriá ou corrá. Ademáis, según esplica Martínez Lema, pola fecha dos datos documentales dos topónimos xa ditos, estos pasos da evolución final son dos últimos douscentos anos (Maciñeirá aparece escrito nel Castastro d’Ensenada, de mediaos del XVIII, como Maciñeiroa).

Destacan os estames amarelaos nas inflorescencias da corriola. Mántaras (3/4/2015).

Imos agora cuas formas orientales en galego-asturiano pra Plantago lanceolata. Como xa s’esplicóu, é común el nome de llanzola, tamén col sufixo –ola, anque d’esta volta el étimo latín témolo en lanceola ‘lanza pequena’, pola comparanza col xeito das foyas. Nel estudio de José García sobre a fala del Franco recóyese llanzola y tamén lo fai Xoán Babarro en Sarandías (Bual). A min déronme ese nome en Valdepares, Carbexe, El Chao das Trabas, San Xuyán, Llobredo, Miudes, Villar y Godella, todos nel conceyo del Franco. Tamén lo apuntéi nas Mestas, Vivedro y Cartavio (Cuaña), Rozadas y Armal (Bual), y Llamabúa (Navia). Vén a complicar a cousa el dato que recoye Acevedo nel sou vocabulario, porque define llanzola como ‘herba viciosa que naz entre el meiz’ y esa nun pode ser a nosa herba. Nel sur de Lugo ta rexistrada a forma lanzoa, con perda del -l- intervocálico, sin máis datos (‘herba que naz nos praos’), anque os especialistas galegos identifícanla como Ranunculus flammula, especie con flor marela como a poutaloba (Ranunculus repens), pro das foyas alargadas y con nervios como a corriola; así y todo, esta especie tampouco nun concuaya cua definición d’Acevedo. Costa caro saber se será un apunte mal tomao pol estudioso bualés, pro chama el atención que nun recoya el acepción eonaviega tan común de llanzola como ‘Plantago lanceolata’.

Nel vocabulario de Ponticella (Villayón) y nel de Monón y Castaedo (Ayande) recóyese a variante llanzoleta, con outro sufixo amecido máis (-eta), de carácter entre diminutivo y despectivo. É palabra que me deron tamén nel Monte (Navia), anque cua pronunciación yeísta (yanzoleta). Tamén neste conceyo, pro xa en zona d’asturiano occidental, recoyese l.lanzoleta nel vocabulario de Santa Marina y Vigu, y nel de Tox; en realidá é resultao xeneral en toda úa franxa norte-sur que vai de Valdés a Cangas, pasando por Tinéu y Ayande. Pol centro d’Asturias tamén se constata a forma llanzuela, que sería el resultao en asturiano equivalente al noso llanzola. Por certo, mía bola de Rozadas (Bual), que chamaba á pranta llanzola, usaba llanzoleta como adxetivo apricao a úa cara larga y dalgada: Era úa nena da cara llanzoleta.

Einda nun rematamos el recorrido polas denominacióis na zona oriental del Navia-Eo, porque se avanzamos escontra el sur atópase outro xeito de chamarye que debe piyar un bon territorio. En Sanzo (Pezós) dixéronme lingua d’oveya, sin identificala, pro de seguro qu’é a nosa herba, porque en Santolín (Ibias), unde apuntéi lingua d’ovella, col resultao consonántico palatal propio d’alí, identificáronma claramente. Tamén en Navedo (Eilao), unde recoyín a forma llingua d’ouveya. Babarro constatóu a forma lengua de ovella en dous puntos da Fonsagrada (Lugo) y é palabra qu’aparece nos diccionarios galegos como úa variante máis pra chamar á nosa herba. Nun hai qu’esqueicer qu’é tamén el nome común qu’usan en portugués: lingua de ovelha. Esta denominación pode compartirse dacondo, tanto en galego como en galego-asturiano, con outra especie del mesmo xénero da que xa temos falao: el chantaxe (Plantago major).

Pr’acabar, en Godella (El Franco), ademáis de llanzola tamén ye chaman herba de grillo. Y é verdá qu’era el herba que buscábamos pra daryes a os grilos condo los piyábamos.

As denominacióis en galego son variadas, ben d’elas orixinadas noutro étimo: na reiz del nome del xénero (plant-): chantá, chantán, chantasia, chantaxe y tantaxe. Como se ve, outra vez se volve confundir con Plantago major.  Pro tamén s’usa corriola y variantes: correola, curriola, corroa, corruá, porroá… Outras denominacióis son lingua de ovella, herba leiteira, sete costas…  En portugués, aparte del xa dito língua de ovelha, úsanse formas continuadoras del latín corregiola: carrojó, carrijó, corrió

En asturiano tamén hai variantes a partir de plant– pra chamar a Plantago lanceolata. Por exemplo, llantén, denominación que comparte nesta lingua con Plantago major. Outras mui comúis son formas como llantaina (ou l.lantaina na zona máis occidental y nel centro-sur) y cruces cos resultaos de lanceolata: l.lanzaina. Aparte, pol centro d’Asturias tamén ye chaman panizu y paniciera.

En casteyano a forma máis xeneral é llantén ou llantén menor, pra estremalo del llantén mayor (Plantago major). Hai un feixe máis de formas na bibliografía fitonímica, pro, como xa teño apuntao máis d’úa vez, costa caro saber se son casteyanizacióis dos estudiosos de formas das linguas vecías ou variantes usadas en territorios fronteirizos con elas.

Exemplar de Convolvulus arvensis estendéndose pola terra, cuas súas flores brancas tirantes a rosa. Mántaras, Tapia (5/7/2015).

Toca falar agora das outras prantas qu’entran en xogo pra disputar el nome popular de corriola: Convolvulus arvensis y Calystegia sepium. Son dúas especies da familia das Convolvulaceae mui aparecidas, das foyas y as flores máis grandes a segunda. Salen nos hortos y entre el meiz, con foyas da feitura da punta d’úa frecha y úas flores con xeito de campá y de color branco (ou tamén tirante a rosa nel caso de Convolvulus arvensis). Ingre muito, pode ir rastreira ou engarabitar por outras prantas y é malísima de descastar. A comparanza cuas correas é búa d’entender. Hai que recordar qu’é del metá oriental del Navia-Eo d’unde hai datos de corriola pra chamar esta especie, porque, como xa se víu, pra Plantago lanceolata usan outros nomes. Ta recoyida nel vocabulario de Ponticella (Villayón) como curriola, mentres que nel de Monón y Castaedo (Ayande) recoyen dúas formas: corriola y correyola (con -y- antihiático). Tamén eu apuntéi curriola nel Monte (Navia) y en Navedo (Eilao).

¿Y cuál é a denominación popular de Convolvulus arvensis y Calystegia sepium nel meta occidental del Navia-Eo, alí unde el nome de corriola xa ta ocupao pra chamar a Plantago laceolata? Os vocabularios locales nun dan datos y as veces que perguntéi déronme el casteyanismo enredadera. En galego chámase corriola, corregola, corregota y corroá, qu’é el dato bibliográfico máis achegao al occidente del Navia-Eo qu’atopéi, en Riotorto, nel sur de Lugo. El que ta claro é qu’a palabra sempre s’usará en zonas unde ese nome nun lo usen xa pra chamarye a Plantago lanceolata. Outras denominacióis galegas son capelo, rubideira ou herba roqueira, de roca ‘instrumento unde se colga a rocada de la pra filala’, por comparanza cos avezos engarabitadores da pranta, ben sei.

A zona de corriola en galego-asturiano pras convolvuláceas ten continuidá territorial nel asturiano, col resultao diptongao correspondente nesta lingua: corrigüela. Hai outras variantes dependendo da consonante antihiática, del mayor ou menor zarramento das vocales átonas y hasta del aparición d’úa nasal por cruce con outras palabras derivadas de correr: corriyuela, curruyuela, curruduela, corribuela, curruela, curringüela, correnduela… Pol xeito d’estenderse aparecido al hedra (Hedera helix), tamén se constata el nome d’hedrera. Aparte, en asturiano corrigüela tamén pode significar ‘cagaleira’ y usarse como adxetivo col acepción de ‘ralo, brando’. Corrigüelu é el andiocheiro, el que nun para na casa y ye gusta salir.

En casteyano a pranta chámase correhuela, anque tamén s’usan outras variantes como corregüela, correruela, correyuela, corriduela, correvuela… As formas vulgares estándar pras dúas especies, Convolvulus arvensis y Calystegia sepium son, respectivamente, correhuela menor y correhuela mayor, pola diferencia de tamaño xa comentada antias.

Pro einda nun acaba aquí el tema da corriola. Hai úa terceira especie, anque nun é pranta senón ouca, que se chama corriola en galego-asturiano (y tamén en galego): Himanthalia elongata. É úa raza d’ouca con foyas aparecidas a correas, col qu’a xustificación del nome é tresparente. Precisamente, el franquín Marcelino Fernández recoye nel sou vocabulario a palabra curriolas con esta acepción y non cua de cualquera das dúas especies de prantas das que se falóu. Nel Atlas Léxico Marinero de Asturias, d’Emilio Barriuso, constátase el sou uso nos portos d’Ortigueira y El Porto. Nas Figueiras y Tapia el nome que ye dan é correa, y d’ei topónimos da costa mantarega como El Corrial.

 

Minoca (Lumbricus terrestris)

Minoca na terra d’un horto en Santuyano (Mieres).

Piyábamos un garrucho y íbamos escarrapatar un pouco nel horto de Ca el Mónico. Axina parecían entre a terra moura y húmeda. Metíamolas nun bote y tirábamos pral Río de San Antonio cuas nosas varas de pescar a ver se con aquel engado nel anzolo cayía dalgúa anguila despistada. A aquel bichín qu’usábamos de cebo chamábamoye binoca (Lumbricus terrestris). A pesar da mía crianza urbana, pra min sempre foron binocas, anque despóis en Uvieo foran meruques. Y eso nel camín ou nel barrio, porque na escola, nos libros en casteyano, eran lombrices. Alí aprendías que son anélidos (porque tein el corpo segmentao en aniyos) y que s’alimentan de materia orgánica procesando un feixe de terra que botan despóis en forma d’humus, polo que fain úa laboría ecolóxica importante. A verdá é qu’a palabra lombriz sempre me suóu a condo tabas malo. É irmá d’outro término, lombriga (ou llombriga), qu’é el qu’usamos en galego-asturiano pra referíremonos a os parásitos del intestino humano. Por certo, vén del mesmo étimo latín que ta nel nome del xénero del noso anélido da terra (lumbrica).

Botando un oyo a os vocabularios, vese que recoyen a forma binoca os de Mántaras, A Roda, El Franco, Bual y el d’Acevedo y Fernández. A estos datos podo amecer outros máis de binoca que me deron nas Figueiras, As Campas y El Valín (Castripol), Serantes (Tapia) y Valdepares (El Franco). Fernández recoye a variante binocra nas Figueiras, como asina me confirmaron alí. Sendo como é lugar marineiro, nun podo evitar recordar esa mesma vacilación -ca / –cra nel nome da nocra (Cancer pagurus), crustáceo que nel porto vecín de Tapia chaman noca.

Pinta evidente qu’el galego-asturiano binoca é úa evolución a partir de minoca por confusión de bilabiales sonoras (como pasa en buñuelo/muñuelo, bilango/milango). A variante minoca ta máis estendida territorialmente. Recóyese nos vocabularios d’Acevedo y Fernández, ademáis de nos d’Eilao y A Veiga, unde diz qu’é resultao propio d’Abres. Aparte, tamén me deron esta forma nos conceyos del Franco (Samarfún, Villar, San Xuyán), Castripol (Vilarín, Os Niseiros, Tabes), Santalla d’Ozcos, Samartín d’Ozcos, Grandas (Penafonte, Castro), Eilao (Cachafol) y Pezós. En dalgús sitos a palabra convive cua variante sin -n- intervocálico: mioca. É el caso d’Abres, como señala el vocabulario da Veiga, ou de Santalla, como me dixeron alí. En Vilela (San Tiso d’Abres) y Teixeira (Santalla d’Ozcos) namáis me deron a variante mioca. É esta a denominación usada nel oriente da provincia de Lugo y na d’Ourense, anque a xeneral en galego é miñoca (tamén se pode dar en dalgún punto a forma biñoca).

El última variante d’esta clas é miroca, qu’aparece nel vocabulario d’Acevedo y Fernández como propia de Grandas. Na reiz hai úa consonante líquida -r- que recorda al outra forma que temos pra chamar al anélido y qu’é a que s’usa en todo el metá oriental del Navia-Eo, en continuidá cos resultaos de tipo asturiano: meruca. Esta palabra rexístranla os vocabularios d’Acevedo y Fernández, El Franco, Ponticella, Monón y Castaedo y El Valledor (aquí cua realización zarrada miruca), y Xoán Babarro recóyela en Sarandías (Bual). Tamén la incluye Braulio Vigón nel sou vocabulario de Colunga (1896) entre un mañuzo de palabras del galego-asturiano que ye apurriran, neste caso señalándola como de Navia. En conto a datos inéditos, recoyín meruca en puntos del conceyo del Franco unde alterna con binoca ou minoca: Valdepares (cua pronunciación miruca), San Xuyán y Villar. Aparte, constatéila nos conceyos de Cuaña (Lloza, Ortigueira, Trelles) y Navia (Andés, Villouril).

A partir d’este tipo oriental amáñanse en galego-asturiano outras variantes cua labialización da vocal pretónica: moruca, qu’é a que me deron en Santolín (Ibias), y a correspondente col zarramento d’esa vocal (muruca), qu’é a forma que recoyín en Tormaleo y Mourentán, tamén nel conceyo d’Ibias.

Anque todas estas palabras pinta que naceron pra chamar al anélido, hai que señalar tamén el significao figurao posterior de minoca y meruca como ‘pene’, sobre todo como término usao cos nenos.

Como xa se dixo, a palabra habitual en asturiano é meruca ou merucu, con todas as variantes posibles resultao das evolucióis xa apuntadas na vocal pretónica (mir-, mor-, mur-). Ademáis, danse as formas moluca, molucu, con úa vacilación esplicable entre consonantes líquidas. Úa variante mui oriental, recoyida en Peñamellera, moruga, presenta úa sonorización da oclusiva velar.

En resume, outra vez el territorio eonaviego é sito d’encontro entre as formas galegoportuguesas y as asturlionesas. Según os datos qu’acabo d’espoñer, a fronteira entre as dúas zonas, con partes intermedias grandes de convivencia dos dous resultaos, vai pol medio del conceyo del Franco y entra en Bual, únde alomenos na parte máis nororiental hai datos de meruca. Sigue por Eilao, unde sabemos que na veira esquerda del Navia dicen minoca, y baxa deixando dentro d’este resultao el conceyo de Pezós y nun sabemos se todo Grandas. Ayande y Ibias quedan pral lao de meruca, moruca, muruca. A raya podíamola seguir escontra el sur, pol Bierzo (unde dicen mioca y meruca), hasta chegar al sur da península, porque a forma miñoca sigue por Portugal (escrito minhoca) y hasta entra en Estremadura (con variantes como biñoca ou miñocla, parente esta na terminación del binocra figueirolo), ademáis de constatarse mioca nel occidente zamorano (en continuidá con Ourense) y albiñoca en Andalucía. Hai qu’apuntar qu’os diccionarios de casteyano, ademáis de lombriz, poin como sinónimo miñosa, pro nun puiden volar en ningún dato d’únde se diz esa palabra, que quizabes sía úa variante máis del tipo occidental miñoca en territorios vecíos col portugués. Se pasamos pral lao oriental, en zona lingüistica asturlionesa, tamén atopamos variantes del tipo meruca: en Aliste (Zamora), dicen meluca, igual que nas Hurdes, nel estremo nororiental de Cáceres. Índonos pral norte peninsular, moruca ou moruga oise en Santander y en Palencia.

Nun primeiro retento, podía pensarse que dous tipos léxicos tan aparecidos (minoca y meruca) podían vir del mesmo étimo, pro son muitos os perós: a estabilidá na vocal da reiz nel primeiro caso (min-) en comparanza cuas variacióis nel segundo (mer-, mir-, mor-, mur-) y esa evolución diverxente da consonante nasal –n– y a líquida –r– tan mala d’esplicar. Nun se m’ocurren casos d’ese paso nel noso léxico, agá na terminación verbal dos perfectos –eron > –enon que se dá en zonas del gallego, del asturiano y tamén del gallego-asturiano: fixenon, tuvenon, cantanon… Aparte, a cada tipo de reiz asocíase un sufixo diminutivo diferente: –n + oca / –r + uca (el miroca grandalés pode ser sin máis un cruce entre entrambas formas).

Hai quen apunta como étimo prá reiz da forma miñoca el latín miniu ‘cinabrio’, ‘sustancia mineral acolorazada’, palabra d’orixe hispánico que dicen que ta detrás del hidrónimo Miño. A denominación galega pral anélido, con ese diminutivo –oca, podía entenderse como úa descripción del sou color y tamaño: sería como chamaye a coloradía. Ese grupo latín -nj- (miniu) esplica a evolución romance a -ñ- (como calcaneu > calcanio > calcaño ou vinea > vinia > viña), pro pinta incompatible col resultao mioca del galego oriental, qu’implica que primeiro tuvo qu’haber un -n– que se perdéu. Recórdame este caso el da palabra farina, qu’é solución xeneral en galego-asturiano, con úa forma faría máis al occidente pra chegar xa, se seguimos máis aló, al resultao galego fariña. Anque nun coincide a estensión territorial das variantes, si lo fai a secuencia xeográfica: fariñamiñoca, faríamioca hasta chegar al noso farinaminoca.

Pra esplicar miñoca tamén se falóu del étimo mina, pol avezo escavador na terra que ten este bicho, pro mina é úa palabra que chegóu mui tarde á península ibérica (alredor del s. XVI), procedente de Francia, y polo tanto os sous derivaos actuales en galego mantéin el -n- intervocálico. Nun é razonable pensar que miñoca veña d’un continuador de mina que namáis deixóu el nome del anélido y que tuvo que ser anterior á chegada da palabra francesa: daríaye tempo a perder el –n– y despóis, en parte de Galicia y en todo Portugal, a repoñer úa consonante palatal –ñ– (é el que pasóu nos demáis casos d’esta clas en galego, mentres que nel máis del Navia-Eo el proceso quedóu parao na perda del -n-: vecía, molieiro, dieiro…). En Brasil, unde tamén dicen miñoca (minhoca), tein dao úa esplicación errada, buscando a orixe núa palabra d’úa lingua amazónica, esqueicendo todo el reportorio de variantes que temos nel noroeste peninsular con úa perda del –n– que nos fala de periodos anteriores á chegada a América, condo se taba formando a lingua qu’hoi conocemos.

Coromines apunta qu’a palabra miñoca é afín a outras que se dan nas máis das linguas romances y que deron pé a términos como meniño, menino, miñón, minyó ‘neno’, mignon ‘pequeno, guapo’ y tamén monín, moñín, menín, meñín, meñique… ‘dido máis pequeno da mao’. Todos remitirían a úa reiz céltica minn- que ta detrás de muitos términos espresivos cos qu’as madres chamaban a os sous nenos pequenos. Esta sería outra posibilidá, anque el etimólogo catalán nun entra en detalles pra esplicar ese -ñ-, condo el esperable en Galicia sería que dera -n- (como nel galego-asturiano binoca, minoca); muito menos encaxa a perda de -n- en mioca. Sempre queda a posibilidá pra esplicalo de pensar en analoxías ou ultracorreccióis, pro nun cayo en qué outros casos aparecidos poda haber.

Seguindo cuas elucubracióis, einda queda outra palabra interesante qu’entra en xogo y que se podía relacionar con minoca. Trátase del sustantivo bioco ou mioco ‘mimo, capricho’. Reparéi nél porque en Mántaras, unde dicen binoca y bioco, recoyín el adxetivo minoqueiro ‘mico, repunante pra comer (un neno)’. Se amecemos a este dato que nel Lugo fronteirizo con Asturias ese adxetivo é mioqueiro (y os sustantivos son mioco ‘mimo’ y mioca ‘minoca’), é tentadora a relación posible de mioqueiro-mioca con minoqueiro-minoca (ou binoca). En Mántaras os falantes nun relacionan binoca y minoqueiro, pro ben sei que se pode tratar de resultaos da mesma reiz. En conto á relación semántica entre mioqueiro, mioca y mioco, nun la vexo ruía d’esplicar. En galego, andar á miñoca ou á mioca é ser mui probe y nun ter qué comer. Y, en asturiano, ser un merucu ou tar como un merucu úsase pra referirse a un neno pequeno y froxo. Pra chegar al adxetivo que tamos analizando, ben puido ferse úa comparanza cua minoca d’un xeito aparecido a os exemplos del galego y del asturiano pra falar d’un neno mimao, caprichoso, repunante, que nun come nada y que ta froxo por eso. Puido ser primeiro el adxetivo mioqueiro ‘mimoso’ a partir de mioca y d’él derivar un sustantivo masculino mioco ‘mimo’, ou quizabes puido dárseye esa acepción a úa forma masculina de mioca y por derivación nacer despóis el adxetivo. En conto a ese baile de formas en estaos evolutivos diferentes en Mántaras (binoca, bioco, minoqueiro), nun é miga raro que convivan na fala d’un mesmo sito palabras procedentes d’un mesmo étimo anque tían en fases distintas d’evolución y máis núa zona de transición como el Navia-Eo unde se cruzan tantos fenómenos y empréstamos d’un y d’outro lao. Na fala de Mántaras úase el sustantivo marina ‘terra achegada á costa’ y el adxetivo feminino maría ‘del mar’, anzolo y amucelo, enhalar y engalar, inda y einda, pranteira y chanteira, traba y tableiro

Se hai dudas sobre el étimo de minoca, einda máis pral de meruca. García Arias relaciónalo col latín merus ‘puro’, ‘abrancazao’ (que viría d’úa hipotética reiz indoeuropea *mer- ‘relumar’) y esplica el nome de meruca pol color claro da panza del anélido. Con ese sufixo diminutivo –uca é como se ye chamáramos a branquía. Así y todo, é raro qu’el feito de qu’a minoca sía máis abrancazada por debaxo poda ser a característica máis chamadeira pra darye nome, sendo como é úa cousa común a ben bichos ter a panza máis clara. Tamén se pode pensar nel latín merulus ‘merbo’, ‘pexe da familia Labridae’, qu’os estudiosos dicen que pode tar detrás del nome de pexes como el mero. Pinta qu’a merucaMolva molva’, pexe que chaman asina nas Figueiras y Tapia, y maruca en Ortigueira, debe ser un cruce col nome asturiano da minoca, porque, anque nos portos marineiros del centro tamén ye chaman meruca, noutros el nome é merúa ou morúa.

Folgueirón (Polypodium spp.)

Folgueirón nacido nel mofo del tronco d’un carbayo en Casielles (Uvieo) (2/4/2017).

Se miramos pra úa parede veya, é fácil que nas regrechas entre as pedras véxamos prantas especializadas nesa clas d’hábitat. D’úa d’elas, el couxelo (Umbilicus rupestris), xa se falóu aquí. Tamén hai ben razas de folgueira que nacen nas paredes. Úa das máis conocidas y que ten muitos nomes populares nel estremo occidental asturiano é el folgueirón (Polypodium spp.). Pódese ver tamén nas regandixas dos penedos, nos louxaos, nel mofo dos árboles y da terra. Da súa reiz salen frondes pequenas, normalmente de non máis d’úa cuarta de largo, cuas pinnas (as foyías en que se dividen as frondes) anchas, alargadas y separadas. Se yes damos a volta, pódense ver os soros redondíos y marelos, unde se guardan as esporas, en dúas fileiras a entrambos laos del nervio central de cada pinna.

Son trés as especies d’este xénero que se dan na nosa terra: Polypodium interjectum, P. cambricum y P. vulgare. Son mui aparecidas, anque as pinnas, dependendo da especie, poden ser acabadas en punta, arredondiadas ou máis oblongas, pro son as diferencias nel xeito dos soros as qu’axudan definitivamente á súa identificación.

Agá el vocabulario de Mántaras (Tapia), lugar unde dicen folgueirón, y nel de Ponticella (Villayón), unde ye chaman foleta, ningún outro estudio local del galego-asturiano reparóu nel nome popular d’este xénero de folgueira, así qu’hai que botar mao de datos inéditos. É ben aclarar qu’escoyín el nome de folgueirón como etiqueta xeneral porque é a denominación que recoyín en máis sitos y núa zona máis grande: dende Tapia (Serantes, Casarego, Mántaras, Salave) hasta El Franco (San Xuyán, Villalmarzo), pasando por Obanza (Castripol), unde el qu’apuntéi foi a forma folgueirón manso. A esplicación a este adxetivo manso pode tar en qu’el gao cómelo (cousa que nun fai cuas folgueiras grandes como Pteridium aquilinum, Dryopteris spp., Athyrium filix-femina…, das que xa falamos aquí). Asina me xustificaron folgueira mansa, el nome que ye dan en Villares d’Arriba, na parroquia de Tormaleo (Ibias). El que nun concuaya con esto é qu’en dalgús sitos del Franco recoyín a denominación de folgueira brava (Arancedo, El Caroceiro, Mendóis) ou folgueira montesa (Arancedo, El Chao das Trabas), querse dicir, con un adxetivo qu’é todo el contrario de manso. Volvo aló neste tema máis adelantre.

Os soros del folgueirón repártense a os dous laos del nervio central de cada pinna. Penanes (Morcín) (19/12/2015).

El demáis, vese qu’estos nomes populares pral xénero Polypodium amáñanse en galego-asturiano por contraste cuas folgueiras grandes, pras que se reserva a denominación común de folgueira ou, na zona nororiental, foleto. El xeito de diferenciar as folgueiras pequenas das paredes é amecéndoye á palabra un sufixo aumentativo (-ón), un adxetivo (mansa, brava, montesa) ou un adxacente. Esta terceira vía de formación del nome é a que se dá nas denominacióis folgueira da raposa, que recoyín en Molexón (A Veiga) y Vilarín (Castripol), y foleta de carrachos, que me dixeron nas Mestas (Cuaña), cua variante tamén de foleta carracheira. Nun atopo esplicación á presencia da raposa nel nome da nosa folgueira máis aló de tradicióis veyas xa esqueicidas, qu’é animal habitual na denominación de muitas prantas na península ibérica, y tamén en galego-asturiano pra referirse a os fungos con xeito de sombreiro (pan de raposa). En conto á presencia das carrachas na denominación popular, é verdá qu’é normal atopar estos arácnidos parásitos por detrás das foyas das folgueiras, pro andan por todas y non solo polas especies del xénero Polypodium. ¿Terá que ver entoncias cua disposición y feitura tan chamadeira dos soros nel rovés del folgueirón, que podan pintar carrachas nel imaxinario popular?

Como xa se víu cua denominación de foleta en Villayón y cuas de foleta carracheira y foleta de carrachos en Cuaña, na veira máis nororiental del Navia-Eo el nome fórmase por contraste con foleto, qu’é como ye chaman alí á folgueira. Neste caso, el que fain é amecerye á reiz folet– el sufixo feminino. Tamén constatéi el uso da forma foleta en Valentín (Cuaña) y nel Monte y Llamabúa (Navia). Máis chamadeira é a denominación de foleto, en masculino, que recoyín en Llobredo y Nadóu (Cuaña), unde usan a palabra folgueira pra chamar ás grandes. Estos dous lugares tán al pé da fronteira entre a zona de folgueira y a de foleto y, nel sito d’haber úa oposición folgueira/folgueirón (como fain na primeira zona) ou foleto/foleta (como fain na segunda), aquí a oposición faise deixando el término autóctono prá denominación xeneral y botando mao del que pinta empréstamo dos vecíos, foleto, pra chamar al xénero da folgueira pequena.

Pro einda temos en xogo outra denominación máis pra Polypodium spp., anque a reiz da palabra xa nun procede dos derivaos del latín filix (filictu > foleto, filicaria > folgueira). En Corondeño (Ayande) usan el nome de forceya (ou tamén forcea, cua cayida del -y- típica d’esta zona: abea, calea). En Cachafol (Eilao) chámanye fronceya. Y, pra completar este panorma de variantes, hai qu’amecer un par de datos del asturiano occidental: faceya en Tinéu y facecha en Cangas (unde dicen abecha, calecha, etc.). Todas estas formas tein en común as consonantes nel marxe prenuclear das dúas sílabas da reiz (f-, c-) y ese sufixo diminutivo –eya (< –icula), pro pinta que nelas pode haber cruces entre étimos diferentes.

As dunas da praya de Xagón máis achegadas a terra tán chías de folgueirón. Xagón (Gozón) (10/9/2017).

El étimo máis evidente é el de fronceya, que viría de fronza, del latín vulgar frondia (< frons, frondis ‘foya, ramaxe’). En galego-asturiano chámase fronza a úa xota ou guía d’un árbol y en galego ten el significao de ‘ramaxe dalgao del árbol, da xesta, das avías’. Polo tanto, con ese diminutivo fronceya taríase comparando el folgueirón cua rama ou as canías d’un árbol. A forma de Corondeño podería esplicarse por metátesis del -r- (fro– > for-).

Prá forma asturiana faceya é máis fácil pensar que sía resultao del latín fascis ‘mañuzo’ máis el sufixo diminutivo –eya (< –icula) xa dito (fascícula > faceya). En asturiano nun hai dificultades nesa evolución fonética: el grupo –sce-, –sci– pode dar pé a –c-, como en pacer (< pascere), faza (< fascia), facina (< fascina). Tampouco nun hai problemas col significao: as foyas del noso folgueirón veríanse como un mañucín qu’asoma nas regrechas das paredes. Ademáis d’estos nomes, en asturiano é mui común chamarye felecha, contraposto al felechu grande. Tamén hai outra denominación del asturiano occidental, concretamente en Somiedu, ben interesante: fleitariel.la brava, unde atopamos outro diminutivo distinto, –iella (equivalente al noso –ela, –ella, según a zona), amecido á reiz fleitar- (a equivalente al noso foletal) y col adxetivo brava xa comentao. ¿Por qué ye poin en Somiedu ese adxetivo? Porque hai outra folguería que sal nas paredes, Asplenium trichomanes, que ten as frondes pequenías y estretas, y as pinnas tamén mui pequenías y arredondiadas, que ye chaman alí fleitariel.la albar. Nesta denominación, albar pinta ter el sentido de ‘de búa clas’, ‘fina’. Pra esta especie nun conozo el xeito de chamarye en galego-asturiano, pro ocúrreseme pensar qu’esos nomes que recoyín pral folgueirón formaos cos adxetivos manso y bravo, que pintan tan contradictorios pra designar un mesmo xénero de prantas, poden tar falándonos de que nun tempo a xente estremaba máis d’úa especie de folgueiras d’esta clas usando manso pr’Asplenium trichomanes y deixando bravo ou montés pra Polypodium spp. Esos nomes recoyidos na actualidá serían el resultao d’úa confusión dos falantes entre dúas denominacióis pra folgueiras pequenas diferentes ou d’úa igualación con un nome namáis pra chamar al xénero máis común, Polypodium spp: nus sitos igualaríase con formas col adxetivo manso y noutros, con formas con bravo. Anque seguro qu’haberá sitos del Navia-Eo unde s’estremen esas razas de folgueiras pequenas, fáltanos ese dato, que podía confirmar ou refugar esta hipótesis.  

En galego, el nome que ye dan al folgueirón é fento, fenta, fenteira ou fento das pedras. É chamadeiro el nome portugués da pranta, fentelha, porque volvemos atopar el mesmo diminutivo qu’en fronceya, anque amecido á reiz fenta (< filicta).

Figueira (Ficus carica)

Figos einda verdes na figueira de Ca Diaguín, en Mántaras (Tapia) (11/7/2012).

A fruta era úa lambuada prá sociedá rural d’antano, unde el dulce nun era cousa de cadaldía como agora. Y, entre a fruta, os figos eran ben apreciaos, porque ademáis el anada ta pouco tempo nel árbol. As figueiras (Ficus carica) prantábanse al pé das casas, guardadas del vento, pra que, chegada a maduración, os figos tuvesen a mao y lonxe d’amigos dos frutos ayíos.

Se penso unde nacín, en Mántaras (Tapia), vénme el olor dulzón dos figos estrapelaos alredor da figueira da mía casa, que se prantóu en 1930, condo os amos volveron d’América. A os sous 87 anos, el árbol podía ser máis grande, se nun fora porque meu padre, pra que nun asolombrara muito a casa, cortóuye úa das dúas canas grandes que tía. Pro tamén se me renembra a figueira de Ca Estebanín y el sol entrando pola ventá da cocía peneirao polas foyas del árbol, que medrara col agua que salía fora pol pipelo del auguadeiro. Tamén me vexo enredando con outros nenos buscando gorrióis na figueira de Ca el Bourio. Al cabo, é un árbol sempre presente na casa, como el cabanón, a corrada ou a cortía. Veu ás nosas terras hai muito tempo: vén prantándose dende antigo y pinta que chegóu da zona mediterránea dende el sur da península ibérica.

A xente sempre fala de figos de San Xuan y figos de San Miguel, porque hai exemplares de figueira que son bíferos, querse dicir, que dan dúas anadas: úa al empezar el brao y outra al acabar este y empezar el outono. A primeira anada son frutos que saliron das flores femininas del árbol y que quedaron sin madurecer nel outono anterior. El que fain é madurecer cua primeira calor da primavera del outro ano. Son as brevas, moradas por fora, máis grandes y alargadas y menos dulces qu’os figos. A palabra breva vén del latín bífera ‘que dá dúas anadas’ (> bebra > breva). Tamén breva pode referirse a un tipo de cigarro puro grande y nel vocabulario da Veiga recóyese a espresión tar feito unha boa breva, querse dicir, ser un elemento de cuidao. Al árbol chámanye en galego-asturiano breveira, anque sía a mesma especie.

Tamén son Ficus carica os exemplares ventureiros que botan ademáis flores masculinas, normalmente árboles bravos que nacen nel monte, entre as penas, como as cabras. Son os que se conocen en casteyano como cabrahigos y en asturiano como cabrafigales (d’ei vén el topónimo Cabrafigal, lugar da parroquia naviega de Vil.lapedre).

En conto a os nomes de Ficus carica en galego-asturiano, son el resultao da evolución romance del nome latín del árbol (ficus) máis el sufixo típico pra os frutales: dependendo da zona, ben el sufixo galegoportugués (-eira), ben el asturlionés (-al). Recóyese a palabra figueira nos vocabularios da Veiga, Mántaras, A Roda, El Franco, Bual y Eilao. Nel de Ponticella (Villayón), figal, mentres que máis al sur, nel vocabulario de Monón y Castaedo (Ayande), recóyense as dúas formas. En Ibias dixéronme figal en Castaosa y Mourentán (nas parroquias de Sena y Seroiro, respectivamente) y figueira en Marentes. En Andés (Navia) dicen figueira, pro máis al leste, en Tox, na parroquia naviega de Vil.lapedre, dicen figal, según recoye el vocabulario publicao d’este lugar.

Figos maduros a primeiros d’outubre, al pé d’outros sin madurecer. Mántaras (Tapia) (7/10/2016).

Anque con estos datos xa se pode osmar el reparto territorial qu’hai entre os dous resultaos, podemos afinalo muito máis cua información que nos deu el ETLÉN (Estudio da transición lingüística da zona Eo-Navia), unde precisamente perguntábamos pola palabra. En continuidá con todo el territorio galego-portugués, recoyéuse figueira nos puntos d’encuestación de Vivedro, San Xuyán, Mántaras, El Valín, Zreixido, O Chao, A Garda, Bustapena, El Pato, Os Niseiros, Armal, Navedo, Pezós, Labiaróu, Teixeira, Castro y Valdeferreiros. Y recoyéuse figal nel Monte, Poxos, Corondeño, San Salvador, Vilamayor y Fandovila, en continuidá territorial cuas formas asturianas figal y figar. Polo tanto, xa sabemos qu’a fronteira entre os resultaos galegoportugueses y asturlioneses ta nel Navia-Eo: baxa en dirección norte-sur deixando prá veira oriental parte del conceyo de Navia y vai desviándose axeitín en sentido suroeste, quedando na zona de figal os conceyos de Villayón, cuase todo Ayande (na parte noroccidental pinta que convive con figueira) y cuase todo Ibias, cua escepción da parroquia dos Coutos y a parte que pega con Grandas por Marentes, que xa cain na zona del resultao figueira. Ese territorio de resultaos asturlioneses sigue contra el sur pol Bierzo (Lión) y Seabra (Zamora), y hasta entra en Galicia nel estremo sureste da provincia de Lugo y nel máis oriental d’Ourense.

Figueiras y figos deixaron dalgúa marca na fraseoloxía en galego-asturiano. Ún dos ditos populares, que, el demáis, é común cuas linguas vecías, é el que diz ¿Amigos? Pol tempo dos figos, usao pra dar a entender qu’el interés é a causa d’esa amistá y que dura tanto como el anada nel árbol. Al cabo, vén ser úa proba del apreciaos qu’eran os frutos. Acevedo y Fernández recoyen un ditame muito máis completo: Nel tempo dos figos somos amigos; en acabándose os figos, adiós amigos. Outro dito é el de Figos na figueira, farros na ribeira (en Mántaras tamén me dixeron a variante farros na farreira), que fala del tempo miyor pra pescar ese pexe (Symphodus melox).

Ben sei que por comparanza con un figo pequeno hai en galego-asturiano outras palabras cua mesma reiz: figueira ou figa é úa verruga nel teto ou nel ventre d’un res. Pra quitalas, antano atábanse con úa serda ben preta hasta que secaban y cayían. Tamén se ye chama figa (ou cigua) al amuleto d’acebache cua forma d’un puño.

Sitos unde ten habido muitos exemplares del noso árbol poderon dar pé a topónimos. Na nosa zona el exemplo máis conocido é el lugar pixoto d’As Figueiras, del que nacéu el xentilicio figueirolo. Pro hai máis lugares eonaviegos, como A Figueira (Cuaña), A Figueiría (Ayande) y, con outro sufixo diminutivo, A Figueirola (El Franco), equivalente al Figueiroa galego. Col nome del fruto, ta a famosa na contornada A Fonte del Figo, nel ribeiro del mesmo nome en Salave (Tapia).

 

Saltón (Caelifera)

Saltón nas dunas da praya de Xagón (Gozón).

El medio natural, máis antias qu’agora, sempre foi sito pra que nenos y nenas xugaran y conoceran prantas y animales. Os que nos criamos nas ciudades dos anos setenta nun tíamos qu’aguardar polas vacacióis nel medio rural porque nel barrio sempre tíamos cerca dalgún solar chen de maleza, dalgún prao ou dalgún regueiro qu’esplorar. Igual que fíamos con muitas prantas y flores, qu’arrincábamos, enxartábamos, esmiuzábamos, esfoyicábamos…, tamén os probes dos bichíos ou papóis que cayían nas nosas maos sufrían as nosas investigacióis. Aquelas patías, antenas ou alías, tan froxas y delicadas, eran demasiada tentación pras os nosos didos infantiles. Os desgraciaos dos saltóis, se los dábamos cazao, eran candidatos seguros. Alí taban pousaos núa herba y, condo ibas piyalos, ¡zas!, saltaban axudaos polas alas, con ese rumbido tan característico que fain.

Hai feixes d’especies diferentes ás que chamamos saltóis y por eso voume conformar con falar del suborde Caelifera pra identificalos en xeneral (baxando na escala taxonómica hai despóis superfamilias, familias, subfamilias, xéneros… hasta chegar ás especies, y eso vai sumando miles de razas distintas). Os celíferos pertenecen al orde Orthoptera y estrémanse d’outro suborde d’ortópteros aparecidos, os ensíferos, entre outras cousas, porque tein as antenas curtias y el fémur das patas traseiras mui nembrudo. Dos tres pares de patas que tein, é ese terceiro par traseiro el que yes deixa, axudaos polas alas, pegar esos brincos tan grandes cos que recorren os praos en busca alimento. D’eso viven, de mazcar nas foyas, non solo nos praos senón tamén nos cereales. Precisamente dalgúas especies dos celíferos qu’emigran en enxames desadormes de grandes, de muitos quilómetros cuadraos, poden amañar dexobeiros terribles na agricultura como os que temos visto ben veces en África.

Saltón malo d’estremar entre as herbas secas d’un prao en Viyadún (Castripol).

Os datos dos vocabularios de galego-asturiano sobre estos ortópteros nun son muitos. Nel del Franco recóyese saltamontes, mentres qu’el da Veiga rexistra as formas saltón y saltapayares. El d’Eilao dá tres denominacióis populares: saltón, saltamontes y saltapraos. Se lo completamos cos datos orales que puiden recoyer, pinta qu’a forma máis estendida é a de saltón, en orixe un adxetivo descriptivo da súa característica máis chamadeira (saltón, que salta). Constatéi este nome na Ovellariza y Bustapena (Vilanova d’Ozcos), Vilarín (Castripol), Castro (Grandas), Cachafol (Eilao), y Santolín, Marcellá, Tormaleo, Fandovila y Villarín (Ibias). Úa variante ben guapa é el xeito que tein de chamarye en Penafonte (Grandas): saltón d’alas. Nun sei se ese d’alas será un xeito d’estremalo d’outro bichín branco máis pequeno, conocido en galego-asturiano pol nome de saltón ou besa, que sal en carne salada como xamóis y toucíos. É en realidá el verme d’úa mosquía (Piophila casei) y ten a capacidá de saltar como un resorte, col que pode invadir outras pezas de carne.  

En galego a forma máis común pra chamar al noso ortóptero é saltón, denominación que tamén s’atopa en asturiano. Así y todo, nesta lingua querse miyor outra palabra, saltapraos, composta a partir del verbo saltar y del sustantivo da cousa que salta: os praos. É forma que, col dato d’Eilao xa dito antias y outros dous que podo amecer, recoyidos en Anlleo y Andés (Navia), pinta ser máis ben propia del metá nororiental del Navia-Eo, en continuidá territorial col asturiano occidental de Navia, porque tamén se recoye nel vocabulario de Tox (Vil.lapedre). En conto al nome de saltapayares que recoye el vocabulario da Veiga, apuntéi outra variante, saltapayales, nel Valín (Castripol). Un payal ou payar é a terra que tuvo de trigo ou centén y que se segóu. Nesos payales saltarían os nosos bichíos y eso valiría pra qu’houbera xente que los boutizara d’ese xeito. A forma casteyana saltamontes, como se víu, tamén ten presencia, nun sabemos se por casteyanismo ou é porque coincide asina nas dúas linguas. En Vivedro (Cuaña) dixéronmo en singular: saltamonte.

Colobrón (Arum italicum)

Fruto del colobrón nun valao al pé das arribadas en Viyadún (Castripol) (1/8/2017).

Condo nel brao íbamos ás amoras, entre os valaos sempre descubríamos cousas novas: papóis de todos os colores y granduras, arañas de traza amenazadora y, ás veces, úa pranta que, nun sei por qué, impoñía respeto: el colobrón (Arum italicum). Xa el nome poñía el peleyo de pita, porque as colobras sempre tuveron mala prensa na cultura tradicional. Quizabes pola feitura tan chamadeira que ten condo madurece, con esas bolías encarnadas arrodiando el rabo da pranta, a xente deuye ese nome que fai que se renembren ideas de peligro, d’amenaza. Y é verdá é qu’os frutos contéin sustancias velenosas, así qu’é miyor nun tocalos.

El colobrón aveza a salir en sitos nitrificaos, revoltos pol gao, en ribóis, valaos, al pé das paredes… Nel inverno vense namás as foyas, grandes, ás veces apintaradas, con manchas moradas ou d’un verde máis claro, y que tein forma de punta de frecha. Condo a pranta bota a inflorescencia, qu’é marela, as foyas arrodíanla amañando úa especie de conca, aparecida á das calas dos xardíos (as que chaman en muitos sitos col casteyanismo cuernos). Condo a inflorescencia madurece y se tresforma en fruto, queda nel pico como un recimo de bolías verdes que despóis van poñéndose marelas y al cabo coloradas. É el máis chamadeiro da pranta.

Nel vocabulario de Mántaras (Tapia) documéntase el nome de colobrón, pro os demáis vocabularios locales nun repararon nesa especie. A zona d’uso da palabra é meirande porque tamén me dixeron ese nome en dous puntos del conceyo de Castripol: Piñeira y As Figueiras. Outras formas que puiden recoyer oralmente siguen relacionando a pranta cua colobra: en Santolín (Ibias), comida de culobra y herba de culobra, mentres qu’en Serantes (Tapia), Vilarín (Castripol) y nas Figueiras dixéronme pan de colobra. Pol caso figueirolo, vese qu’é posible qu’haxa puntos unde conviva máis d’un nome prá especie, anque sempre cua colobra como denominador común. Nun é qu’ese reptil comese el fruto da pranta, que nun é vexetariano, pro a presencia da palabra xa é abondo pra funcionar como letreiro d’aviso de peligro. Este nome de pan de colobra é polisémico, porque se comparte en galego-asturiano con outras especies, como os fungos con xeito de sombreiro, que tamén chamamos pan de sapo ou pan de raposa. Con esas denominacióis é entendible que nun houbera el avezo de pañalos y fer úa tortiya con elos na tixela.

A forma da palabra colobra ou culobra é chamadeira en galego-asturiano porque, como noutros casos, el resultao amóstranos úa ponte evolutiva entre os resultaos galego-portugueses y asturlioneses. Al occidente del Navia-Eo temos cobra, cua perda del -l- intervocálico (el nome de cobra prá famosa colobra velenosa dos faquires é un empréstamo chegao al noso ámbito cultural a partir del portugués), y al oriente atopamos culuebra (variante del asturiano occidental) ou culiebra. Neste último resultao, como esplica García Arias, houbo úa disimilación das velares -u-, col asimilación da vocal velar pola palatal que vén despóis: -ue- > –ie– (igual qu’en culiestru < lat. colostru ‘primeiro leite da vaca qu’acaba de parir’, equivalente al galego-asturiano colostro, calostro ou calestro).

Todas estas formas (cobra, colobra, culuebra, culiebra) parten del latín clásico cólubra, que deu despóis a forma vulgar cólobra. Pra esplicar os resultaos asturlioneses que s’acaban de comentar (y tamén el casteyano culebra), hai que supoñer qu’houbo un cambeo del acento da palabra, que pasóu d’esdrúxula a cha, col qu’a segunda vocal –o-, qu’era breve en latín, puido diptongar na evolución romance (-o– > –ue-), col paso xa dito de -ue- a -ie-.

En galego os nomes d’Arum italicum que tán recoyidos nas fontes bibliográficas botan mao d’outras motivacióis, máis ben referidas al xeito da inflorescencia: herba do xaro ou do xerro, xaro, charo, corno, cartucho, xairo, herba das anadas, herba dos candiles… y tamén dalgún un pouco máis medoso: velas do diaño. Pola súa parte, nel asturiano si hai máis denominacióis populares referidas á colobra: fueya la culiebra, pan de culiebra, quemadura de culiebra, comida de culiebres, anque tamén outras como foyanca, mantega, mantegona ou vela. A forma casteyana académica é aro, adaptación da forma latina, anque popularmente ten outros nomes como cala, candil, yaro, jaro, jarro, rejalgar, rabiacán, pie de burro, pie de becerro, llave del año, vela de diablo

Folgueira (Pteridium aquilinum, Dryopteris spp., Athyrium filix-femina, Blechnum spicant)

Folgueiral da especie Pteridium aquilinum na Manxoya (Uvieo) (18/7/2012).

Hai tempo, falando con un home de Mieres que taba limpando un prao, esveirando y quitando as herbas ruías, cuntóume qu’as folgueiras tríanlo tolo y que probara de todo pra descastalas. Hasta botóu mao d’un romedio que ye cuntaran a sou padre: había que cortar as folgueiras pol rabo pegándoyes úas vardascuadas con úa varía d’aveyaneiro. A solución máxica nun funcionóu y, al cabo, tuvo qu’ir arrincando pranta por pranta, mirando de que salira toda a reiz.

É verdá qu’a folgueira é úa especie que coloniza axina as terras. Condo queimóu el monte ou se rozóu, é a primeira pranta que se ve verdegar. Axina asoman arrentes del tarrén esos xermolos tan característicos da folgueira, todos enroscaos, que despóis van estirándose y medrando hasta amañar úa pranta briza y alta. Os praos al pé dos montes que xa nun se segan lougo se ven chíos de folgueiras, como úa avanzada que volve polas terras que yes roubóu a mao amansadora del ser humano. Y al faltar os labradores, os praos vólvense monte. Se reparamos en qu’as máis das razas de folgueira son canceríxenas y qu’os animales nun las comen, ou cómenlas mui mal, y qu’ademáis a reiz resiste muito ben el lume, nun costa caro entender por qué tán tan estendidas por todo el mundo.

Pr’aclaráremonos miyor na variedá d’estas especies convén conocer daqué del sou vocabulario específico. As foyas das folgueiras chámanse frondes y tán divididas en foyas máis pequenas, as pinnas ou foliolos. Polo tanto, nun son prantas de foyas simples, senón que son foyas pinnadas. As pinnas poden dividirse ou pinnarse noutras pínnulas, col qu’a pranta sería bipinnulada, y, se as pínnulas tán divididas, sería tripinnulada, etc. Tamén son mui característicos das folgueiras os órganos reproductores, os esporanxos, que s’apeteiran en soros nel rovés das foyas. D’ei salen as esporas, que vein a ser a semente.

Hai un feixe d’especies, todas clasificadas botánicamente dentro da clas Filicopsida. Son úas contas as que se dan nel estremo occidental asturiano y qu’a xente chama en xeneral folgueira (ou foleto, como imos a ver). Deixamos fora dalgúas razas que tein un nome popular específico en galego-asturiano; anque tamén muita xente yes chame folgueiras, nun las incluímos aquí.

Entre as especies de folgueira, quizabes a máis común sía Pteridium aquilinum, qu’é a que bota un rabo en vertical del que salen as frondes, que poden tar pinnadas tres ou cuatro veces. Podemos vela undequera porque aguanta ben el sol, non como outras folgueiras que queren miyor sitos avesíos. É el caso das del xénero Dryopteris, que se caracterizan porque as frondes, pinnadas dúas veces, salen nun peteiro arrentes del tarrén y espárranse. Na nosa zona danse especies como Dryopteris filix-mas, qu’é a máis común, y outras como D. afinnis ou D. oreades. Tamén hai outra folgueira, Athyrium filix-femina, qu’é aparecida a Dryopteris filix-mas. Hai qu’aclarar qu’eso de que nel nome científico yes chamen fema (femina) y macho (mas) sigue úa tradición popular que vía máis fina a primeira qu’á segunda, pro nun é qu’as especies teñan esos xéneros. Un bon xeito d’estremalas é mirando as frondes por detrás y reparando na forma dos soros, ovalaos nel Athyrium y redondos nel Dryopteris. El outra especie de folgueira característica é Blechnum spicant, propia de ribóis de monte mui avesíos, búa d’estremar porque namáis ta pinnada úa vez y as pinnas son arredondiadas na punta. Outra traza característica d’ela é que ten frondes fértiles, que salen deretas y cuas pinnas mui separadas, y frondes estériles, que son as que s’esparran pra os laos.

Folgueira da especie Dryopteris_filix-mas na Manxoya (Uvieo) (18/2/2012). Á esquerda vese deitada úa folgueira de Pteridium aquilinum.

As folgueiras, sempre presentes nel noso paisaxe, tían un uso fundamental como parte del mulido das cortes del que despóis iba salir el cuito. Tanta falta fía el esterco que s’estraban corradas y camíos con folgueiras pra despóis pañalo todo xunto mezcrao cuas bulas das vacas y a lama. Tamén, al seren prantas tan brizas, as folgueiras usábanse pr’amañar con elas el bazcayo, basaxe ou barredoiro col que se barría a cinza del forno despóis de roxar y retirar el remole.

 Se reparamos nel nome popular, como xa se dixo, é folgueira el término máis común nel territorio del galego-asturiano, con úa zona máis pequena nororiental unde se diz foleto. Convén deixar claro que nun tuven en conta a vacilación que s’atopa nos datos orales entre fol– y ful-, normal al tar esa vocal en posición átona. Polo tanto, pra nun amañar un xareo de variantes qu’al cabo son secundarias, aténdome a criterios normativos unifico os datos igualando todo en fol-. Recóyese folgueira nos vocabularios tapiegos de Mántaras y A Roda, nos da Veiga, Eilao, El Franco, Bual y nel ayandés de Monón y Castaedo. Tamén aparece a palabra nel Atlas Sonoro da Rede de Museos Etnográficos d’Asturias, nel lugar de Cornoyo (Samartín del Valledor, Ayande).

Amáis, teño datos de folgueira de Bustapena (Vilanova d’Ozcos), Zreixido (A Veiga), O Chao (San Tiso d’Abres), El Valín y Vilarín (Castripol), Serantes (Tapia), Valdepares y San Xuyán (El Franco), Nadóu (Cuaña), Cachafol (Eilao), Pezós, Castro (Grandas), Corondeño (Ayande) y Villares d’Arriba (Ibias).

El sito unde se dá a folgueira é el folgueiral (evidentemente tamén cua posibilidá d’úa pronunciación máis zarrada da vocal átona: fulgueiral), polo que se poden amecer á zona de folgueira os datos de folgueiral sacaos das encuestas del ETLÉN: A Garda (Taramunde), Labiaróu (Samartín d’Ozcos), Teixeira (Santalla d’Ozcos), San Salvador (Ayande), El Pato y Navedo (Eilao), Valdeferreiros, Villamayor y Fanduvila (Ibias).

Hai menos datos de foleto, tamén porque se dá núa zona xeográficamente máis pequena. Acevedo, por exemplo, recoye a palabra como propia de Cuaña. Tamén ta nel vocabulario de Ponticella (eu apuntéila nel Couz, nesa mesma parroquia) y dixéronma nel Monte, Villouril y Andés (Navia), ademáis d’en Vivedro (Cuaña). El abondativo máis habitual na zona unde se diz foleto é foletal, anque en Vivedro dixéronme foleteiro.

Folgueira da especie Blechnum spicant núa ladeira avesía en Brañanoceo (Mieres) (10/6/2014).

¿D’únde vein os nomes qu’usamos pra chamar estas prantas? En latín, a folgueira chamábase filix, pro, pra referirse al ‘sito chen de folgueiras, folgueiral’, amañáronse derivaos como filictu y filicaria, formao este amecéndoye á reiz el sufixo abondativo –aria (el qu’evolucionóu al noso –eira). Pinta qu’ese significao colectivo dos derivaos foi desgastándose y acabaron usándose pra chamaren á pranta individual. É d’esas dúas palabras d’unde vein, respectivamente, os nosos foleto y folgueira. Pro esa acepción colectiva debéu manterse einda nas primeiras etapas da lingua romance: folgueira tuvo nun tempo que significar ‘folgueiral’, como deixan ver topónimos como A Folgueira Redonda nos Coutos (Ibias), Folgueiramayor en Castriyón (Bual), Folgueirarrubia en Santa Ufemia (Vilanova d’Ozcos) ou El Río da Pontafolgueira (< a ponte da folgueira) en Casarego (Tapia). Ta claro qu’úa sola pranta de folgueira nun puido dar nome a un paraxe y qu’esos topónimos fálannos d’un folgueiral con dalgúa característica chamadeira (redondo, grande, cuas prantas secas…). Einda hoi, en lugares del galego-portugués como Dragonte (El Bierzo), ta constatao ese uso de folgueira como colectivo. Xa se comentóu este mesmo fenómeno al falar da bidureira y del castañeiro, que tamén son nomes formaos amecendo á reiz el sufixo –eira, –eiro (< –aria, –ariu). A palabra castañeira significa ‘sito chen de castañeiros’ y bidureira tamén debéu significar ‘bidureiral’, como deixan ver dalgús topónimos.

Aparte, son muitos máis os lugares eonaviegos que deben el nome a ser sitos unde se daban as folgueiras: A Folgueirosa (Taramunde), Folgueiras (Os Coutos, Cecos, Seroiro, Cuaña, Piantón), A Veiga de Folgueiras (Balmonte), As Folgueiras (Salave), A Folgueiriza (Bustantigo), El Folgueiral (A Veiga), Folgosa (Trabada)…

Del étimo latín primeiro, filix, virían formas actuales del galego como felgo ou felga (anque us dicen qu’estas palabras proceden d’un hipotético *fílica y outros atesan qu’en realidá trátase d’úa especie de volta atrás, al reconstruíren os falantes esas formas a partir de felgueira < filicaria).

Del derivao filictu vein as formas galegas fieito, feito, fento, fenta… (cua perda del -l-), as asturianas felechu, folechu… y a casteyana helecho. A galego-asturiana foleto ten a particularidá d’esa disimilación da vocal pretónica (fol-) y da reducción del diptongo (-eto): filictu > feleito > foleto.

De filicaria virían as formas galegas filgueira, felgueira, folgueira y el asturiana folguera (ademáis de topónimos como La Felguera o Felgueres). A disimilación na vocal pretónica (que xa se comentóu pral caso de foleto) amaña úa zona que piya el asturiano máis occidental (unde dicen folguera), el galego-asturiano y, como muitas veces xa temos visto con outros nomes de prantas, a veira máis oriental de Lugo (folgueira): Ribadeo, Trabada, Riotorto, A Ribeira de Piquín, A Fonsagrada, Navia de Suarna…

Gamota (Asphodelus albus)

Inflorescencia d’úa gamota. La Cuesta Ayones (Uvieo) (2/4/2017).

A xente que víamos a televisión en Asturias nos anos sesenta y setenta del siglo pasao sabíamos qu’el antena repetidora prá zona central taba nel Gamoniteiru. Sempre que marchaba el señal da tele, salía el letreiro cuas barrías de colores y el nome d’aquel sito, un pico da serra del Aramo pra riba de Muriel.los (Quirós). El que nun saberán tantos é qu’ese topónimo ten detrás a palabra gamonita, qu’é ún dos nomes en asturiano da especie Asphodelus albus, pranta qu’en galego-asturiano chamamos gamota y en casteyano chaman gamón ou vara de San José.

Hai máis sitos por toda Asturias que levan derivaos del nome popular da pranta, lugares como El  Gamonal, Gamones, Gamoneda, Gamonéu y Camonéu. Nel estremo occidental asturiano a palabra nun deu pé a topónimos de poblacióis, anque si a topónimos menores, como úa fonte na serra del Couz, na parroquia de Ponticella (Villayón), que se chama Gamoedo, cua esperable perda del -n- intervocálico.

A gamota é úa pranta ben chamadeira que se pode ver nos ribóis con muita pedra, nas veiras dos montes y nas pradeirías das brañas. A chanteira bota arrentes del tarrén un  peteiro de foyas aparecidas ás da espadaina. Amura nel medio úa vara larga que nel pico ten as flores, brancas y cos estames acabaos núa antera anaranxada. Da que se vai subindo pola punta d’esa vara as flores tán máis xuntas y zarradas. As reices da gamota son da traza d’un tubérculo y conócense popularmente, según recoye el vocabulario de Bual de María Teresa López, como coyóis de gamota. Usábanse, cocidos na caldada, pra dar a os cochos. Y tamén se tein comido en tempos de fame, como se foran patacas. A vara queimada, mezcrada con cinza, usábanse en dalgús sitos como romedio prá tiña.

Hai refráis asturianos sobre a gamota que dicen que nun val como indicadora de que chega el tempo pra subir el gao al porto, porque é pranta que sal mui cedo, antias de qu’haxa herba abonda: Nun te fíes del gamuetu, que ye fíu del mal tiempu; fíate de la folguera, que ye yerba más verdadera. En Piloña ta recoyida outra variante con referencia á súa reiz: Nun te fíes del gamón, que sal de roín coyón; fíate del felechu, que vien por so derechu. Condo as flores da gamota se volven fruto, el pico da pranta énchese de bolías. Según a tradición de Ponticella (Villayón), dependendo de que tía máis ou menos chía d’esos frutos, así iba nevar nel inverno.

El nome máis xeneral da pranta en galego-asturiano é el de gamota, que ta recoyido nos vocabularios de Mántaras, Ponticella, Eilao, Bual, y Monón y Castaedo (Ayande). Nas encuestas feitas nos anos treinta y corenta del siglo pasao pral Atlas Lingüístico da Península Ibérica, recóyese a forma gamota en Salgueiras (Vilanova d’Ozcos) y Bual. Ademáis, señálase qu’en Salgueiras chámanye gamón á vara da pranta. Aparte, eu recoyín datos da palabra gamota nel Chao das Trabas (El Franco), Brañatruiye (Castripol) y Cachafol (Eilao).

Hai formas en galego-asturiano pra esta especie que remiten a outro étimo. En Monón y Castaedo chámanye tamén pita y en Anlleo (Navia) el nome que me dixeron foi el de matagayías, cua pronunciación yeísta. Nun sei cuál poda ser a motivación pra esta referencia al ave, pro é verdá qu’en asturiano á pranta tamén ye chaman pitaciega, y en muitos sitos a vara que bota conócenla como pitapitón ou pitaciega. García Arias, partindo da diferenciación que fain en Teberga entre a pitaciega prá vara florida y gamones pras flores na punta que nun abriron, encontra úa asomeñanza cua disposición nel xogo da pitacega, unde un neno nel medio cos oyos tapaos ta arrodiao d’outros cos oyos destapaos, pro véxolo un pouco forzao como comparanza pra dar pé al nome da pranta. Así y todo, esas pitas y esas galías nel nome en galego-asturiano dan que pensar.

Gamotas nel monte, entre La Vega Bovies y Brañacé (Morcín) (15/6/2013).

En asturiano, ademáis das formas que s’acaban de comentar y a xa mencionada de gamonita, son tamén comúis denominacióis como gamón, gamoneta ou gamoniella, ás veces pra referirse á flor, outras á vara y hasta a cualquera vara dalgada y larga. Na veira máis occidental del sou territorio lingüístico xa atopamos el equivalente á nosa gamota: en sitos como Cangas ou na parte d’Ayande que fala asturiano, á pranta chámanye gamuetu. En Tox (Navia), gamuotu y gamuota é ‘gamayo, cana con foyas’.

Se reparamos nel nome que ye dan en Galicia, gamón é forma usada tanto prá pranta como prá vara da pranta, pro a máis estendida por todo el territorio é a denominación d’abrótega y variantes (abrótea, abórtega, abóitega, abriota, abroita, abródiga…), que proceden del latín abrótanum, variante d’abrótonum, palabra que nesta lingua designaba outra especie vexetal. Xa se falóu d’ese étimo latín pra esplicar úa denominación en galego-asturiano como abrogo ‘amorolo’ (Fragaria vesca). Como pasa na zona occidental del asturiano con gamuetu, na veira máis oriental de Lugo dáse a forma gamota, recoyida en sitos como A Ribeira de Piquín ou Navia de Suarna, col dato amecido de que ye chaman gamón á vara da pranta. Todo ese territorio de gamota/gamuota/gamuetu esténdese pral sur, nel Bierzo, unde chaman gamota ás foyas da pranta y pitacega á vara, y en Ermisende, na veira de Zamora máis apegada a Ourense y Portugal, unde úa gamota é un exemplar novo d’Asphodelus albus, especie qu’alí chaman gamón.

¿D’únde vén a palabra gamota? Xa el estudioso galego Anibal Otero, que recoyéu ben vocabulario nel oriente lugués, propoñía pra ela el étimo cálamus, qu’en latín significaba ‘cana’, ‘rabo, renovo d’úa pranta’ y despóis ‘pluma pra escribir’. García Arias ten analizao el tema máis en fondura y amece outras posibilidades. Propón partir d’ese étimo hasta chegar á palabra asturiana gamu ‘palo con gancho pra pescar’ (cálamus > cá(r)amu > gá(r)amu > gamu). Con un sufixo aumentativo xa temos el gamón y con outros sufixos diminutivos chegamos a gamonita, gamoneta y gamoniella.

A verdá é qu’a palabra gamo tamén ta recoyida en galego-asturiano, anque con outro significao: é úa dopra feita con varas retorcidas pra enganchar a lata del vasadoiro al xugo, pro ta clara a relación semántica cua idea de palo ou vara. El nome de gamota sería un diminutivo amañao col sufixo –ottus (anque en feminino), que debe tar tamén en palabras nosas como queirota, piyota, pañota, gaviota ou pixoto. Con outro sufixo despectivo amecido á reiz gam– teríamos outros términos tamén asociaos semánticamente, como gamayo ‘cana’,  gamayeira ‘cadía da que colga el pote na lareira’ ou gamuza ‘garabuyo usao pr’alumar’.

Outra vía evolutiva a partir d’ese étimo, apunta García Arias, foi que nun se perdera el -r-, y d’ei salíu a palabra asturiana garmu ‘vara dalgada y seca d’ún árbol, garabuyo’. A familia resultante é mui grande tanto en asturiano como en galego-asturiano, cuas vacilacióis típicas entre bilabiales (-m-/-b-). Nel noso caso, son palabras como garabuyo, garabito, engaramar, engarabitar